O
lobo, latín canis lupus, dotado, segundo a lenda, de poderes
máxicos: quen o mira fixamente aos ollos queda enfeitizado polo
poder da súa mirada. O mítico depredador protagonista de
imnumerables lendas, animal obxecto de culto primeiro e logo besta
maldita fortemente perseguida, ata case o seu exterminio, a partir da
Idade Media. Da súa caza sabémolo polas xeiras organizadas contra
eles, como as que, no século XIV, ordenou o arcebispo de Compostela
Berenguel de Landoira, mandando que unha vez por semana saísen os
parroquianos co cura á fronte dende o primeiro sábado de Coresma
ata o 24 de xuño pra dar morte aos lobos e armar os foxos (construción onde entraba o lobo e non podía saír). Na comarca dos Ancares
tecéronse numerosas historias e lendas.
PERDER
A FALA
Unha
moza de Francos (Baralla) que estaba a coidar das vacas aparecéuselle
o lobo. Non a atacou, nin a ela nin ao gando, limitouse a mirala
fixamente aos ollos. A muller, como entalecida, quería fuxir pero
non podía. Dalí a un rato, o lobo deu media volta e marchou. A moza
perdeu a fala durante meses, disque enfeitizada polo lobo.
EXHIBICIÓN
DUN LOBO
Unha
foto do ano 1945 mostra un home exhibindo un lobo desecado polas
aldeas de Becerreá.
DÁMASO
ALONSO NOS ANCARES
O
filólogo Valentín García Yebra (1917-2010) conta en Tres viajes
dialectológicos con Dámaso Alonso (Cuadernos
Hispanoamericanos, 1973) as viaxes que como acompañante de
Dámaso Alonso (1898-1990) realizaron aos Ancares en tres ocasións.
Foi
nunha estadía en Xantes (Cervantes) cando souberon que nunha das
pallozas da aldea desenvolvérase un acontecemento que semellaba
retrotraelos a épocas remotas. Vivía na palloza un vello con dúas
fillas e dous fillos, xa maiores. A noite do suceso as dúas fillas
atopábanse na casa veciña. O vello xa deitara. Manuel, un dos
fillos, saíra un momento deixando a porta entreaberta. O outro,
Xoán, que durmiñaba sentado nun dos escanos da lareira, non prestou
maior atención á entrada dunha mastina da casa que andaba en celo,
e entrou seguida de dous que a Xoán, medio durmido, lle semellaron
cans, mais non lle soaban de que pertenceran ao pobo. Abriu ben os
ollos, e ergueuse dun salto: Eran lobos! Regresaba entón Manuel de
fóra. "Pecha a porta! -berroulle Xoán-, haiche dous lobos na
casa". Ao oír ao home, un dos lobos tentou ganar a porta, pero
Manuel, un xigante, logrou atrapalo. Case totalmente a escuras loitou
co lobo, mais unha especie de gruñido deste fíxolle crer que era un
can, e deixouno marchar. Pechou a porta, e quedou dentro o outro
lobo. Os dous irmáns comezaron a perseguilo por toda a palloza.
Cando fuxía, o lobo caeu sobre un dos escanos, e case ao mesmo tempo
un dos homes suxeitouno polo rabo e o outro deulle tal golpe co mango
dunha aixada que o pobre animal caeu redondo. Os da casa onde
hospedaban Dámaso Alonso e Vicente García Yebra contáronlles que
era raro o inverno que non entraban os lobos en Xantes, e que os osos
chegaban moi cerca do pobo.
PENAS
MULLERES
As
penas atópanse por riba da aldea das Casas do Río (Cervantes). En
tempos que ninguén lembra, unhas mulleres que viñan de Folgoso por
un antigo camiño, víronse, de súpeto, arrodeadas por unha manda de
lobos. Desesperadas, e cando os lobos xa se ían botar sobre elas,
gatuñaron polas verticais penas, decisión que lles salvou a vida.
O
LOBISHOME DE DOIRAS
Cóntase
que un pai non deixou ao fillo ir a unha festa que se celebraba en
Pedrafita do Cebreiro, mais o rapaz, despois de moito discutir,
conseguiu o seu desexo. O pai, encabuxado, deitoulle unha maldición,
dicíndolle que se tanto gostaba das mozas así andase tras das
lobas. E a maldición cumpriuse. Unha noite o mozo sentiu como unha
forza sobrenatural o apurraba fóra da casa, cara o monte. Cando se
decatou andaba a catro patas: convertérase en lobo que axiña
encomezou a matar o gando. O pai, lembrándose da maldición,
recorreu a unha meiga pra que volvera ao fillo ao estado anterior. A
meiga díxolle que o único xeito era que o ferise, mais cunha ferida
leve xa que, se era grave, morrería. E así fixo o pai que, cando se
lle presentou a ocasión, cortou cun coitelo a pel do lobo. Pouco a
pouco, o mozo volveu a transformase en home.
O
LOBISHOME DE VILARELLO DE DONÍS
Antigamente
había o costume de meter criados nas casas pra axudar nos labores e
un señor de Vilarello de Donís (Cervantes) ordenou de meter un
criado; andou buscando e atopou un que lle valía pra o que el
quería. O que logo había ser un criado díxolle ao señor que si,
que el ía traballar á súa casa pero que lle tiña que deixar a
noite libre. Acordárono os dous así. Polo mesmo o criado traballaba
todo o día e pola noite marchaba da casa.
O
amo preguntábase: "Pero, que vai facer este pola noite? Onde
vai?". Unha noite deulle por seguilo e observou como o seu
criado chegou a unha poza e envorcallouse todo e logo volveuse lobo e
deu en oular. Nisto xuntáronse e os dous quedaron mirándose. O
señor marchou e non dixo nada. Á noite seguinte díxolle ao seu
criado: "Xa sei ao que vas! Que é o que che pasa pra andares
desta maneira?". "Non che se ocorra volver que se non
comémoste, e o primeiro en facelo son eu!", díxolle o criado.
"Pero, non hai forma de saír desa situación? Non vas estar así
toda a vida!". "Eu estou encantado". "E non hai
forma de desencantar?". "Hai, pero non teño valor pra
iso". "Di a ver!". "Mira cando me envorcallo
e..., pero non o vas facer..., e me enlouce no po, levas unha fouce e
pégasme unha fouzada todo canto podas no lombo e tiras por el e
fasme unha... é do único xeito que poderás... Pero non vas ter
valor!". E pra a noite seguinte volveu o señor xunto do criado,
parece que o home non era temido e foi e fíxollo. O criado unha vez
recuperado non volveu marchar máis. Desfíxose o encantamento.
(Recollida de José María Carricoba Armesto en Galicia
Encantada).
COMO
MATAR UN LOBO
“Cóntovos
unha lenda que me comentou o señor Antonio, veciño de Degrada
(Cervantes) e que a el lle relatou un madeirista de Becerreá”.
Este comentario foi recollido o 17 de xullo do 2008 nun bar da Campa
da Braña. Pra poder envelenar a un lobo, debemos coller a unha
víbora no monte e sen maltratala. Ademais disto, necesitamos dunha
casavella (píntega, salamántiga). Ambos animais póñense un diante
do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella.
Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun
envase metálico (unha lata ou pota vella). Logo poñemos a lata, e
dentro dela a casavella envelenada pola víbora, ao lume ata que
quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata
facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle goste ao
lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignima. (Recollida de
Martiño Cabana Otero en Lendas herpetolóxicas).
UNHA
HISTORIA DE LOBOS
Unha
noite viña un veciño de Piornedo (Cervantes) de volta da Proba de
Navia (Navia de Suarna) cando, de súpeto, puxéronselle diante dous
lobos. O home levaba canda el un enorme coitelo e unha manta pra
protexerse do frío. Acurralado, envolveu a manta no brazo esquerdo e
ofreceullo aos lobos, mentres co dereito agarraba con forza o
coitelo. Os lobos, ao velo tan decidido a atacalos, apartáronse do
camiño e deixárono marchar.
UN
LOBO CON MEMORIA
Aconteceu
nos anos corenta do pasado século XX en Estremar (Cervantes). Un día
ía un mozo co gando cara o Chao da Arquela cando viu a cría dunha
loba que estaba a laiar xunto o corpo morto da nai. Colleu ao lobiño
e deulle leite das vacas, e así, ás agochadas, durante varias
semanas. Durante moitos anos, sobre todo no inverno cando, debido ás
fortes nevaradas, baixaban os lobos pra procurarse a comida, o gando
do home nunca foi atacado, pola contra, as mandas de lobos pasaban de
longo. Á cabeza ía o lobo que salvara.
MANUEL
E O LOBO
A
lenda débese a don José Rodríguez Santalla, natural da Lagúa
(Asturias), gaiteiro homenaxeado o día 18 de agosto de 2012 na III
Festa da Gaita celebrada en Quintá de Cancelada (Becerreá).
Hai
moitos anos había un gaiteiro de nome Manuel González (naceu no ano
1870 e morreu no 1930), natural da Lagúa (Asturias), poboación
lindeira con Marcelín, en Navia de Suarna. Nunha ocasión, e xa moi
entrada a noite, regresaba Manuel pra a casa, camiñando polo monte
despois de tocar nunha festa en Marcelín. Cando tiña o camiño
medio percorrido, parouse a liar un cigarro, mais, cando foi a
acendelo, a chama do misto alumeou a varios lobos situados case ao
seu carón. Os lobos, sorprendidos pola chama, recuaron un chisco. O
gaiteiro, medoñento, aproveitou pra erguerse e liscar do lugar,
acendendo un misto tras outro ata que se lle acabaron. Sen lume, os
lobos axiña se envalentoaron. Xa en plena fuxida, Manuel tivo que
saltar un muro, mais, como era noite pecha, non calculou ben e caeu
ao chan. E foi iso o que lle salvou a vida. Ao caer apertou por
casualidade o fole da gaita e, aínda que case non quedaba aire
dentro, o roncón fixo un ruído estrano que asustou aos seus
perseguidores. Manuel, que axiña se apercebeu da reacción dos
lobos, dixo: "Ai si? Pois se por causa da gaita é, de gaita
heivos encher". Desta maneira seguiu tocando o resto do camiño
ata poñerse a salvo. Cóntase que os lobos e outros animais lle
teñen moito medo ao son da gaita.
MULTADO
POR LIBERAR UN LOBO EN PAN DO ZARCO
Nunha
noticia de El Pueblo Gallego do mes de xullo de 1978 fala da
multa imposta a un home por liberar un lobo en Pan do Zarco (Navia de
Suarna).
O
CHAO DAS OLAS E A LEIRA DOS FORNOS
Estes
sitios atópanse na parroquia de Santo André das Nogais. Un pouco
máis arriba hai unha cova escavada na rocha das que se di aparecíase
unha muller cantando acompañada por lobos. (Achegada por Abel Arias
Alba).
O
CHORCO DOS LOBOS
Nas
Fontes, na parroquia de Doncos (As Nogais), aínda se conservan os
restos dun chorco dos lobos (foxo pra cazar lobos). Unha vez caeron
no chorco o lobo e un dos homes que o perseguía. Contan que dentro
do foxo non se sabía quen estaba máis amedoñado, se o animal ou o
humano, mirándose fixamente o un ao outro. Como o resto dos
perseguidores non lle podían tirar as pedras ao lobo por medo de
ferir ao home, tiveron que abrir a gateira. O lobo, aproveitando
aquela imprevista oportunidade, saíu primeiro, evitando así a súa
morte. Na actualidade o chorco está tapado debido a que nel tiñan
caído varias vacas.
UN
LOBO PROTECTOR
A
romaría do Santo Milagre celébrase no Cebreiro os días 8 e 9 de
setembro. Os romeiros acodían dende todas as aldeas do municipio e
tamén dos concellos limítrofes. As veciñas e os veciños de
Fonteferreira partían moi cedo pra chegar á primeira misa, quizais
pra conmemorar aquel milagre acontecido no ano 1300, cando a devoción
dun humilde labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Contan que
durante moitísimos anos un gran lobo, sempre o mesmo, acompañaba
aos romeus dende as afóras da aldea ata as inmediacións do
santuario. Aseguran que era pra protexelos.
O
LOBO GARDIÁN
Unha
muller que estaba a gardar o gando na Aira dos Lobos, no Hospital
(Pedrafita do Cebreiro), deu a luz unha nena. Comezou a nevar e a
muller quedara sen forzas pra volver á casa. Unha loba, ao escoitar
os choros da nena, achegouse e deulle calor á nai e á filla ata que
viñeron por elas.
ESCUDOS
No
concello de Navia de Suarna aparecen tres lobos.
DENOMINACIÓNS
DO LOBO NA COMARCA DOS ANCARES
Tanto
o lobo coma o raposo adoitan ter moitos nomes, e quizais sexa Galicia
onde podemos atopar un maior número. Do lobo, na comarca recóllense os
seguintes:
O
Amigo (As Nogais)
O Capa Raxada (Pedrafita do Cebreiro)
O
das catro patas (Cervantes e Navia de Suarna)
O das orellas
dereitas (As Nogais)
O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)
O
Esbardeiro (Cervantes e Navia de Suarna)
O
Manuel (Baralla)
O
Outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)
O
Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro)
O
Perucho (Cervantes e Navia de Suarna)
O
Raxado (As Nogais e Pedrafita do Cebreiro)
O
Viado (Cervantes)
O
LOBO NA TOPONIMIA DA COMARCA DOS ANCARES
Fonte
do Lobo, Pena do Lobo, Pomar do Lobo (Becerreá). Marco de Terras
Lobas, Penas do Lobo e Teso do Lobo (Cervantes). Horta da Loba, Fóra
Lobas e Veiga do Lobo (Navia de Suarna). Eira dos Lobos (As Nogais).
Aira dos Lobos e Cova da Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro).
DITOS
En
Vilasante (Cervantes): “Os
de Vilasante comen o guisante e non hai lobo que os espante”.
En
Cervantes: Díxolle
San Froilán ao lobo: "Xa que me comiche o burro, lévame os
libros a Lugo".
En
Navia de Suarna: "En
xaneiro, sete lobos ao carreiro".
