* As Festas do Santo de Cadoalla (Becerreá)

A igrexa de San Pedro de Cadolla, coñecida tamén como Mosteiro do Ecce Homo ou O Santo, atópase en Saa, a carón don primitivo castro que foi "baleirado" por unha canteira. Trátase dun templo de grandes dimensións coroado por unha cúpula cunha lanterna con ollos ocos. A torre, acaroada á fachada principal e que actúa como pórtico, apoia sobre catro piares con arcos de medio punto.
 

 
No ano 1815, o administrador do santuario mercou un reloxo de sol por 370 reais que mandou colocar na torre do campanario.
 
 
 
Nos arredores apareceron tumbas de laxas (hoxe en día desaparecidas). Segundo a lenda nunha había enterrado un rei.
 
AS FESTAS DO SANTO
 
Os días 14 e 15 de setembro celébranse as Festas do Santo, en honra do Ecce-Homo que se venera na igrexa. Ademais do ritual relixioso, os veciños acostuman montar uns casetos no Souto da Bouza de Saa, ateigados de comida e bebida. 
 
O culto ao Santo vén do ano 1727 cando o cura, Xosé Valcárcel Quiroga, mercou a imaxe, pagando a metade en cartos e a outra metade en misas. En tempos, os veciños acodían á igrexa con trigo ou centeo que logo era vendido para mantemento do santuario. Destes cartos, o párroco recibía unha parte xa que, segundo unha sentenza do Tribunal Eclesiástico de 1761, tiña dereito á quinta parte das esmolas que se recadaran durante o ano.
 

Ao santo acódese para pedir un favor ou para agradecerlle un xa concedido. O párroco impón unha imaxe do Santo (un pequeno Ecce Homo) por riba da cabeza do devoto, dicindo: "Que el sexa pra ti, o camiño, a verdade e a vida". Moitos penitentes pasan un pano pola talla do Ecce-Homo e logo úsanna cunha finalidade curativa e preventiva. Hai algúns anos traían exvotos representando o corpo humano e tamén animais: vacas, xatos, cochos, etc. Ata non hai moitos anos, como protección, adoitábase arrincar unha estela da porta do templo e gardala na casa o que obrigaba, cada certo tempo, a reparala.
 
Ata o ano 1832 había varios penedos por riba e diante da igrexa que foron demolidos e así deixar máis espazo aos devotos que querían camiñar de xeonllos ao redor do templo. Debido ás frecuentes liortas, o día da romaría viñan soldados aos cales se lles pagaba coas doazóns dos asistentes.

No século XIX celebrábanse no santurio catro festividades: Santa Apolonia, a Pascoa de Resurrección, o Luns de Pentecoste e a do Ecce Homo.
 
 
O ROUBO DO PETO DO ECCE HOMO DO CARBALLÍN  
 
Ata o ano 2010 ou 2011, no Carballín, un pequeno lugar de tres ou catro casas da parroquia de Cadoalla, situado a carón da vella N-VI, había un tosco peto cunha pequena talla en madeira que representaba ao Ecce Homo. En varias ocasións roubaran as esmolas que lle depositaban os devotos, pero a derradeira vez tamén desapareceu o Ecce Homo, só atoparon o peto, baleiro, tirado nun monte próximo.
 
A foto é de Sabino García González. Non lembra Sabino a data exacta de cando as fixo, pero dinos que foi sacada entre o 1983 e 1985. Quizais se trate da única imaxe que se conserva. 
 


* Ritual sanguento nunha ferrería do século XVI

No Arquivo do Reino de Galicia consérvase un interesantísimo documento datado o día 4 de setembro de 1566. Trátase da escritura do ritual de posesión da ferrería, situada xunto o río Quiroga, da Rodela ou de Quintá (documéntase dende o ano 1562), parroquia do Hospital, pertencente á Encomenda de Quiroga, dada a petición do seu propietario, Francisco Basques, polo escribán Antonio Rodrigues. O documento recolle un cruento ritual acontecido nesta ferrería no que intervén, entre outros, un rendeiro da Ferrería de Bois, pertencente á casa fidalga de Noceda (a súa orixe remóntase ao último tramo do século XV, relacionada coa poderosa Casa dos Bolaño Ribadeneira de Torés). Na actualidade, Noceda é unha parroquia do concello das Nogais.

   

Este Francisco Basques era fillo de Álvaro de Quiroga que defendeu a fortaleza do Incio contra a condesa de Lemos cando esta lle usurpou parte da facenda na Terra de Caldelas aos freires encomendeiros. Tal como recoñece o propio comendador no ano 1562, foi esta actuación a que determinou a cesión foral. 

Non se está, no presente caso, diante dun ritual simple tan común do Antigo Réxime (posesión dun monte, dunha casa, etc.), senón dun ritual complexo que amosa, ademais dunha variada simboloxía, o poder do propietario da ferrería da Rodela, exposto na pública e sanguiñenta execución dun gran touro, símbolo da opulencia da casa, coa presenza de veciños, "moradores çercanos y comarcanos de la dicha Tierra de Quiroga", traballadores da ferrería, fidalgos (caso do señor de Noceda), etc.
 
A FERRERÍA DE BOIS (As Nogais)
 
Traemos eiquí este ritual porque nel participa Miguel de Alduzin ou Aldunzin (probablemente vasco), rendeiro da Ferrería de Bois, nas Nogais. Na actualidade, a ferrería atópase na parroquia de Noceda pero antigamente, segundo nos achega Pascual Madoz no seu famoso Diccionario (1846-1850), pertencía a Doncos formado por "los lugares y casa de Brañas, Castelo, Casa de la Sierra, Dorna, Ferrerios, Herrería de Bueyes, Moral, Noceda, Pedriña, Pía, San Clodio, San Pedro, Silvela y Zizures". Di que en Noceda hai "una fábrica de hierro de extraordinaria antiguedad". Era propiedade do señor de Torés, Pedro Bolaño de Ribadeneira, quen no 1611 preiteou con Vasco Sánchez de Ulloa e Ribadeneira, da Casa de Noceda, porque este pretendía construír outra no mesmo río de Bois. O de Noceda alegou que a auga non perxudicaba á antiga Ferrería de Bois porque estaba por riba da que quería edificar, alegando, ademais, "que de treinta años a esta parte no ay herraria en Bueis por aberle faltado los montes y los que ay son de mi parte", e que a querela non era máis ca unha vinganza. É probable que a Ferrería de Bois estivera parada por falta de carbón dende o 1587 (remate do arrendamento en favor de Lorenzo de Alça) ata o 1610, ano en que retomaría a actividade unha nova ferrería levantada sobre a anterior "... siendo el dicho Lorenzo Dalça rendero de la ferraria de Bueis y aviendo dexado la dicha herraria despues de fenecido su arrendamiento que fue por el mes de julio del año de myl quinientos ochenta y siete dexó en dicha ferraria y casas dellas...". 
 

No último terzo do XVII a Ferraría de Bois xa pertencía á familia dos Ulloa de Noceda (figura como rendeiro o vizcaíno Lorenzo Bordes). Un documento de finais deste século, sobre débedas polo foro da vena de ferro de Formigueiros (propiedade do conde de Maceda), di que a ferraría de Pedro de Ulloa "deve desde dicho año de ochenta y dos hasta el de ochenta y siete (1682 a 1687), a razón de trescientos y cinquenta reales en cada uno de dichos años, dos mil y cien reales...". A comezos do século XVIII era propietario Pedro José de Ulloa quen no 1718 preitea contra varios veciños de Visuña por arrincar vena en Formigueiros. Logo pasou ao seu fillo, Pedro Luis de Ulloa, citado no Catastro de Ensenada do ano 1752: "Travaxa quatro meses y medio de ynvierno, con el agua de el Arroio de Aguas Rubias y con la de nieves y lluvias", producindo "quatrocientos cinquenta y cinco quintales de dicha especie", deixando uns beneficios de 6.370 reás. Á morte de Pedro Luis de Ulloa no 1787, a ferrería pasa ao seu sobriño José María Tineo y Ulloa, xa con pouca produción. Este mantivo un preito co presbítero José Díaz, administrador da ferrería de Soldón, porque este operou nunha venera que ao parecer lle pertencía: "... que en junio de 1790 D. Diego García Pelagra, administrador de la Herraria de Bueys y apoderado de D. Joseph Maria Tineo dueño de ésta se querelló contra Dª Mª Antonia Pardo y Quindós, como madre de D. Joseph Ygnacio Quiroga, dueño de la Herraria de Soldón, por decir le perturbaba en la posesión privativa de arrancar vena en una de las veneras del citado monte de Formigueiros". A sentencia foi desfavorable ao dono da Ferrería de Bois quen recurriu no 1792 á Chancillería de Valladolid.
 

Segundo Lucas Labrada, no seu Descripción económica del Reyno de Galicia (1804), traballaban habitualmente seis homes, "a excepción de los días en que se calcina la vena, que entonces trabajarán 24". A Ferrería de Bois continuou en funcionamento no século XIX. En 1833 era administrador Francisco Pablo Ruiz. En 1868 anúnciase no Boletín Oficial de la Provincia de León o arrendo da ferrería e a de Lousadela, do marqués de Láncara (a quen pasaran por matrimonio de María Josefa Raimunda de Tineo con Apolinar Suárez de Deza). No ano 1880 traballou tres meses. No 1894 volve anunciarse no Diario Oficial de la Provincia de León o seu arrendamento, indicando que para elo se dirixan a Pedro Seijo, en Madrid, que non se sabe se  era o propietario ou o apoderado.
     
O DOCUMENTO: O RITUAL
 
"... Y en razón de lo sussodicho, y estando dentro de la dicha cassa y erreria da Veyga de Quintá el dicho Francisco Basques de Quiroga e Ysabel Basques de Canida, su muger, fundadores, hacedores, propietarios de dicha erreria, y mucha parte de los vezinos y moradores çercanos y comarcanos de la dicha tierra de Quiroga e erreria, e publicamente, y estando al presente Miguel de Aurtiz, biscayno y maestro que fue de la dicha erreria (os técnicos adoitaban ser vascos), e Miguel de Aldunzin, rendero de la errería de Boys (Ferrería de Bois, nas Nogais), e Juanes de Aldunzin, rendero de la erreria de la puente de Quiroga, y de Aranburçe, e Juan Morro e Sanjuan, e Lopo de Espella, maestros de ferraxe, e Miguel Moran, machador, e Juanico Bizcayno e Andres de Bedia, que son arossa (alusión ao mestre principal das ferrerías) tirador e fundidor y tassador, y brasseros y ofiçiales de la dicha erreria, luego trajeron y metieron dentro de la dicha erreria, por antemi, escrivano e testigos e personas arriva e avajo contenidas, un toro maron presso con dos sogas, una atras y otra adelante, y lo sacaron los dichos brasseros y ofiçiales y biscaynos y personas por la puerta principal de la dicha erreria, y lo llevaron al llano y beyga que se dize el de Quinta (...) al camino questa sobre el poço que se dize das bouças (...) para pasearlo por los limites de la erreria fijando marcos solidos en los limites de la misma (...) y echo lo susodicho se volvieron el y los ofiçiales y personas a la dicha erreria con el dicho toro y lo ataron las piernas y lo derrivaron sobre la junque, teniendole por los cuernos y sogas, y el dicho Francisco Basques e Ysabel Basques, su muger, tiraron por el palo de la tapadera del chifron y dieron agua a la rueda del maço, el qual dio de golpes en el pescuesso del dicho toro, de los quales golpes se corto de presto carne, cuero y güessos, asta que se lo acabo de cortar, y partido, tomaron la dicha caveça los dichos ofiçiales y brasseros, corriendo sangre por ante mi, el dicho escrivano e testigos. Salieron por la puerta sussodicha de la dicha erreria y cercaron por donde antes andaron con el dicho toro siendo bivo, bañando y mojando los dichos marcos y mojones con la sangre que de la dicha caveça salía (...), y continuando la dicha posesion e auto teniendo fundido un augoa de fierro con bena de la venera tassada y la izo fundir a los ofiçiales y la sacaron de la fragua donde se fundio ardiendo...".
 
 

BIBLIOGRAFÍA

Balboa de Paz, J. A. 2014: La siderurgia tradicional en el Noroeste de España (siglos XVI-XIX).
González Pérez, C. 1994: As grandes ferrerías da provincia de Lugo.
López Pombo, L. 2003: Genealogía de la Casa Señorial de Noceda, As Nogais, Lugo.
Migués Rodríguez, V. M. 1996: Un exponente de gestión económica de la "fidalguía" gallega y de la producción de hierro en la montaña lucense. La herrería de Quintá durante el Antiguo Régimen.
Tenreiro Bermúdez, M. 2009: Sacrificio, Fundación y Delimitación. Etnoarqueología de un ritual en la Hispania céltica, en:
 
 
Xosé Antón Lozano Silvosa e Xabier Moure
Colectivo Patrimonio dos Ancares