* Lazareto nas Nogais: o cólera de 1834

Os primeiros casos da enfermidade do cólera en Galicia foi na cidade de Vigo no mes de xaneiro de 1833; o primeiro afectado, de nome Fernando Conde, veciño do Areal, foi o primeiro das máis de 200.000 vítimas que cobrou esta primeira vaga en España. En Andalucía e Estremadura producíronse brotes case ao mesmo tempo, sendo na primeira onde se rexistran máis mortes no verán dese mesmo ano. A chegada do inverno freou o avance, pero na primavera volveu a repuntar alcanzando a outras moitas partes do país. No 1834 houbo outras vías de entrada a través do Mediterráneo.

O brote iniciouse, dise, polo desembarco das tropas procedentes da Guerra de Sucesión portuguesa; outras fontes afirman que a enfermidade veu a bordo do vapor Isabel la Católica que procedía de Grecia, ou que se introduciu a través das Illas Cíes por un barco con soldados belgas contaxiados (nos anos 1831 e 1832 xa se produciran casos en Europa). De Vigo propagouse a Pontevedra, estendéndose logo a case toda a provincia. Cidades como A Coruña (calcúlase que faleceron unhas 6.000 persoas) ou Lugo tamén sufriron unha elevada mortalidade debido a que moitos afectados refuxiáronse nas urbes. En zonas costeiras e o oriente da provincia de Lugo deixou centos de mortos.

O ambiente político en España tampouco era o máis propicio para frear a pandemia; no 1833 faleceu Fernando VII, o rei Felón, tras a coñecida como Década Ominosa que deixou o país empobrecido e cheo de conflitos (neste ano estalou a Primeira Guerra Carlista). A mediados de 1834, o terror da enfermidade chegou ata tal punto en Madrid que se produciron matanzas de freires, acusados de contratar a nenos e indixentes para que envelenaran as augas (a Igrexa mantiña que era un castigo diviño pola ausencia de fe da xente). Tampouco se libraron aguadores, médicos e farmacéuticos. Día a día, as denuncias multiplicábanse.

 

Debido á gravidade da situación, as autoridades sanitarias instalaron lazaretos (lugares de illamento) en varios puntos clave de Galicia, como Marín, Vigo, Salvaterra de Miño e As Nogais. A súa ubicación nas Nogais debeuse a que se atopaba no Camiño Real de Castela, punto principal de paso cara o interior de Galicia, que actuaba como “cordón sanitario” para controlar o paso de viaxeiros e mercadorías. No ano 1834, á fronte do lazareto das Nogais puxeron ao médico José de la Peña, quen no Boletín de Medicina, Cirugía y Farmacia publicou unha particular hipótese sobre o tratamento e prevención do cólera. Sostiña que a natureza da enfermidade era eminentemente inflamatoria, que a propagación debérase a un fluído eléctrico e estaba subordinado a afeccións atmosféricas presididas pola electricidade. Tamén mantiña que a enfermidade non era transmisible por contaxio, propoñendo como solución condutores ou disipadores da electricidade. Tamén foi publicado no Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 16 de novembro de 1834 baixo o título Plan curativo del cólera-morbo observado en Los Nogales. Ao longo do ano, en distintos boletíns oficiais de Galicia dictáronse normas, un bo número de escaso ou nulo valor científico, para loitar contra a enfermidade.

 

Era tal a gravidade, que o 24 de xullo de 1834, o Capitán Xeral de Galicia ordena que “Debido a los notorios estragos que la enfermedad del cólera-morbo... causa actualmente...”, que todos os carruaxes, pasaxeiros e arrieiros “que vengan de Madrid o sus inmediaciones, como de cualquiera otro pueblo infestado... se detengan en el pueblo de Los Nogales...” para comprobar o seu estado de saúde, obrigándoos a “hacer un espurgo y ventileo de todas las ropas, efectos y equipages al aire libre durante su detención”. Tamén se prohibiron os enterramentos nos adros das igrexas.

 

O 31 de xuño seguinte, no Boletín Oficial da Provincia da Coruña, as autoridades ordenan quen nas Nogais se poña un empregado de Correos para que “con las precauciones sanitarias” se abran valixas e se desinfecte con vinagre “la correspondencia que conduzcan, a fin de que puedan distribuirse en las estafetas respectivas sin el menor riesgo de perjudicar a la salud pública”.

 

Pero a teoría de José de la Peña foi rexeitada por Nicolás Taboada, o médico que diagnosticara o primeiro caso de cólera en Vigo e que logo tivo que padecer unha confabulación, sobre todo por intereses económicos, durante a segunda vaga da epidemia no ano 1848 por parte dun grupo de médicos negacionistas, coñecidos como os anticontaxionistas, que rexeitaban que os microbios puideran transmitirse de persoa a persoa; recomendaban que aos pacientes se lles administrara, entre outros, quinina, benceno ou alcanfor. Taboada estaba convencido de que a enfermidade transmitíase por contaxio humano, teoría que recolleu na Revista Médica, periódico de la Academia de Emulación de Santiago, un documento moi avanzado para a época: Informe sobre cólera-morbo asiático, onde, citando o lazareto das Nogais, dicía, entre outros, que os únicos medios para impedir a introdución do cólera eran o illamento, a incomunicación con lugares e persoas infestadas, e a implantación de medidas preventivas como hospitais de corentena ou o peche de portos, o que chocaba coas hipóteses dos anticontaxionistas que defendían que as epidemias avanzaban por augas estancadas ou materiais contaminados, e nunca por transmisión de persoa a persoa, e o que había que facer cos infectados eran sangrados (aceleraban a morte por deshidratación) ou aplicarlle lavativas (tampouco faltaron “sandadores” que aproveitaron a ocasión para aplicar solucións máxicas e oracións, ou receitar bebedizos milagreiros). Estes, apoiados por moitos liberais, conseguiron expulsar a Nicolás Taboada de todos os cargos. O interese económico prevaleceu sobre o científico, os potentados da época non ían permitir pechar os portos e a entrada e saída de mercadorías. A nivel de todo o Estado tratábase de restarlle importancia minimizando a pandemia (as autoridades apenas ofrecen información sobre o que acontece), mesmo propagando noticias falsas (dirixidas principalmente aos estratos sociais menos favorecidos), por medo a que a enfermidade paralizase a actividade económica.

 

Co tempo, Nicolás Taboada, grazas ao apoio doutros médicos e profesores da Universidade de Santiago, foi restituído en todos os cargos.

 

Pero anos despois da descuberta por Robert Koch no 1884 da bacteria causante do cólera, e a eficaz vacina contra a enfermidade descuberta polo bacteriólogo Jaime Ferrán y Clúa no 1885 que se aplicou masivamente en Valencia durante a epidemia que azoutou o país, o desaparecido xornal El Lucense do 6 de agosto de 1890 aínda publicou integramente o informe de José de la Peña: “Creemos que nuestros lectores verán con gusto la publicación…”.

 

A comezos do 1835, a Junta de Sanidad declarou extinguida a pandemia. No Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 4 de febreiro emítese unha circular para o cesamento da xunta de sanidade da capital, e que “se cante un solemne tedeum en acción de gracias por haber cesado el cólera en la provincia”.

Posteriormente houbo outros brotes. Ao longo do século XIX, aredor de 800.000 persoas morreron en España a causa da bacteria.

* Un vendedor de Biblias pola comarca dos Ancares no 1837

Encargado pola Bible Society de Londres, entre os anos 1836 e 1840 o escritor e aventureiro británico George Borrow (1803-1881) percorreu España (tamén estivo en Portugal) para distribuir o Novo Testamento, andainas que recolleu nun libro, The Bible in Spain, publicado no ano 1843. A viaxe por Galicia relátaa entre os capítulos XXV e XXXV.

 

Procedente de Vilafranca do Bierzo, acompañado polo guía Antonio, entrou en Galicia, describindo a dureza dos camiños e as abruptas paisaxes montañosas. Ata a súa chegada á cidade de Lugo só cita As Nogais, pero intúese que entra por Pedrafita do Cebreiro: "Entramos no pobo, situado no alto da montaña, e como xenetes e cabalos estabamos cansadísimos, buscamos un sitio onde reparar forzas". Entraron nunha pousada onde viron que varios soldados estaban tumbados nuns montóns de palla, que case enchían o local. Mais ca unha pousada pareceulle unha corte. "Todos eran de malísimo aspecto... Falaban entre si un dialecto de estrana sonoridade, que supuxen sería o galego". Saudaron ao seu compañeiro Antonio con moito afecto, chamándolle "companheiro". Cando lle preguntou ao guía de que os coñecía, contestoulle que todos eran ladrón e asasinos. O cabo do grupo, continuou Antonio, que estaban alí para gardar a fronteira, sospeitábase que envelenara a alguén en Madrid, polo que "debmos ser amables con eles... hai que darlles viño". Borrow levou os cabalos á corte, "un miserable cobertizo onde os cabalos se fundían no barro". Pediu cebada para os animais, pero respondéronlle que en Galicia non se usaba para pienso; déronlle millo "que os cabalos comeron sen reparo". Na corte, un dos cabalos perdeu unha ferradura que non conseguiron atopar. Preguntou se había ferrador na aldea. Dixéronlle que si, pero advertíndoo de que tiña que proporcionar el a ferradura xa que alí non se utilizaban ese tipo de cabalos,  “ao menos por estes sitios”, lle dixo un mozo.

Reanudaron a marcha, con tal fortuna que ao pasar por outra ferrería (seguramente a Ferrería de Bois, a máis antiga documenada na comarca), conseguiron poñerlle unha ferradura axeitada ao cabalo que tempo atrás atopara un ferreiro nun camiño.  

Chegaron ás Nogais pouco antes de anoitecer. "Un lugar en extremo pintoresco. Montes escarpados, cubertos de castiñeiros... A aldea mesma estaba case agochada polas árbores". Atoparon unha pousada "regularmente espaciosa e cómoda". Despois de media noite, e cando ía quedándose durmido, espabilouno un gran ruído na rúa. Pouco despois apareceu Antonio, contándolle que acababa de chegar o correo de Madrid á Coruña cunha gran escolta e un numeroso grupo de viaxeiros. “Dinme que o camiño de eiquí a Lugo está infestado de ladróns e carlistas que cometen todo xénero de atrocidades; debemos aproveitarnos da ocasión e mañá ao mediodía podemos estar a salvo en Lugo".

Protexidos polos soldados que acompañaban o correo, emprenden o camiño. "O país era montuoso, pero non tanto nin tan pintoresco como o que atravesaramos o día anterior; case todo estaba dividido en pequenos campos plantados de millo. Cada dúas ou tres leguas relevábase a escolta nalgunha aldea onde había tropas destacadas... A maioría das veces as aldeas eran un conxunto de cabanas miserables... había montóns de esterco diante das portas, e abundaban os charcos e os lamazais. Enormes porcos pululaban mesturados con raparigos en coiros... O interior das cabanas estaban cheas de suciedade e miseria".

 

Tampouco o cita, pero despréndese que camiño de Lugo para en Becerreá. A pesares de falar varios idiomas, “Don Jorgito, o inglés”, sobrenome polo que se coñecía por eiquí a Borrow, recoñece que lle custa entender o galego. Resulta curioso que estando por Castela lle dixeran que moitos casteláns empregaban algunhas palabras galegas para dirixirse, por cortesía, aos estranxeiros xa que era o único idioma estrano que coñecían, que escoitaban falar aos galegos que todos os anos ían á sega. 

E chega a Lugo: "Non ten ningún edificio moi notable e a mesma igrexa catedral é unha construción pouco significativa". 

Ademais dos acontecementos que George Borrow tivo que vivir, o libro é interesante polas súas mencións á paisaxe, ás xentes, o estado das aldeas, o idioma, os costumes, a guerra…, dende unha visión, nalgúns casos, quizais algo esaxerada, pero que nos traslada a unha época onde as dificultades semellan invadir todos os recunchos. 

Recoméndase a tradución do orixinal de Borrow feita por Manuel Azaña, La Biblia en España, o viajes, aventuras y prisiones de un inglés en su intento de difundir las Escrituras por la Península, do ano 1921, en tres volumes; a versión inglesa, The Bible in Spain, publicada no 1923; e Viaxe por Galicia, tradución ao galego de Salvador García Bodaño, publicada por Xerais no ano 2015, que recolle as andainas de Borrow pola nosa terra. 

* Becerreá nun relato de Clarín

Leopoldo Alas “Clarín” (1852-1901), o famoso autor de “La Regenta”, considerada unha das mellores novelas en castelán do século XIX, o día 7 de xaneiro de 1900 publicou na revista satírica de Valencia, “Arte Moderno”, un relato titulado “Malos humores (diálogo y no platónico)”. Trátase dun diálogo (versión irónica do diálogo platónico) entre o narrador e un poeta mediocre que foi a presentar os seus poemas. En “Malos humores” faise burla e arremétese contra a poesía española da época.

* A fábrica de papel de Aranza (Baralla)

BREVE HISTORIA DO PAPEL

A invención do papel permitiu substituír o papiro e o pergameo por un material máis sinxelo de facer e máis económico. A súa invención atribúese ao chinés Tsai Lun quen polo ano 105 d. C. comezou a producir follas de papel a partires de fibras de tea usada, a cortiza das árbores ou o cáñamo, se ben hai un precedente dun papel elaborado con fibra de cáñamo e un pouco de liño nunha tumba do século II a. C. Os chinos gardaron o segredo durante séculos ata que no século VI traspasou as súas fronteiras, para uns grazas a un monxe budista que levou o invento para Xapón, e para outros cando os musulmáns capturaron preto de Samarcanda (Uzbekistán) a uns artesáns chineses, pasando a Occidente e intalándose muíños papeleiros no norte de África e Asia Menor, salientando as fábricas construídas en Bagdad e Damasco. O papel chegou a Europa da man dos árabes a partir do século XI. 

 

 

 

A primeira referencia a un muíño papeleiro na Península é do ano 1056, en Xátiva (Valencia). Pedro O Venerable (1092-1156), abade do mosteiro bieito de Cluny (Francia), fala dunhas copias do Talmud xudeo que atopara en Compostela confeccionadas con retallos de vellos panos. Entre os séculos XII e XV a súa fabricación estendeuse por Francia, Italia e Alemaña, e a partir do século XV introduciuse en Inglaterra, Suecia e Rusia. O Misal de Silos, do ano 1080, considérase o documento máis antigo sobre papel creado en Europa. Unha carta escrita en caracteres gregos e árabes que a condesa Adelaida enviou no 1109 ao seu fillo Roger, futuro rei de Sicilia, en caracteres gregos e árabes tamén foi escrita en papel. As innovacións na produción de papel foron lentas, de feito o proceso de fabricación manual duraría ata finais do século XVIII. A principios do XIX púxose en marcha en Inglaterra a primeira máquina para a fabricación de papel continuo, perfeccionamento que continuou case ao longo de todo o século. A elaboración de pasta de madeira iniciada en España cara o 1800 supuxo a fin das vellas papeleiras que usaban trapos importados de Italia como materia prima, que non puideron competir.

 

A PRIMEIRA FÁBRICA DE PAPEL DE GALICIA

 

A primeira fábrica de papel en Galicia fundouse no pazo do Faramello, parroquia de Ribasar, concello de Rois, no ano 1710. Durante trinta anos foi Real Fábrica, a única que tiña permiso para expedir papeis da coroa de Felipe V. No século XVIII daba traballo a 50 familias da zona.

 

 

A FÁBRICA DE PAPEL DE ARANZA

A primeira referencia que coñecemos da fábrica de papel de Aranza, "de buena calidad", débese a Pascual Madoz, no seu Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar (1845-1850), é dicir, que xa estaba en funcionamento cando a súa publicación. Aparece no mapa da provincia de Lugo do cartógrafo militar Francisco Coello (1822-1898) do ano 1864. Co tempo pasou ás mans do político, natural de Láncara, Gonzalo Osorio de Alvaredo y López de la Peña (1798-1867) e Nicolasa Pardo de Aguiar y Armada, súa dona, XI señora de Aranza, que a dotaron das máis avanzadas tecnoloxías da época. Está claro, entón, que a fábrica xa estaba en funcionamento a mediados do século XIX. 

 

No Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 1 de novembro de 1879 anúnciase a autorización a Román García Blanes, casado con Isabel Osorio y Pardo, para reedificar a fábrica de papel, utilizando como forza motriz as augas do río Neira (a solicitude cursouna en maio de 1878). Na autorización fala de "reedificar", polo que se pode entender que durante un tempo estivera en desuso, ou tamén que se quixeran renovar e acondicionar as primitivas edificacións. García Blanes, ademais de concelleiro en Lugo, foi director de La Ilustración gallega y asturiana; tamén dirixiu El Clamor de Galicia e colaborou en La Aurora, entre outros.
 

En noticia aparecida en El Eco de Galicia do 25 de outubro de 1886 anúnciase a subasta pública da fábrica e varias fincas por 112.000 pesetas. O xornal recolle unha sentenza do 12 de outubro dun xulgado da Coruña en que se sacan a subasta varios bens propiedade de Isabel Osorio y Pardo por reclamación de 10.000 pesetas denunciado por Antonia Rodríguez Solís. Entre os bens a subastar está a fábrica de papel de Aranza "en buen estado de solidez, excepto una pequeña parte de sus pisos... Se compone de una planta baja y dos pisos altos... Lo demás del edificio principal... está así bien destinado a maquinaria movida por el agua... Cuenta con dos de los mas grandes cilindros modernos de destrozar y refinar el trapo... Hay igualmente una gran pila cilíndrica de granito con ajitador, para el blanqueo de las pastas... En la parte exterior se hallan los hornos del encolado, capilla, cocina para los operarios...".

 

El Diario de Galicia do 9 de xuño de 1891 recolle un anuncio sobre a posta en venta da "magnífica" fábrica de papel de Aranza pola cantidade de "seis mil pesos" (medio millón de reás); o seu propietario é Julio Almoyna que tiña Farmacia na Coruña, seguramente quen máis puxou na subasta celebrada no ano 1886. Este Julio Almoyna era tamén procurador, e pola prensa histórica despréndese que se dedicaba ao negocio de compra-venta de inmobles (En El Anunciador da Coruña do 25 de febreiro de 1894 publica a venta dunha "Imprenta barata"), ademais de contar na Coruña cun depósito de augas do Incio recollidas "en el verdadero manantial con todas las precauciones prescritas por la ciencia", que vendía ao prezo de tres reás a botella.  

 

A fábrica foi construída na marxe esquerda do río Neira, na parroquia de Laxes, a uns 400 metros do límite coa de Aranza, entre os lugares coñecidos como O Muíño e Riba do Pozo (no Catastro, os terreos onde se atopaba aínda se denominan como Aranza). Descoñecemos cando deixou de funcionar, a tradición oral leva a súa actividade ata a primeira ou segunda década do século XX.

Abandonada como fábrica de papel transformouse en muíño fariñeiro, desmontándose a maquinaria e derrubándose os edificios. Os píos de cantería para a preparación da pasta foron reutilizados polos veciños como lagares para a elaboración de sidra. Despois foi convertida en central hidroeléctrica, e por último en piscifactoría. Na actualidade nada queda da fábrica.

 

* O debuxo máis antigo dunhas pallozas

Quizais o debuxo máis antigo dunhas pallozas na comarca dos Ancares é este, obra do pintor compostelán Ramón Gil Rey (1818-1844). O que achegamos trátase dunha copia feita polo médico pontevedrés José Casal y Lois cara o ano 1900. Atópase no Museo de Pontevedra. 

* A Ponte de Cruzul xa é BIC

O día 2 de outubro de 2015, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Dirección Xeral do Patrimonio da Xunta de Galicia unha solicitude para que a ponte de Cruzul fora declarada Ben de Interese Cultural (BIC). Transcurrido o tempo contestáronos que, ao ser de titularidade do Ministerio de Fomento (por ela discorría a vella N-VI), a solicitude había que tramitala á Administración do Estado.

 

O día 22 de outubro de 2019, presentamos a solicitude ante a Dirección General de Bellas Artes do Ministerio de Cultura. En 23 folios, ademais da descrición, arquitectura, historia, estado de conservación, etc., xustificamos o que motiva a súa declaración como BIC. 

 

No Boletín Oficial do Estado (BOE) do día 19 de novembro de 2025 publicouse unha resolución da citada Dirección Xeral pola que se incoa expediente de declaración de Ben de Interese Cultural (BIC), na categoría de monumento da ponte.

 

O día 17 de marzo de 2026, o Consello de Ministros, a proposta do ministro de Cultura, aprobou a súa declaración.

* Os Ancares: De lobos (e lobishomes)

O lobo, latín canis lupus, dotado, segundo a lenda, de poderes máxicos: quen o mira fixamente aos ollos queda enfeitizado polo poder da súa mirada. O mítico depredador protagonista de imnumerables lendas, animal obxecto de culto primeiro e logo besta maldita fortemente perseguida, ata case o seu exterminio, a partir da Idade Media. Da súa caza sabémolo polas xeiras organizadas contra eles, como as que, no século XIV, ordenou o arcebispo de Compostela Berenguel de Landoira, mandando que unha vez por semana saísen os parroquianos co cura á fronte dende o primeiro sábado de Coresma ata o 24 de xuño pra dar morte aos lobos e armar os foxos (construción onde entraba o lobo e non podía saír). Na comarca dos Ancares tecéronse numerosas historias e lendas.

 

PERDER A FALA

Unha moza de Francos (Baralla) que estaba a coidar das vacas aparecéuselle o lobo. Non a atacou, nin a ela nin ao gando, limitouse a mirala fixamente aos ollos. A muller, como entalecida, quería fuxir pero non podía. Dalí a un rato, o lobo deu media volta e marchou. A moza perdeu a fala durante meses, disque enfeitizada polo lobo.

EXHIBICIÓN DUN LOBO

Unha foto do ano 1945 mostra un home exhibindo un lobo desecado polas aldeas de Becerreá.

 

DÁMASO ALONSO NOS ANCARES

O filólogo Valentín García Yebra (1917-2010) conta en Tres viajes dialectológicos con Dámaso Alonso (Cuadernos Hispanoamericanos, 1973) as viaxes que como acompañante de Dámaso Alonso (1898-1990) realizaron aos Ancares en tres ocasións.

Foi nunha estadía en Xantes (Cervantes) cando souberon que nunha das pallozas da aldea desenvolvérase un acontecemento que semellaba retrotraelos a épocas remotas. Vivía na palloza un vello con dúas fillas e dous fillos, xa maiores. A noite do suceso as dúas fillas atopábanse na casa veciña. O vello xa deitara. Manuel, un dos fillos, saíra un momento deixando a porta entreaberta. O outro, Xoán, que durmiñaba sentado nun dos escanos da lareira, non prestou maior atención á entrada dunha mastina da casa que andaba en celo, e entrou seguida de dous que a Xoán, medio durmido, lle semellaron cans, mais non lle soaban de que pertenceran ao pobo. Abriu ben os ollos, e ergueuse dun salto: Eran lobos! Regresaba entón Manuel de fóra. "Pecha a porta! -berroulle Xoán-, haiche dous lobos na casa". Ao oír ao home, un dos lobos tentou ganar a porta, pero Manuel, un xigante, logrou atrapalo. Case totalmente a escuras loitou co lobo, mais unha especie de gruñido deste fíxolle crer que era un can, e deixouno marchar. Pechou a porta, e quedou dentro o outro lobo. Os dous irmáns comezaron a perseguilo por toda a palloza. Cando fuxía, o lobo caeu sobre un dos escanos, e case ao mesmo tempo un dos homes suxeitouno polo rabo e o outro deulle tal golpe co mango dunha aixada que o pobre animal caeu redondo. Os da casa onde hospedaban Dámaso Alonso e Vicente García Yebra contáronlles que era raro o inverno que non entraban os lobos en Xantes, e que os osos chegaban moi cerca do pobo.

PENAS MULLERES

As penas atópanse por riba da aldea das Casas do Río (Cervantes). En tempos que ninguén lembra, unhas mulleres que viñan de Folgoso por un antigo camiño, víronse, de súpeto, arrodeadas por unha manda de lobos. Desesperadas, e cando os lobos xa se ían botar sobre elas, gatuñaron polas verticais penas, decisión que lles salvou a vida.

 

O LOBISHOME DE DOIRAS

Cóntase que un pai non deixou ao fillo ir a unha festa que se celebraba en Pedrafita do Cebreiro, mais o rapaz, despois de moito discutir, conseguiu o seu desexo. O pai, encabuxado, deitoulle unha maldición, dicíndolle que se tanto gostaba das mozas así andase tras das lobas. E a maldición cumpriuse. Unha noite o mozo sentiu como unha forza sobrenatural o apurraba fóra da casa, cara o monte. Cando se decatou andaba a catro patas: convertérase en lobo que axiña encomezou a matar o gando. O pai, lembrándose da maldición, recorreu a unha meiga pra que volvera ao fillo ao estado anterior. A meiga díxolle que o único xeito era que o ferise, mais cunha ferida leve xa que, se era grave, morrería. E así fixo o pai que, cando se lle presentou a ocasión, cortou cun coitelo a pel do lobo. Pouco a pouco, o mozo volveu a transformase en home.

 

O LOBISHOME DE VILARELLO DE DONÍS

Antigamente había o costume de meter criados nas casas pra axudar nos labores e un señor de Vilarello de Donís (Cervantes) ordenou de meter un criado; andou buscando e atopou un que lle valía pra o que el quería. O que logo había ser un criado díxolle ao señor que si, que el ía traballar á súa casa pero que lle tiña que deixar a noite libre. Acordárono os dous así. Polo mesmo o criado traballaba todo o día e pola noite marchaba da casa.

O amo preguntábase: "Pero, que vai facer este pola noite? Onde vai?". Unha noite deulle por seguilo e observou como o seu criado chegou a unha poza e envorcallouse todo e logo volveuse lobo e deu en oular. Nisto xuntáronse e os dous quedaron mirándose. O señor marchou e non dixo nada. Á noite seguinte díxolle ao seu criado: "Xa sei ao que vas! Que é o que che pasa pra andares desta maneira?". "Non che se ocorra volver que se non comémoste, e o primeiro en facelo son eu!", díxolle o criado. "Pero, non hai forma de saír desa situación? Non vas estar así toda a vida!". "Eu estou encantado". "E non hai forma de desencantar?". "Hai, pero non teño valor pra iso". "Di a ver!". "Mira cando me envorcallo e..., pero non o vas facer..., e me enlouce no po, levas unha fouce e pégasme unha fouzada todo canto podas no lombo e tiras por el e fasme unha... é do único xeito que poderás... Pero non vas ter valor!". E pra a noite seguinte volveu o señor xunto do criado, parece que o home non era temido e foi e fíxollo. O criado unha vez recuperado non volveu marchar máis. Desfíxose o encantamento. (Recollida de José María Carricoba Armesto en Galicia Encantada).

COMO MATAR UN LOBO

“Cóntovos unha lenda que me comentou o señor Antonio, veciño de Degrada (Cervantes) e que a el lle relatou un madeirista de Becerreá”. Este comentario foi recollido o 17 de xullo do 2008 nun bar da Campa da Braña. Pra poder envelenar a un lobo, debemos coller a unha víbora no monte e sen maltratala. Ademais disto, necesitamos dunha casavella (píntega, salamántiga). Ambos animais póñense un diante do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella. Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun envase metálico (unha lata ou pota vella). Logo poñemos a lata, e dentro dela a casavella envelenada pola víbora, ao lume ata que quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle goste ao lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignima. (Recollida de Martiño Cabana Otero en Lendas herpetolóxicas).

UNHA HISTORIA DE LOBOS

Unha noite viña un veciño de Piornedo (Cervantes) de volta da Proba de Navia (Navia de Suarna) cando, de súpeto, puxéronselle diante dous lobos. O home levaba canda el un enorme coitelo e unha manta pra protexerse do frío. Acurralado, envolveu a manta no brazo esquerdo e ofreceullo aos lobos, mentres co dereito agarraba con forza o coitelo. Os lobos, ao velo tan decidido a atacalos, apartáronse do camiño e deixárono marchar.

 

UN LOBO CON MEMORIA

Aconteceu nos anos corenta do pasado século XX en Estremar (Cervantes). Un día ía un mozo co gando cara o Chao da Arquela cando viu a cría dunha loba que estaba a laiar xunto o corpo morto da nai. Colleu ao lobiño e deulle leite das vacas, e así, ás agochadas, durante varias semanas. Durante moitos anos, sobre todo no inverno cando, debido ás fortes nevaradas, baixaban os lobos pra procurarse a comida, o gando do home nunca foi atacado, pola contra, as mandas de lobos pasaban de longo. Á cabeza ía o lobo que salvara.

 

MANUEL E O LOBO

A lenda débese a don José Rodríguez Santalla, natural da Lagúa (Asturias), gaiteiro homenaxeado o día 18 de agosto de 2012 na III Festa da Gaita celebrada en Quintá de Cancelada (Becerreá).

Hai moitos anos había un gaiteiro de nome Manuel González (naceu no ano 1870 e morreu no 1930), natural da Lagúa (Asturias), poboación lindeira con Marcelín, en Navia de Suarna. Nunha ocasión, e xa moi entrada a noite, regresaba Manuel pra a casa, camiñando polo monte despois de tocar nunha festa en Marcelín. Cando tiña o camiño medio percorrido, parouse a liar un cigarro, mais, cando foi a acendelo, a chama do misto alumeou a varios lobos situados case ao seu carón. Os lobos, sorprendidos pola chama, recuaron un chisco. O gaiteiro, medoñento, aproveitou pra erguerse e liscar do lugar, acendendo un misto tras outro ata que se lle acabaron. Sen lume, os lobos axiña se envalentoaron. Xa en plena fuxida, Manuel tivo que saltar un muro, mais, como era noite pecha, non calculou ben e caeu ao chan. E foi iso o que lle salvou a vida. Ao caer apertou por casualidade o fole da gaita e, aínda que case non quedaba aire dentro, o roncón fixo un ruído estrano que asustou aos seus perseguidores. Manuel, que axiña se apercebeu da reacción dos lobos, dixo: "Ai si? Pois se por causa da gaita é, de gaita heivos encher". Desta maneira seguiu tocando o resto do camiño ata poñerse a salvo. Cóntase que os lobos e outros animais lle teñen moito medo ao son da gaita.

MULTADO POR LIBERAR UN LOBO EN PAN DO ZARCO

Nunha noticia de El Pueblo Gallego do mes de xullo de 1978 fala da multa imposta a un home por liberar un lobo en Pan do Zarco (Navia de Suarna).

 

O CHAO DAS OLAS E A LEIRA DOS FORNOS

Estes sitios atópanse na parroquia de Santo André das Nogais. Un pouco máis arriba hai unha cova escavada na rocha das que se di aparecíase unha muller cantando acompañada por lobos. (Achegada por Abel Arias Alba).

O CHORCO DOS LOBOS

Nas Fontes, na parroquia de Doncos (As Nogais), aínda se conservan os restos dun chorco dos lobos (foxo pra cazar lobos). Unha vez caeron no chorco o lobo e un dos homes que o perseguía. Contan que dentro do foxo non se sabía quen estaba máis amedoñado, se o animal ou o humano, mirándose fixamente o un ao outro. Como o resto dos perseguidores non lle podían tirar as pedras ao lobo por medo de ferir ao home, tiveron que abrir a gateira. O lobo, aproveitando aquela imprevista oportunidade, saíu primeiro, evitando así a súa morte. Na actualidade o chorco está tapado debido a que nel tiñan caído varias vacas.

UN LOBO PROTECTOR

A romaría do Santo Milagre celébrase no Cebreiro os días 8 e 9 de setembro. Os romeiros acodían dende todas as aldeas do municipio e tamén dos concellos limítrofes. As veciñas e os veciños de Fonteferreira partían moi cedo pra chegar á primeira misa, quizais pra conmemorar aquel milagre acontecido no ano 1300, cando a devoción dun humilde labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Contan que durante moitísimos anos un gran lobo, sempre o mesmo, acompañaba aos romeus dende as afóras da aldea ata as inmediacións do santuario. Aseguran que era pra protexelos.

 

O LOBO GARDIÁN

Unha muller que estaba a gardar o gando na Aira dos Lobos, no Hospital (Pedrafita do Cebreiro), deu a luz unha nena. Comezou a nevar e a muller quedara sen forzas pra volver á casa. Unha loba, ao escoitar os choros da nena, achegouse e deulle calor á nai e á filla ata que viñeron por elas.

 

ESCUDOS

No concello de Navia de Suarna aparecen tres lobos.

 

DENOMINACIÓNS DO LOBO NA COMARCA DOS ANCARES

Tanto o lobo coma o raposo adoitan ter moitos nomes, e quizais sexa Galicia onde podemos atopar un maior número. Do lobo, na comarca recóllense os seguintes:

O Amigo (As Nogais)

O Capa Raxada (Pedrafita do Cebreiro)

O das catro patas (Cervantes e Navia de Suarna)

O das orellas dereitas (As Nogais)

O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)

O Esbardeiro (Cervantes e Navia de Suarna)

O Manuel (Baralla)

O Outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)

O Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro)

O Perucho (Cervantes e Navia de Suarna)

O Raxado (As Nogais e Pedrafita do Cebreiro)

O Viado (Cervantes)

O LOBO NA TOPONIMIA DA COMARCA DOS ANCARES

Fonte do Lobo, Pena do Lobo, Pomar do Lobo (Becerreá). Marco de Terras Lobas, Penas do Lobo e Teso do Lobo (Cervantes). Horta da Loba, Fóra Lobas e Veiga do Lobo (Navia de Suarna). Eira dos Lobos (As Nogais). Aira dos Lobos e Cova da Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro).

 

DITOS

En Vilasante (Cervantes): “Os de Vilasante comen o guisante e non hai lobo que os espante”.

En Cervantes: Díxolle San Froilán ao lobo: "Xa que me comiche o burro, lévame os libros a Lugo".

En Navia de Suarna: "En xaneiro, sete lobos ao carreiro".