* A Noite do San Xoán na comarca dos Ancares

A Noite do San Xoán é en Galicia a noite dos milagres e dos encantos. Celébrase na noite do 23 ao 24 de xuño, coincidindo co solsticio de verán. As tradicións populares deostadas polo cristianismo foron fortemente combatidas pola Igrexa xa dende os primeiros séculos (Martiño de Dumio), feito que non conseguiu impedir que estes costumes, herdados de tempos remotos, continuaran a practicarse; cultos pagáns que logo foron cristianizados. Nas tradicións e rituais practicados nesta noite máxica intervén a auga, o lume, os penedos, os outeiros, as encrucilladas, as herbas..., elementos fundamentais na cultura popular galega.

 

Na comarca dos Ancares, a advocación ao San Xoán témola en numerosas igrexas e ermidas: San Xoán de Arroxo e San Xoán de Pedrafita de Camporredondo (Baralla); San Xoán de Agüeira, San Xoán de Becerreá, San Xoán do Cereixal, San Xoán de Furco, San Xoán de Pando e San Xoán de Buisán (Becerreá); San Xoán do Mosteiro, San Xoán de Vilaspasantes, San Xoán de Drada e San Xoán de Vilar (Cervantes); San Xoán de Savane (Navia de Suarna); San Xoán de Noceda, San Xoán de Torés e San Xoán de Vilaicente (As Nogais); San Xoán de Fonfría, San Xoán do Hospital, San Xoán de Louzarela e San Xoán de Padornelo (Pedrafita do Cebreiro). Hai moitos outros sitios, que aínda que non o teñen como patrón, non falta a devoción a súa imaxe: Santa María de Dorna, Santa Cruz do Picato, Santo André de Covas, San Pedro do Castelo, Santiago de Cereixedo, San Fiz de Donís, Santo Tomé de Cancelada, Santa María de Vilarello, etc.

Durante a Noite do San Xoán, en moitas aldeas da comarca os mozos roubaban a leña para facer a fogueira que saltaban a medianoite mentres dicían: "Fóra meigas". Os de Vilar de Moia (Navia de Suarna) acendían a fogueira entre Moia e Vilar como símbolo para reafirmar a personalidade dun pobo fronte ao outro, fixando uns límites simbólico-sociais. En Savane (Navia de Suarna) poñíanse as fogueiras nos cruces dos camiños para que por riba pasara o gando para curarlle o mal dos pés. Tamén se acendía unha fogueira na Pena do Couso, lindeira entre os concellos de Becerreá e Cervantes, preto das Pontes de Gatín, un punto onde se reunían as bruxas (nas inmediacións, os do noso colectivo localizamos tégulas, fragmentos cerámicos e un muíño circular). 

Nos castros de Vilachá (Baralla) e de Castañedo (Navia de Suarna) víanse unhas fogueiras feitas polos mouros onde ninguén ousaba achegarse; á mañá seguinte, cando os mouros xa se foran, os veciños ían recoller as moedas que deixaran entre as cinsas. Na mesma noite, no castro do Teso da Vella ou da Pena dos Mouros (Cervantes) unha vella fiaba fíos de ouro que despois colgaba dos carballos. Ao pé do Chao do Castro (Busto-Navia de Suarna) hai unha fonte que agocha un tesouro, pero a única forma de atopar fonte e tesouro é estar xusto ás doce da Noite do San Xoán, nin un segundo máis nin un segundo menos. No castro de Santa Marta (Baralla) están soterradas unhas barras de ouro que só se poden atopar na Noite do San Xoán; o sitio coñécese como O Tesouro. Outro sitio do Tesouro témolo tamén a uns 300 metros do Castro de Cantiz (Becerreá) onde na Noite do San Xoán vense uns pitos con picos e patas de ouro. Na croa do castro da Pena (Penarrubia-Baralla) hai unha porta pola que se accede a unha longa galería que comunica coa igrexa de San Martiño de Neira de Rei que era utilizada polos mouros para asistir á misa na Noite do San Xoán.

Na Campa do Fieiró (Cervantes), na primeira uceira onde dá o sol a mañá do día do San Xoán, vese debaixo unha arca chea de ouro. En Casares (Becerreá) hai un lugar coñecido como a Mina de Vilavella cuxa entrada está abeirada por unhas “camas” de pedra onde na Noite do San Xoán poden verse uns mouros deitados que custodian unhas arcas cheas de moedas de ouro.

Á Pena do Ramallo, entre O Reguengo e Riosubil (Baralla), acodían veciñas e veciños para coñecer o que lles deparaba o futuro. Á Pena da Novia (Cervantes) subían as mozas a medianoite para conseguir os favores da persoa amada. Nunha pena situada no Chao das Uceiras (Pedrafita do Cebreiro) poñíase unha muller de nome Ermitas, natural da veciña aldea do Castro (O Bierzo), para adivinarlle o futuro aos que acodían a ela. Na Pena do Tesouro ou de Sutambre, entre Riomao e Vilaicente (As Nogais), había un tesouro que os veciños, por moito que buscaban, nunca atopaban; foi un portugués quen deu con el nunha Noite do San Xoán. A medio quilómetro do castro da Torre (Lousada-Pedrafita do Cebreiro) hai unha pena que só se pode abalar na Noite do San Xoán, quen o consegue farase rico.

Noutras aldeas existía a tradición de que os mozos e as mozas se resfregaran con palla o corpo espido para eliminar os males da pel. Tamén resfregaban con palla os tetos das vacas para que o leite fora bo e non se estragara. No día do San Xoán, moi cedo, existía o costume de levar as vacas e as ovellas ata Os Penedois (Cervantes) para previr certos males. E nesa mañanciña, para espaventar os espíritos maléficos e as enfermidades dos animais, levábanos a tomar o orballo dos prados.

É rara a aldea da comarca onde non se recollan flores e plantas aromáticas que se deixan nunha cunca con auga durante a Noite do San Xoán para logo lavarse con ela por seren beneficiosa para a pel. Adoitan poñerse a macerar en auga sete plantas, se ben poden engadírselle outras: biouteiro, tróqueles, fieitos machos, fiúnchos, herbas do San Xoán, rosas silvestres e xestas. O que non documentamos, como acontece noutras partes de Galicia, é o costume de recoller a auga de sete fontes. Tamén se adoitaba (aínda se fai) colgar plantas en portas, ventás ou nos buratos das paredes de casas e cortes para espaventar as bruxas, os malos espíritos e para afastar o mal de ollo contra humanos e animais: ademais das citadas máis arriba, colgaban sabugueiros (boito, dise por eiquí), flores de piorno, espadanas, artemisa…

Pero a Noite do San Xoán non apracía a todos por igual. Entre finais do século XIX e principios do XX, os xornais da época recollen as queixas de veciños de Becerreá, As Nogais e A Proba de Navia, con fincas próximas ás cabeceiras municipais, polos roubos que cometían os mozos co obxecto de aprovisionarse para a celebración, ademais de leña para as fogueiras levaban produtos da horta. Mesmo un xornal, El Eco de Galicia, pedía prohibir as celebracións do San Xoán.

Ditos:

"En San Xoán québralle a primeira raíz ao pan, en San Pedro a do medio, e en Santiago... fouciños a el". (Cervantes, Navia de Suarna). "

Polo San Xoán, máis queixo que pan". (Recollido de Fardelo de Tradicións do CPI de Navia de Suarna).

 "Do San Antonio ao San Xoán, once días van". (Neira de Xusá, actual Baralla). 

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares: Feliz Noite do San Xoán! Feliz solsticio!

* Lazareto nas Nogais: o cólera de 1834

Os primeiros casos da enfermidade do cólera en Galicia foi na cidade de Vigo no mes de xaneiro de 1833; o primeiro afectado, de nome Fernando Conde, veciño do Areal, foi o primeiro das máis de 200.000 vítimas que cobrou esta primeira vaga en España. En Andalucía e Estremadura producíronse brotes case ao mesmo tempo, sendo na primeira onde se rexistran máis mortes no verán dese mesmo ano. A chegada do inverno freou o avance, pero na primavera volveu a repuntar alcanzando a outras moitas partes do país. No 1834 houbo outras vías de entrada a través do Mediterráneo.

O brote iniciouse, dise, polo desembarco das tropas procedentes da Guerra de Sucesión portuguesa; outras fontes afirman que a enfermidade veu a bordo do vapor Isabel la Católica que procedía de Grecia, ou que se introduciu a través das Illas Cíes por un barco con soldados belgas contaxiados (nos anos 1831 e 1832 xa se produciran casos en Europa). De Vigo propagouse a Pontevedra, estendéndose logo a case toda a provincia. Cidades como A Coruña (calcúlase que faleceron unhas 6.000 persoas) ou Lugo tamén sufriron unha elevada mortalidade debido a que moitos afectados refuxiáronse nas urbes. En zonas costeiras e o oriente da provincia de Lugo deixou centos de mortos.

O ambiente político en España tampouco era o máis propicio para frear a pandemia; no 1833 faleceu Fernando VII, o rei Felón, tras a coñecida como Década Ominosa que deixou o país empobrecido e cheo de conflitos (neste ano estalou a Primeira Guerra Carlista). A mediados de 1834, o terror da enfermidade chegou ata tal punto en Madrid que se produciron matanzas de freires, acusados de contratar a nenos e indixentes para que envelenaran as augas (a Igrexa mantiña que era un castigo diviño pola ausencia de fe da xente). Tampouco se libraron aguadores, médicos e farmacéuticos. Día a día, as denuncias multiplicábanse.

 

Debido á gravidade da situación, as autoridades sanitarias instalaron lazaretos (lugares de illamento) en varios puntos clave de Galicia, como Marín, Vigo, Salvaterra de Miño e As Nogais. A súa ubicación nas Nogais debeuse a que se atopaba no Camiño Real de Castela, punto principal de paso cara o interior de Galicia, que actuaba como “cordón sanitario” para controlar o paso de viaxeiros e mercadorías. No ano 1834, á fronte do lazareto das Nogais puxeron ao médico José de la Peña, quen no Boletín de Medicina, Cirugía y Farmacia publicou unha particular hipótese sobre o tratamento e prevención do cólera. Sostiña que a natureza da enfermidade era eminentemente inflamatoria, que a propagación debérase a un fluído eléctrico e estaba subordinado a afeccións atmosféricas presididas pola electricidade. Tamén mantiña que a enfermidade non era transmisible por contaxio, propoñendo como solución condutores ou disipadores da electricidade. Tamén foi publicado no Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 16 de novembro de 1834 baixo o título Plan curativo del cólera-morbo observado en Los Nogales. Ao longo do ano, en distintos boletíns oficiais de Galicia dictáronse normas, un bo número de escaso ou nulo valor científico, para loitar contra a enfermidade.

 

Era tal a gravidade, que o 24 de xullo de 1834, o Capitán Xeral de Galicia ordena que “Debido a los notorios estragos que la enfermedad del cólera-morbo... causa actualmente...”, que todos os carruaxes, pasaxeiros e arrieiros “que vengan de Madrid o sus inmediaciones, como de cualquiera otro pueblo infestado... se detengan en el pueblo de Los Nogales...” para comprobar o seu estado de saúde, obrigándoos a “hacer un espurgo y ventileo de todas las ropas, efectos y equipages al aire libre durante su detención”. Tamén se prohibiron os enterramentos nos adros das igrexas.

 

O 31 de xuño seguinte, no Boletín Oficial da Provincia da Coruña, as autoridades ordenan quen nas Nogais se poña un empregado de Correos para que “con las precauciones sanitarias” se abran valixas e se desinfecte con vinagre “la correspondencia que conduzcan, a fin de que puedan distribuirse en las estafetas respectivas sin el menor riesgo de perjudicar a la salud pública”.

 

Pero a teoría de José de la Peña foi rexeitada por Nicolás Taboada, o médico que diagnosticara o primeiro caso de cólera en Vigo e que logo tivo que padecer unha confabulación, sobre todo por intereses económicos, durante a segunda vaga da epidemia no ano 1848 por parte dun grupo de médicos negacionistas, coñecidos como os anticontaxionistas, que rexeitaban que os microbios puideran transmitirse de persoa a persoa; recomendaban que aos pacientes se lles administrara, entre outros, quinina, benceno ou alcanfor. Taboada estaba convencido de que a enfermidade transmitíase por contaxio humano, teoría que recolleu na Revista Médica, periódico de la Academia de Emulación de Santiago, un documento moi avanzado para a época: Informe sobre cólera-morbo asiático, onde, citando o lazareto das Nogais, dicía, entre outros, que os únicos medios para impedir a introdución do cólera eran o illamento, a incomunicación con lugares e persoas infestadas, e a implantación de medidas preventivas como hospitais de corentena ou o peche de portos, o que chocaba coas hipóteses dos anticontaxionistas que defendían que as epidemias avanzaban por augas estancadas ou materiais contaminados, e nunca por transmisión de persoa a persoa, e o que había que facer cos infectados eran sangrados (aceleraban a morte por deshidratación) ou aplicarlle lavativas (tampouco faltaron “sandadores” que aproveitaron a ocasión para aplicar solucións máxicas e oracións, ou receitar bebedizos milagreiros). Estes, apoiados por moitos liberais, conseguiron expulsar a Nicolás Taboada de todos os cargos. O interese económico prevaleceu sobre o científico, os potentados da época non ían permitir pechar os portos e a entrada e saída de mercadorías. A nivel de todo o Estado tratábase de restarlle importancia minimizando a pandemia (as autoridades apenas ofrecen información sobre o que acontece), mesmo propagando noticias falsas (dirixidas principalmente aos estratos sociais menos favorecidos), por medo a que a enfermidade paralizase a actividade económica.

 

Co tempo, Nicolás Taboada, grazas ao apoio doutros médicos e profesores da Universidade de Santiago, foi restituído en todos os cargos.

 

Pero anos despois da descuberta por Robert Koch no 1884 da bacteria causante do cólera, e a eficaz vacina contra a enfermidade descuberta polo bacteriólogo Jaime Ferrán y Clúa no 1885 que se aplicou masivamente en Valencia durante a epidemia que azoutou o país, o desaparecido xornal El Lucense do 6 de agosto de 1890 aínda publicou integramente o informe de José de la Peña: “Creemos que nuestros lectores verán con gusto la publicación…”.

 

A comezos do 1835, a Junta de Sanidad declarou extinguida a pandemia. No Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 4 de febreiro emítese unha circular para o cesamento da xunta de sanidade da capital, e que “se cante un solemne tedeum en acción de gracias por haber cesado el cólera en la provincia”.

Posteriormente houbo outros brotes. Ao longo do século XIX, arredor de 800.000 persoas morreron en España a causa da bacteria.

* Un vendedor de Biblias pola comarca dos Ancares no 1837

Encargado pola Bible Society de Londres, entre os anos 1836 e 1840 o escritor e aventureiro británico George Borrow (1803-1881) percorreu España (tamén estivo en Portugal) para distribuir o Novo Testamento, andainas que recolleu nun libro, The Bible in Spain, publicado no ano 1843. A viaxe por Galicia relátaa entre os capítulos XXV e XXXV.

 

Procedente de Vilafranca do Bierzo, acompañado polo guía Antonio, entrou en Galicia, describindo a dureza dos camiños e as abruptas paisaxes montañosas. Ata a súa chegada á cidade de Lugo só cita As Nogais, pero intúese que entra por Pedrafita do Cebreiro: "Entramos no pobo, situado no alto da montaña, e como xenetes e cabalos estabamos cansadísimos, buscamos un sitio onde reparar forzas". Entraron nunha pousada onde viron que varios soldados estaban tumbados nuns montóns de palla, que case enchían o local. Mais ca unha pousada pareceulle unha corte. "Todos eran de malísimo aspecto... Falaban entre si un dialecto de estrana sonoridade, que supuxen sería o galego". Saudaron ao seu compañeiro Antonio con moito afecto, chamándolle "companheiro". Cando lle preguntou ao guía de que os coñecía, contestoulle que todos eran ladrón e asasinos. O cabo do grupo, continuou Antonio, que estaban alí para gardar a fronteira, sospeitábase que envelenara a alguén en Madrid, polo que "debmos ser amables con eles... hai que darlles viño". Borrow levou os cabalos á corte, "un miserable cobertizo onde os cabalos se fundían no barro". Pediu cebada para os animais, pero respondéronlle que en Galicia non se usaba para pienso; déronlle millo "que os cabalos comeron sen reparo". Na corte, un dos cabalos perdeu unha ferradura que non conseguiron atopar. Preguntou se había ferrador na aldea. Dixéronlle que si, pero advertíndoo de que tiña que proporcionar el a ferradura xa que alí non se utilizaban ese tipo de cabalos,  “ao menos por estes sitios”, lle dixo un mozo.

Reanudaron a marcha, con tal fortuna que ao pasar por outra ferrería (seguramente a Ferrería de Bois, a máis antiga documenada na comarca), conseguiron poñerlle unha ferradura axeitada ao cabalo que tempo atrás atopara un ferreiro nun camiño.  

Chegaron ás Nogais pouco antes de anoitecer. "Un lugar en extremo pintoresco. Montes escarpados, cubertos de castiñeiros... A aldea mesma estaba case agochada polas árbores". Atoparon unha pousada "regularmente espaciosa e cómoda". Despois de media noite, e cando ía quedándose durmido, espabilouno un gran ruído na rúa. Pouco despois apareceu Antonio, contándolle que acababa de chegar o correo de Madrid á Coruña cunha gran escolta e un numeroso grupo de viaxeiros. “Dinme que o camiño de eiquí a Lugo está infestado de ladróns e carlistas que cometen todo xénero de atrocidades; debemos aproveitarnos da ocasión e mañá ao mediodía podemos estar a salvo en Lugo".

Protexidos polos soldados que acompañaban o correo, emprenden o camiño. "O país era montuoso, pero non tanto nin tan pintoresco como o que atravesaramos o día anterior; case todo estaba dividido en pequenos campos plantados de millo. Cada dúas ou tres leguas relevábase a escolta nalgunha aldea onde había tropas destacadas... A maioría das veces as aldeas eran un conxunto de cabanas miserables... había montóns de esterco diante das portas, e abundaban os charcos e os lamazais. Enormes porcos pululaban mesturados con raparigos en coiros... O interior das cabanas estaban cheas de suciedade e miseria".

 

Tampouco o cita, pero despréndese que camiño de Lugo para en Becerreá. A pesares de falar varios idiomas, “Don Jorgito, o inglés”, sobrenome polo que se coñecía por eiquí a Borrow, recoñece que lle custa entender o galego. Resulta curioso que estando por Castela lle dixeran que moitos casteláns empregaban algunhas palabras galegas para dirixirse, por cortesía, aos estranxeiros xa que era o único idioma estrano que coñecían, que escoitaban falar aos galegos que todos os anos ían á sega. 

E chega a Lugo: "Non ten ningún edificio moi notable e a mesma igrexa catedral é unha construción pouco significativa". 

Ademais dos acontecementos que George Borrow tivo que vivir, o libro é interesante polas súas mencións á paisaxe, ás xentes, o estado das aldeas, o idioma, os costumes, a guerra…, dende unha visión, nalgúns casos, quizais algo esaxerada, pero que nos traslada a unha época onde as dificultades semellan invadir todos os recunchos. 

Recoméndase a tradución do orixinal de Borrow feita por Manuel Azaña, La Biblia en España, o viajes, aventuras y prisiones de un inglés en su intento de difundir las Escrituras por la Península, do ano 1921, en tres volumes; a versión inglesa, The Bible in Spain, publicada no 1923; e Viaxe por Galicia, tradución ao galego de Salvador García Bodaño, publicada por Xerais no ano 2015, que recolle as andainas de Borrow pola nosa terra. 

* Becerreá nun relato de Clarín

Leopoldo Alas “Clarín” (1852-1901), o famoso autor de “La Regenta”, considerada unha das mellores novelas en castelán do século XIX, o día 7 de xaneiro de 1900 publicou na revista satírica de Valencia, “Arte Moderno”, un relato titulado “Malos humores (diálogo y no platónico)”. Trátase dun diálogo (versión irónica do diálogo platónico) entre o narrador e un poeta mediocre que foi a presentar os seus poemas. En “Malos humores” faise burla e arremétese contra a poesía española da época.

* A fábrica de papel de Aranza (Baralla)

BREVE HISTORIA DO PAPEL

A invención do papel permitiu substituír o papiro e o pergameo por un material máis sinxelo de facer e máis económico. A súa invención atribúese ao chinés Tsai Lun quen polo ano 105 d. C. comezou a producir follas de papel a partires de fibras de tea usada, a cortiza das árbores ou o cáñamo, se ben hai un precedente dun papel elaborado con fibra de cáñamo e un pouco de liño nunha tumba do século II a. C. Os chinos gardaron o segredo durante séculos ata que no século VI traspasou as súas fronteiras, para uns grazas a un monxe budista que levou o invento para Xapón, e para outros cando os musulmáns capturaron preto de Samarcanda (Uzbekistán) a uns artesáns chineses, pasando a Occidente e intalándose muíños papeleiros no norte de África e Asia Menor, salientando as fábricas construídas en Bagdad e Damasco. O papel chegou a Europa da man dos árabes a partir do século XI. 

 

 

 

A primeira referencia a un muíño papeleiro na Península é do ano 1056, en Xátiva (Valencia). Pedro O Venerable (1092-1156), abade do mosteiro bieito de Cluny (Francia), fala dunhas copias do Talmud xudeo que atopara en Compostela confeccionadas con retallos de vellos panos. Entre os séculos XII e XV a súa fabricación estendeuse por Francia, Italia e Alemaña, e a partir do século XV introduciuse en Inglaterra, Suecia e Rusia. O Misal de Silos, do ano 1080, considérase o documento máis antigo sobre papel creado en Europa. Unha carta escrita en caracteres gregos e árabes que a condesa Adelaida enviou no 1109 ao seu fillo Roger, futuro rei de Sicilia, en caracteres gregos e árabes tamén foi escrita en papel. As innovacións na produción de papel foron lentas, de feito o proceso de fabricación manual duraría ata finais do século XVIII. A principios do XIX púxose en marcha en Inglaterra a primeira máquina para a fabricación de papel continuo, perfeccionamento que continuou case ao longo de todo o século. A elaboración de pasta de madeira iniciada en España cara o 1800 supuxo a fin das vellas papeleiras que usaban trapos importados de Italia como materia prima, que non puideron competir.

 

A PRIMEIRA FÁBRICA DE PAPEL DE GALICIA

 

A primeira fábrica de papel en Galicia fundouse no pazo do Faramello, parroquia de Ribasar, concello de Rois, no ano 1710. Durante trinta anos foi Real Fábrica, a única que tiña permiso para expedir papeis da coroa de Felipe V. No século XVIII daba traballo a 50 familias da zona.

 

 

A FÁBRICA DE PAPEL DE ARANZA

A primeira referencia que coñecemos da fábrica de papel de Aranza, "de buena calidad", débese a Pascual Madoz, no seu Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar (1845-1850), é dicir, que xa estaba en funcionamento cando a súa publicación. Aparece no mapa da provincia de Lugo do cartógrafo militar Francisco Coello (1822-1898) do ano 1864. Co tempo pasou ás mans do político, natural de Láncara, Gonzalo Osorio de Alvaredo y López de la Peña (1798-1867) e Nicolasa Pardo de Aguiar y Armada, súa dona, XI señora de Aranza, que a dotaron das máis avanzadas tecnoloxías da época. Está claro, entón, que a fábrica xa estaba en funcionamento a mediados do século XIX. 

 

No Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 1 de novembro de 1879 anúnciase a autorización a Román García Blanes, casado con Isabel Osorio y Pardo, para reedificar a fábrica de papel, utilizando como forza motriz as augas do río Neira (a solicitude cursouna en maio de 1878). Na autorización fala de "reedificar", polo que se pode entender que durante un tempo estivera en desuso, ou tamén que se quixeran renovar e acondicionar as primitivas edificacións. García Blanes, ademais de concelleiro en Lugo, foi director de La Ilustración gallega y asturiana; tamén dirixiu El Clamor de Galicia e colaborou en La Aurora, entre outros.
 

En noticia aparecida en El Eco de Galicia do 25 de outubro de 1886 anúnciase a subasta pública da fábrica e varias fincas por 112.000 pesetas. O xornal recolle unha sentenza do 12 de outubro dun xulgado da Coruña en que se sacan a subasta varios bens propiedade de Isabel Osorio y Pardo por reclamación de 10.000 pesetas denunciado por Antonia Rodríguez Solís. Entre os bens a subastar está a fábrica de papel de Aranza "en buen estado de solidez, excepto una pequeña parte de sus pisos... Se compone de una planta baja y dos pisos altos... Lo demás del edificio principal... está así bien destinado a maquinaria movida por el agua... Cuenta con dos de los mas grandes cilindros modernos de destrozar y refinar el trapo... Hay igualmente una gran pila cilíndrica de granito con ajitador, para el blanqueo de las pastas... En la parte exterior se hallan los hornos del encolado, capilla, cocina para los operarios...".

 

El Diario de Galicia do 9 de xuño de 1891 recolle un anuncio sobre a posta en venta da "magnífica" fábrica de papel de Aranza pola cantidade de "seis mil pesos" (medio millón de reás); o seu propietario é Julio Almoyna que tiña Farmacia na Coruña, seguramente quen máis puxou na subasta celebrada no ano 1886. Este Julio Almoyna era tamén procurador, e pola prensa histórica despréndese que se dedicaba ao negocio de compra-venta de inmobles (En El Anunciador da Coruña do 25 de febreiro de 1894 publica a venta dunha "Imprenta barata"), ademais de contar na Coruña cun depósito de augas do Incio recollidas "en el verdadero manantial con todas las precauciones prescritas por la ciencia", que vendía ao prezo de tres reás a botella.  

 

A fábrica foi construída na marxe esquerda do río Neira, na parroquia de Laxes, a uns 400 metros do límite coa de Aranza, entre os lugares coñecidos como O Muíño e Riba do Pozo (no Catastro, os terreos onde se atopaba aínda se denominan como Aranza). Descoñecemos cando deixou de funcionar, a tradición oral leva a súa actividade ata a primeira ou segunda década do século XX.

Abandonada como fábrica de papel transformouse en muíño fariñeiro, desmontándose a maquinaria e derrubándose os edificios. Os píos de cantería para a preparación da pasta foron reutilizados polos veciños como lagares para a elaboración de sidra. Despois foi convertida en central hidroeléctrica, e por último en piscifactoría. Na actualidade nada queda da fábrica.

 

* A Ponte de Cruzul xa é BIC

O día 2 de outubro de 2015, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Dirección Xeral do Patrimonio da Xunta de Galicia unha solicitude para que a ponte de Cruzul fora declarada Ben de Interese Cultural (BIC). Transcurrido o tempo contestáronos que, ao ser de titularidade do Ministerio de Fomento (por ela discorría a vella N-VI), a solicitude había que tramitala á Administración do Estado.

 

O día 22 de outubro de 2019, presentamos a solicitude ante a Dirección General de Bellas Artes do Ministerio de Cultura. En 23 folios, ademais da descrición, arquitectura, historia, estado de conservación, etc., xustificamos o que motiva a súa declaración como BIC. 

 

No Boletín Oficial do Estado (BOE) do día 19 de novembro de 2025 publicouse unha resolución da citada Dirección Xeral pola que se incoa expediente de declaración de Ben de Interese Cultural (BIC), na categoría de monumento da ponte.

 

O día 17 de marzo de 2026, o Consello de Ministros, a proposta do ministro de Cultura, aprobou a súa declaración.