* A morte na comarca dos Ancares: A Noite de Defuntos

Para Aristóteles, a alma non pode existir sen o corpo, polo tanto non pode ser inmortal, é unha entidade composta de materia e de estrutura e forma que é dun corpo, son un todo indiviso. Para Pitágoras, en cambio, a alma é inmortal, o mesmo que para Sócrates que sostiña que a morte só é a sepración da alma do corpo. Estes exemplos poden servir para alumarnos que dende a Antigüidade clásica os filósofos xa debatían sobre a morte. E tamén sobre a resurrección (volver á vida), a reencarnación (comezo dunha nova vida nunha forma física ou corpo diferente) e a transmigración das almas ou metempsicose (despois da morte as almas transmigran a outros corpos máis ou menos perfectos). En resumo, para uns, a morte é o fin, o remate no que todo conclúe dun xeito definitivo, sen retorno; para outros, é o tránsito desta vida material a outra, sexa física ou espiritual. Pero sen dúbida, en Galicia, onde a relixiosidade xa se manifesta milleiros de anos antes da chegada do Cristianismo, sempre prevaleceu a segunda opción.


A crenza noutra vida despois da morte, onde os mortos actuaban como mediadores entre os vivos e o Máis Alá, fixo que os nosos devanceiros do Neolítico, hai uns 6.000 anos, construíran milleiros de enterramentos ao longo de Galicia. A construción das mámoas esixía un importante esforzo humano o que indica a importancia que os mortos debían ter para aquela sociedade. Quizais dotados de poderes vencellados co sagrado, eran enterrados en sitios dominantes, visibles. Dende aquelas, os rituais relacionados coa morte foron mudando, tanto no tocante á forma de velar os defuntos (os modernos tanatorios) como a elección dos espazos funerarios ata chegar aos cemiterios actuais.


A pesares de que o Concilio de Braga do ano 561 prohibiu a inhumación dos cadáveres dentro das igrexas, estes continuaron, críase que enterrar un ser querido no interior garantizaba a salvación das almas (nos laterais descansaban as elites, señores e eclesiásticos; baixo as lousas do piso e preto do altar os ricos; e os pobres, ao carecer de medios, fóra). No século XV, debido a acumulación de cadáveres dentro dos templos, comezan a removerse os ósos máis antigos e amontóanse en osarios para deixar paso a novos enterramentos. Pero esta práctica comezou a ser un problema para as autoridades eclesiásticas, non só polo colapso (mesmo se colocaban os ataúdes verticalmente para que ocuparan menos espazo), senón polos problemas de saúde pública, ademais dos atrancos que supoñía a frecuente apertura das sepulturas. Comeza a considerarse en serio a necesidade de trasladar os enterramentos fóra das igrexas, se ben nun primeiro momento as disposicións gubernativas non foron ben acollidas, sobre todo por aqueles sectores sociais que consideraban que se lles escamoteaba un privilexio, quizais porque así tamén se lles impedía celebrar a festa de defuntos do día 2 de novembro "de modo harto raro, escandaloso y cínico... comiendo y durmiendo sobre los altares y otras costumbres bárbaras aún en boga en 1586... con ruidosas orgías en las iglesias" (Bernardo Barreiro, 1885). Comportamentos denunciados xa no ano 1541 polo bispo de Mondoñedo Antonio de Guevara: "Hallamos tener costumbre en muchas partes de nuestro obispado, que en los mortuorios que hacen y el día de los finados que es otro día de todos Santos, comen y beben y ponen mesa dentro de las iglesias, y lo que es peor ponen jarros y platos sobre los altares haciendo aparador de ellos", festa na que tamén participaban moitos eclesiásticos o que obrigara a outros bispos a censurar tales prácticas baixo pena dunha multa de 500 maravedises. O resto da veciñanza celebrábanno no adro, asando castañas ou esperando polas sobras. 


Pero en España non foi ata a coñecida como Peste de Pasaia, en Guipuzkoa, acontecida no ano 1781, cando se tomaron medidas para erradicar os enterramentos dentro dos templos. Por Real Cédula do 3 de abril de 1787, Carlos III ordena a construción de cemiterios extramuros. Como excepción, si podía quedar un espazo reservado no interior para "gente de señalada virtud". Cédula que non logrou rematar coa tradición de realizar as inhumacións dentro das igrexas que nalgúns lugares se prolongaron ata ben entrado o século XIX que é cando pode establecerse a creación dos novos cemiterios (o realizar os enterramentos alonxados dos lugares de culto e dos núcleos de poboación non era algo novedoso, xa na antiga Roma estaban prohibidas as inhumacións "in urbe" (na cidade), había que facelo fóra das murallas).


Ata non hai moito, a morte en Galicia era algo que sempre estaba presente e, polo tanto, cumpría estar preparado cando chegara a hora de emprender a derradeira viaxe. Aínda que hai quen ve nos ritos que se desenvolvían ao seu redor unha forma máis de superstición, a realidade bole por vieiros ben distintos: a morte dunha persoa non só afectaba aos achegados, senón a toda a comunidade parroquial que participaba activamente para alixeirar a dor da familia.

En Galicia, como a morte é o pasamento, o morto non é un cadáver, é o defunto (ou defuntiño). Escribu García Sabell (1981) que "O defunto é a vibración inmóbil que semella resistir o acabamento irreversible. Algo que aínda é alguén... que convén ter moi presente". Si, porque despois de mortos continúan aí, transmutados en seres etéreos ou, como acontece no Santo André de Teixido, reencarnados en bechos que se dirixen cara o santuario na súa derradeira peregrinación. Tamén os vivos ven os mortos na paisaxe que os arrodea, "senten" a súa presenza, o que amosa a pervivencia dun certo panteísmo, herdado, posbilemente, dos nosos prehistóricos devanceiros. Prodúcese, en definitiva, unha comunicación entre os vivos e os mortos.

Pero a morte, volvemos botar man de García Sabell, "Sempre constituíu un gran misterio. Un misterio endexamais resolto, xamais entendido na súa profundidade... Unha vez máis, o enigma, atacado dende todos os puntos de vista posíbeis: literario, filosófico, etnográfico, etc., quedará sen resolver". Misterio que ninguén chegou a definir antropoloxicamente de forma satisfactoria. Para Murguía, a morte é o enlace misterioso e invisible das almas, unidas por íntimos afectos que as ligaron eiquí no mundo; é o prólogo dunha nova vida eterna, sen medo á morte que xa non volverá. A profesora María Antonia Pérez Naya (2005) abonda sobre o mesmo: "É por esta razón que non existe unha soa sociedade, nin unha soa cultura, que non se pronunciara sobre a morte, sempre dende os puntos de vista máis diversos: dende a filosofía, a teoloxía, a antropoloxía, a ética, a medicina, a arte...". Fondo arraizamento que entre os galegos e as galegas ten o culto aos antepasados, o respecto aos mortos e as fúnebres cerimonias que arrodean o pasamento á outra vida.

Na comarca galega dos Ancares, se ben moitas das tradicións non son moi diferentes das practicadas noutras partes do país, hai outras que, pola contra, si presentan marcadas diferenzas.

A LAREIRA

No espazo ocupado pola lareira, en ausencia doutro lugar axeitado, utilizábase para instalar nela ao moribundo. O cura, cando lle era posible chegar a tempo, entraba acompañado dos veciños da alda portando velas cando lle subministraba a Extrema Unción.

  

PREPARACION DO DEFUNTO

Nas afastadas aldeas dos Ancares, verificar a morte dunha persoa non corría a cargo do médico, sempre demasiado lonxe, senón que se acreditaba pola ausencia de movemento e de respiración que comprobaban colocando un espello ou unha vela xunto a boca do defunto. Logo, antes de amortallado, lavábano, e se era home afeitábano. En moitas aldeas ancaresas aínda pervive a crenza de que se se lle fala ao morto, este déixase vestir sen opoñer resistencia, mesmo se xa comezou o rigor mortis, poñéndolle, se non levaba hábito, o mellor traxe que tivo en vida, habitualmente o das festas e incluso o da voda. Tamén era costume o de atarlle un pano negro por debaixo do queixo e anoalo na cabeza, apertándoo con forza para pecharlle a boca xa que se cría que, de non facelo, o defunto podía chamar por outra persoa para que o acompañase na derradeira viaxe. O mesmo acontecía cos ollos, pechábanllos porque se os "pousaba" sobre alguén debería seguilo no camiño do Alén. Despois de amortallado o defunto, en Galicia acostumábase colocar sobre o cadáver unhas tesoiras, unha peza de aceiro, un prato con sal ou un peite; en moitas zonas dos Ancares colocábanlle unha fouce para que non inchase e protexelo, ademais, contra o demo. María José Fernández López contounos que no Seixo (Pedrafita do Cebreiro) poñíanlle un ferro no abdome.

O HÓRREO

Moitos cren que os horros son herdeiros das palafitas prehistóricas. Ademais de como despensa, utilizábase para depositar ao defunto mentres non se celebraba o enterro; ademais de teren espazo suficiente, era un lugar limpo onde os ratos non podían chegar.

PARTICIPACIÓN DA VECIÑANZA

Os veciños levaban á casa do defunto ovos, manteiga, patacas, toucín, leite e outras viandas para axudar ao mantemento dos visitantes. Acompañaban á familia no velorio, que se podía prolongar ata tres días, e participaban no traslado do cadáver, por veces por dificultosos camiños, ata o cemiterio, sufragando cos seus donativos os responsos. Escribe Alfredo García Ramos en Arqueología jurídico-consuetudinaria-económica de la región gallega (1912): "En la comarca montañosa de Becerreá, momentos antes de conducir el cadáver al cementerio, sale de la casa mortuoria una mujer con una cesta conteniendo abundante comida y vino, para que la disfruten los concurrentes que hagan alguna ofrenda al párroco por el alma del finado. Es costumbre muy generalizada en la parte montañosa de toda la región que en los entierros de personas ricas o acomodadas, después de los funerales y sepelio, se sirva una suntuosa comida a los sacerdotes y personas de significación que concurrieron al acto fúnebre". Mentres uns preparaban o defunto, outros ían de casa en casa para comunicarlle a morte aos demais, percorrendo a pé as illadas aldeas da parroquia. Estas longas e perigosas camiñadas, sobre todo no inverno, só se facían ata aquelas poboacións onde non chegaba o son das badaladas da igrexa cando "tocaban a morto" que, dependendo das parroquias, o seu número e ritmo era diferente, informando do sexo e mesmo da idade aproximada do falecido. Hoxe en día aínda existe o costume de pegar as esquelas nos cruces de camiños ou en lugares frecuentados.


O VELORIO

Mentres o defunto estaba no ámbito familiar, celebrábase o velorio ao que acudían familiares, amigos e veciños. Estes últimos, coa súa participación, trataban de facer máis levadeiro o tráxico trance, velando o defunto durante as vinte e catro horas do día para logo despedilo. Durante ese tempo rezábanse varios rosarios (nos que participaban, sobre todo, mulleres) e, cando chegaba a noite, os presentes tamén daban conta das viandas ofrecidas pola familia se era podente, ou achegadas pola comunidade cando non. Durante as longas horas de vela, para aliviar ata onde fose posible a dor ante a morte, falaban doutras cousas ou xogaban ás cartas.

CRUCES E ENCRUCILLADAS

Cruces e cruceiros de pedra, tan numerosos en Galicia onde acostumaban parar os enterros, soterrar non-natos e suicidas, practicar bautizos prenatais, manifestarse as almas en pena, etc. (daí o medo histórico que estes lugares infundían pola noite), son practicamente inexistentes nas montañas dos Ancares o que pode dar a impresión de que se carece, como dí González Reboredo, dun referente fundamental da relixiosidade galega. Mais, en troques, atopámonos cuns rituais que os substitúen.

En Rao (Navia de Suarna), no coñecido como Castiñeiro das Cruces, adoitábase cravar unha pequena cruz de madeira. Segundo nos achegou o etnógrafo e historiador Clodio González Pérez, entre Murias e Robledo (Navia de Suarna), na baixada cara o río Balouta había outro castiñeiro adicado ao mesmo fin. Entre as aldeas de Piornedo e Donís (Cervantes) existía un punto no que se detiñan as comitivas fúnebres; mentres o párroco aproveitaba para cantar o responso, un parente do defunto espetaba na terra unha pequena cruz de madeira. En todos os casos había tantas cruces como persoas morreran.


No Alto do Restelo, entre os concellos de Baleira, Becerreá, A Fonsagrada e Navia de Suarna, hai unha necrópole megalítica formada por cinco mámoas. En tempos, no cruce de camiños que comunican os catro municipios, había unha cruz de pedra, hoxe en día desaparecida, de aí que o lugar reciba tamén o nome de Cruz do Restelo. Contáronnos que ao seu pé enterraran varios nenos que non recibiran o bautismo e, tamén, ao menos, un adulto que se suicidara e ao que o párroco non quixo dar sepultura en lugar sagrado.

No Monte da Medorra, situado entre as aldeas de Vilavexe e Lama da Vila (As Nogais), había unha cruz de madeira. Polo sitio transitaba na Noite de Defuntos a Santa Compaña.

De todos é sabido que nos cruces de camiños, ademais de curarse o mal de ollo e o angaraño, de acender as purificadoras fogueiras na Noite do San Xoán e de ser un lugar propicio para os rituais de fecundación, tamén se invocaba ao diaño e se manifestaban as ánimas en pena e a Compaña. Para o galego, polas encrucilladas transitan o ben e o mal, a vida e a morte. A mediados do século XIX, no lugar coñecido como A Encrucelada (Pedrafita do Cebreiro), enterraron un home, morto polos veciños, que fora atrapado despois de roubar na igrexa parroquial.

O ENTERRO

Chegado o día do enterro, o cadaleito era sacado da vivenda a ombros dos homes da familia e sempre cos pés por diante. Cando morría alguén de Vilavexe (As Nogais), transportábase ao defunto coa cara mirando cara a aldea, e ao chegar á Cruz de Cerredo dábanlle a volta para que mirara cara a igrexa parroquial de Santo André.

Como noutras partes de Galicia, as mulleres da casa adoitaban quedarse nela, acompañadas por outras veciñas. Só documentamos na comarca un caso de facer o pranto; foi na aldea de Vale (Baralla), onde as pranteiras ían entoando laios detrás do cadáver. Xa no concilio celebrado en Braga no ano 572, presidido por Martiño de Dumio, a Igrexa católica condenaba estes costumes. No ano 1740, o bispo de Compostela ordenou aos párrocos que multasen a quen así actuase.

Á hora do enterro, os nenos sacábanse da casa e o gando pechábase na corte ou tamén se botaba fóra para que a sombra do defunto non lles fixese mal.

En moitas ocasións, debido á abrupta orografía do terreo ou pola climatoloxía, o cura non podía ir ata a aldea para dirixir o traslado do defunto ata a igrexa, polo que era un veciño o que se encargaba de organizar o cortexo mortuorio. A condución do defunto acompañábase do lúgubre tanxido das campás que, como se explicou máis arriba, tocaban dun ou doutro xeito segundo a parroquia. De treito en treito facíanse as necesarias remudas dos portadores do cadaleito e rezábase un Painoso que suplía o tradiconal responso do cura. En Murias (Navia de Suarna) un home levaba un banco para pousar o cadaleito mentres lle rezaban.

    

Dise que a igrexa parroquial de Dorna (Cervantes), alonxada fóra dos núcleos de poboación, asenta sobre os restos dun primitivo mosteiro da orde monástico-militar do Temple. Contáronos que en tempos eran os monxes templarios de Dorna os que se encargaban de enterrar os mortos no cemiterio da súa propiedade, non permitindo que ningún crego alleo á orde oficiase a misa polo defunto. 

Nas igrexas Ousón (Becerreá) e Nullán (As Nogais) aínda se conservan un s cadaleitos de madeira comunitario onde eran transportadas ao cemiterio as persoas que non podían custear unha caixa.


O CEMITERIO

Despois da misa, o defunto era trasladado ata o camposanto da parroquia. Despois dun breve responso por parte do cura, o cadaleito era introducido na tumba, habitualmente un foso escavado na terra; cando a caixa xa estaba dentro, os parentes máis achegados, e antes de que o sepultureiro botase as primeiras pas de terra, collían unha presada de terra e botábana por riba.

Non todo remataba coa inhumación do cadáver. No cemiterio, ano tras ano, continuábase en contacto co morto, que alí "descansa". Como acontece noutras partes de Galicia, na comarca dos Ancares adecentábase a tumba, levábanse flores e acendíanse candeas; mais, a un tempo, falábase con el, ben contándolle cousas da vida cotiá ou para pedirlle consello ou axuda. Unha muller de San Pedro de Cervantes e outra de San Martín de Neira de Rei (Baralla) contáronnos que nas súas familias, e tamén nas doutros veciños, era moi común ir ata o cemiterio e pedirlle aos seus defuntos que intercedesen polos da casa, non só en cuestións divinas, tamén terreais, como solicitarlle axuda nalgún preito.


Na comarca dos Ancares abundan as historias arredor dos cemiterios. Cóntase que cando aínda existía o mosteiro de Dorna (Cervantes), un frade, para purgar os seus pecados, foi desterrado eiquí polo abade de Carracedo do Bierzo. Asegúrase que o motivo debérase a que o monxe era moi dado aos esconxuros. Mal sería, matinou o abade, que naquel recóndito sitio non se lle curaran semellantes teimas. Levaba o monxe pouco tempo en Dorna cando os veciños de Ardevila e Folgueiroa viron como cada día, pola mañá, aparecían varios buratos escavados en prados e leiras. Para dar co causante, unha noite esperaron agochados dous veciños. E así foi, pasada a medianoite viron como unha figura enteiramente vestida da cabeza aos pés cun hábito negro se poñía a cavar. Armados con paus, abalanzáronse sobre o intruso. Cal foi a súa sorpresa cando, ao sacarlle a carapucha, viron que era o frade. Este contoulles que andaba a buscar os tesouros que había esparexidos pola parroquia e que lera nun vello libro. Os veciños ríronse pero, para demostrarlles que non era conto, levounos ata unha sepultura do cemiterio, moveu a tampa e alí estaba o ouro que acumulara en pouco tempo. Entón chegaron a un trato: todo o que atoparan dalí en diante repartiríase entre os tres. Dise que os dous veciños axiña se converteron nos máis ricos da contorna.

Seguindo en Dorna, unha noite, cando un veciño de Estremar pasaba polo antigo cemiterio que estaba xunto a igrexa (o vello camposanto trasladáronno para outro sitio das inmediacións), escoitou uns estranos ruídos, como o que fan as táboas ao descravalas. Cheo de pánico, correu coma vento que leva o demo ata a súa casa, atrancando a porta con sete trancas. Ao día seguinte contoulle o caso a un veciño. Esa noite baixaron os dous ata o cemiterio e, en efecto, aquel ruído era real. Camiñaron amodiño, a curiosidade podíalles máis co medo. Achegáronse a unha das sepulturas de onde procedían os golpes. Apampados quedaron cando no burato viron ao Charro do Chao descravando un cadaleito. "Pero que fas, tolambrán?", berráronlle. "E logo, non vedes? Os ósos non as precisan, e as táboas máis falla me fan a min para pechar o cortello!".

Os ósos dos defuntos foron considerados como eficaces para ser afortunados en amores e namoramentos. O poeta Francisco Añón (1812-1878), en Alma en Pena, ou A Pantasma, escribiu: "Aló na alta noite/Cando en silencio dorme o mundo inteiro.../Dirixía meus pasos á deshora/A un cemiterio triste e pavoroso,/Pra apañar un óso/Segundo me tiña dito o noso cura,/que era o remedio pra olvidar amores,/Dunha rapaza que o meu peito adora/N´aqueles arredores".


No cemiterio parroquial de Armesto (Becerreá), sobre unha lousa cravada nun madeiro, debaixo do nome do finado, lese un irrefutable epitafio: "Cuarenta y dos años viví/hermanos sobre la tierra/rogad cristianos por mi/pués igual suerte os espera".

No pórtico da igrexa de Vilaspasantes (Cervantes) que dá ao cemiterio, consérvase unha fornela de madeira que no interior acolle unha imaxe de metal de Cristo crucificado e unhas estampiñas coa imaxe da Virxe. Na parter inferior, un mozo gravou unhas palabras de amor adicada á súa noiva, falecida na flor da xuventude. Pasado o tempo, o home casou cunha muller da aldea. Un día a esposa, acompañada polos seus pais, achegáronse ata o cemiterio e cunha navalla desfiguraron as letras que o seu marido lle adicara á súa amada.

No muro que pecha o adro-cemiterio pola parte dianteira da igrexa de Vilaicente (As Nogais), hai unha lápida en mármore branca que achega a data de defunción do cura da parroquia, D. José María Chavarria González, finado o 4 de novembro de 1923. Cóntase que ao pouco de chegar á parroquia, este crego atopou debaixo do altar unha saca con 15.000 pesetas, "un tesouro", marmurara. Unha freguesa que nese momento estaba canda el díxolle que eses cartos viñan ben para a aldea, ao que o cura lle respondeu que eran cartos de Deus. Sempre houbo certidume de que o cura tivo un fillo que foi estudar para o Seminario de Lugo. Nunha ocasión alguén lle botou en cara ao mozo que era fillo do párroco, ao que este lle respondeu: "Do párroco e de 15.000 pesetas".

No cemiterio de Vilaicente tamén está enterrado Luis Antonio Becerra Chao, o Curandeiro de de Vilaicente, que o 14 de setembro de 1858, no Mesón Herbón das Nogais, lle extraeu unha moa á raíña Isabel II, feito que lle valeu o título de Caballero Descubierto, é dicir, tiña o privilexio de non descubrirse diante dos reis. No mesmo camposanto repousan os restos de Gonzalo Becerra Pousa, un fuxido que viviu agochado nun furado feito na corte dunha casa dende agosto de 1936 ata o día do seu falecemento, o 12 de febreiro de 1976.


O REMATE DO ENTERRO

Logo de recibir sepultura, os concorrentes regresaban á casa do defunto para participar nunha comida en honra do morto, que era máis ou menos abundante segundo a posición económica da familia. Crese que esta comida ten a súa orixe na necesidade de evitar que os cregos e os amigos que acudían ao enterro dende afastados lugares marcharan de volta sen comer, polo que era unha falta de consideración para a familia do finado deixar marchar con fame ás persoas que se achegaran para ofrecerlle as condolencias. Este costume que ata non hai moito tempo aínda continuaba a practicarse en moitas partes de Galicia, foi prohibido por varios concilios sinodais. No ano 1576, o arcebispo de Santiago prohibiu, ademais de facer o pranto, os convites fúnebres, o que evidentemente non conseguiu.

O ANUNCIO DUNHA MORTE PRÓXIMA

Por todos é sabido que en Galicia a morte sempre avisa, sexa por medio da Compaña, das ánimas, dos vedoiros, dos responsadores, de determinados animais ou por medio de incomprensíbeis mensaxes para os non iniciados.

En San Miguel (Cervantes) e Santalla (Pedrafita do Cebreiro) son os vedoiros e as vedoiras, persoas que posúen o poder de "ver" ou de adiviñar a presenza da morte ou dalgunha desgraza, triste facultade reservada a aqueles que foron bautizados con auga bendita utilizada nun enterro ou porque o cura que lles administrou o sacramento do bautismo levaba posta unha estola que utilizara para o mesmo fin.

Na Fonte do Cando (As Nogais), cando dous corvos camiñan á par anuncian a morte de alguén. Nos concellos de Cervantes e Navia de Suarna é tamén a curuxa, cuxo canto é premonición de morte para quen o escoita. En Vilaicente (As Nogais) é a pega cando pousa na ventá.

En Penamaior (Becerreá) é a Compaña, cuxos integrantes se axeonllaban diante da Cruz de Ferro (na actualidade é de madeira), situada a carón do mosteiro cisterciense, para atopar a salvación das súas almas. Ao parecer, a cruz foi erixida polos monxes que habitaron o cenobio; cóntase que cando tronaba todos os raios ían parar a ela. Esta procesión de ánimas en pena tamén transitaba polo Alto da Cruz, un monte situado por riba de San Miguel de Neira de Rei (Baralla) e pola Cruz de Cerredo, por riba da aldea de Vilavexe (As Nogais).

  

En lugares de Becerreá e Navia de Suarna, as persoas encargadas de anunciar a morte eran os responsadores e as responsadoras, homes e mulleres que recitaban unha serie de oracións ao Santo Antonio que, ademais de axudar a recobrar a saúde, atopar persoas e animais, obxectos perdidos ou alonxar o mal, tamén predecían a morte. De Vento nas Xestas recollemos: Unha noite, alá polos anos sesenta do pasado século XX, un home chamado Xan Troula estaba axeonllado diante da Cruz de Ferro de Penamaior cando, de súpeto, sufriu a descarga dun raio. Todos os veciños viron como un cordón de lume atravesaba o seu corpo, elevádoo varios metros do chan. Cegados pola luz e enxordecidos polo estrondo, a xente observou como o corpo de Xan caeu na terra mollada, esparexendo polo lugar un forte cheiro a carne queimada. Xa todos temían o peor cando Xan se ergueu e, cos brazos abertos, deu uns trementes pasos cara os presentes, mais axiña volveu caer. Foi entón cando Roque da Eirexe, veciño e parente seu, acudiu no seu auxilio. Crendo que o ía atopar sen vida, alargou os brazos para darlle a volta e, nese intre, Xan abrazouse a el. Dende aquel suceso, o home converteuse nun afamado responsador. Un dos casos de máis sona aconteceu cando unha viúva acudiu a el para procurar axuda porque un home deixara preñada a unha filla diminuída psíquica. Xan díxolle: "Vaite pra casa, farase xustiza". Aos poucos días, nas faldras do Calamouco atoparon un home, tratante de gando que ía cara a feira de Becerreá, pendurando dun carballo, aforcado. Ao seu carón había unha nota manuscrita que dicía: "Deus me perdoe". Como compensación polo mal padecido, as autoridades entregaron á viúva unha bolsa do tratante chea de cartos.

En varias partes dos Ancares, cando alguén estaba gravemente enfermo, escoitábase un sinistro redobre de tambor, o coñecido como "tambor da morte" que avisaba do pasamento ao Máis Alá do doente. Tampouco era bo sinal cando a campaíña da ermida de Corneantes (Cervantes) tocaba soa. 

María José Fernández López achegounos que a súa avoa, natural do Seixo (Pedrafita do Cebreiro), contoulle que se alguén se atopaba cun aparecido tiña que saber o que quería; para iso había que facer un círculo no chan e meterse dentro e despois pronunciar unhas palabras e facer outro círculo no aire; só entón se podía falar con el. 

De todas as maneiras de anunciar a morte, hai unha que nos chamou poderosamente a atención. Na aldea de Robledo, na parroquia de Son (Navia de Suarna), no tellado dunha casa había unha lousa que, cando "repenicaba" insistentemente contra outra lousa, era presaxio do pasamento dun veciño da parroquia.


Outro que non traía boas novas era o Renubeiro, un ser maligno enviado pola Morte para esparexer a desgraza por onde pasaba; en Vilarello de Donís (Cervantes), para escorrentalo plantábanse sabugueiros nos accesos á aldea e ao cemiterio da parroquia. Tamén ían ver ás "saludadoras" (mulleres nacidas en sábado que posuían a virtude de curar enfermidades e escorrentar os espíritos) para que fixesen esconxuros para afastalo. 

Tamén traía a morte o Busgoso, o gardían dos bosques da montaña. Cóntase que unha vez estaba unha muller soutando castañas cando sentiu unha voz a bradar: "Vaite do monte, vella! Non me soutes as castañas". A muller non fixo caso. Axiña apareceu o Busgoso e matouna, pendurándoa dunha forca. Daí vén o nome do lugar, coñecido dende aquelas polo Penedo da Forca onde, anos despois, apareceron unhas zocas e unha arca que ninguén soubo de quen era. En Coro (Navia de Suarna), en vez do Busgoso é o Choco.


Por veces, como recollemos en San Tomé de Cancelada (Cervantes) e Coea (Navia de Suarna), é a propia persoa quen anuncia a súa morte. Isto acontece cando uns días antes visita a algúns familiares e se despide, dunha forma máis ou menos inconsciente, deles.

AS ÁNIMAS

Críase que as ánimas dos familiares viñan na Noite de Defuntos (tamén en Noiteboa) a quentarse xunto a lareira, e por iso se deixaba un gran pau aceso ata o amencer. Tampouco se varría a casa de noite para evitar expulsalas cando intentaban achegarse ao lume. As ánimas aparecíanse ás persoas achegadas para que pedisen por elas, para facer encargos ou para zoscar, como sinala Vicente Risco, "labazadas frías", na que se sente o frío da morte "propio dos corpos".

Hai uns anos fomos invitados a celebrar a Festa das Ánimas de Ouselle. Na actualidade non hai festa o día 15 de xaneiro, a celebración límitase á xuntanza entre familiares e amigos para comer e pasar un bo rato. Cando preguntamos de onde viña a celebración, ninguén dos presentes, cura incluído, soubo contestarnos, e por máis que buscamos eiquí e acolá sobre a súa orixe non atopamos nada. Mais por casualidade, tempo despois chegou ás nosas mans un documento do 13 de xaneiro de 1704 en que o papa Clemente XI concedía indulxencias por medio dunha bula á "Cofradía de Fieles de Cristo de Ouselle, de ambos sexos, debaxo del título de las Ánimas del Purgatorio".

Na Noite de Defuntos, as presenzas son esperadas. En Robledo de Rao os aparecidos xuntábanse na fonte, e en Robledo de Son poñíanlle un prato na cea para o defunto. En toda a comarca críase que por cada castaña que se comía ese día librábase unha Ánima do Purgatorio. 

A ÁNIMA SOILA

De Eladio Rodríguez González, do seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958-1961), recollemos: "Existe la creencia en Galicia de que para cada persona existe una alma aislada o sóla, que despierta oportunamente al que duerme y tiene que cumplir temprano con alguna obligación o emprender algún viaje, bastando para ello rezarle un Padrenuestro la víspera. No falta, sin embargo, quién diga que non debe rezarse al Ánima Soila porque es el mismo diablo". Esta Ánima Soila é coñecida en varias partes da comarca dos Ancares.

O antropólogo Carmelo Lisón Tolosana (1929-2020) recolleu en Doncos (As Nogais) que as ánimas, as da noite, que saían do cemiterio nas procesións nocturnas, eran de defuntos da parroquia.

Pero as Ánimas tamén axudaban ás persoas que se perdían nos camiños e precisaban orientación no medio da neve ou para advertilas dalgún perigo.

 

"NIN HALLOWEEN NIN SAMAÍN: NOITE DE DEFUNTOS!"

 

Groizard, X. Moure e X. Quintana 

 

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

* Enfermidades "non de médico" na comarca dos Ancares

A finais do século XIX o número de médicos que había en Galicia era escasísimo, e a maioría dos cirurxáns, que quintuplicaban aos primeiros, non eran máis ca barbeiros-sangradores. Esa deficiencia era moito máis acusada en zonas mal comunicadas e montañosas. Que un médico residira na capital dos concellos da comarca dos Ancares non implicaba que se desprazara ata as aldeas coas que apenas tiña contacto. Se alguén precisaba os seus servizos, o desprazamento requiría unha combinación de carruaxe (ou coche máis adiante) e cabalo, invertindo varias horas na viaxe, e iso contando que non nevara. Sen esquecer que a visita custaba todo un diñeiral para as minguadas rendas. Os únicos que estaban exentos de pagar os gastos do médico eran os “pobres de solemnidade” que figuraban nunha lista confeccionada polo Concello. Non resultaba unha rareza non avisar ao médico cando se cría que a enfermidade era incurable. Cando alguén morría sen asistencia médica, o sacerdote ou o pedáneo eran requiridos para “certificar” a defunción, limitándose a escribir nun papel “morreu de morte natural” para así poder ser enterrado. En moitos casos, nos lugares de difícil acceso, o “enfermo de médico” grave era trasladado a ombros ata a estrada onde o recollía un coche para levalo ata a consulta. En Donís (Cervantes), a primeira visita dun médico foi a mediados dos anos cincoenta do pasado século XX (González Reboredo e Rodríguez Campos, 1990). 

Pero ademais, a presenza do médico non sempre era precisa. A xente distinguía entre “enfermidades novas”, que eran competencia deste, e as que non o eran como a eresipela, o calleiro, a paletilla, a espinilla, o esfiado, a ponzoña, o aire da pozoira, a sombra, o enganido, o coxo do sapo, a cisma, o rauto, o mal da teupa, o mal de afóra, o mal de ollo, enfermidade dos nervios, rotura de ósos, luxacións, feitizos…, recorrédonse, en vez de ao médico, a bruxas, compostores, curandeiros, sabias, menciñeiros, responsadoras, curas, igrexas, ermidas, santos, cemiteiros, rescriptos, cruces, rosarios, allos, plantas, minerais, auga, lume, cornos (alicornios), herbas, remedios caseiros, símbolos, rituais... A maioría das veces era o cura quen facía de médico, a xente pedíalle a súa opinión sobre si o enfermo ía morrer ou non ou se había que chamar ao médico. En Vilanova do Pedregal (Cervantes) había unha praca de médico na porta do estanco que dicía: “Consulta martes, venres e días de feira”, actividade compartida con menciñeiros, sabias, compostores, etc., que adoitaban ter máis pacientes que o propio médico.  

A continuación achegamos algús males e como curalos (e os elementos da curación) que “non eran de médico”. Nin de “veterinario”, porque non esquezamos que o gando era un dos piares sobre o que se sustentaba a economía da maior parte das xentes da comarca dos Ancares, coidar do gando era asegurar a propia subsistencia, non só se vivía do gando, tamén para o gando. Conta Lisón Tolosana que subindo cara Riocereixa de Arriba (Pedrafita do Cebreiro) atopouse cun vello que camiñaba encurvado baixo o peso dun feixe de herva; na converssa díxolle: “É para a miña vaca, señor, se se morre ela mórrome eu”. Na comarca dos Ancares “o boi da corte” (boi que cebaban para a venta) recibía moitos coidados, se os pastos escaseaban no inverno dábaselle pan centeo aínda que a familia tivera que pasar sen el. No Cebreiro, para pidirlle ao médico que atendera ben a un familiar enfermo e o curara, dicíanlle: “Mire que lle quero máis co mellor boi da corte”. A morte dunha vaca era unha auténtica traxedia. Rezábase ao Santo Antonio cando unha vaca estaba enferma, tamén levaban exvotos de cera con figura de vaca ás capelas e igrexas (ata non hai moitos anos facíase na igrexa do Ecce Homo de Cadoalla, en Becerreá). En moitas aldeas da comarca, para espaventar os espíritos maléficos e as enfermidades dos animais levábanos a tomar o orballo dos prados na mañanciña do San Xoán.

A CAÍDA DA PALETILLA E A ESPINILLA 

A espiña dorsal ou "espinilla" trátase dun conxunto de vértebras dispostas en fileira e unidas entre si que forman o cixo do esqueleto e sosteñen o corpo humano. Co nome de "paletilla", tamén chamada paleta, é cada un dos ósos planos que articulan o brazo co ombro. A caída da paletilla consiste no dislocamento dalgún óso e caída das vísceras que provoca unha malformación que se pode comprobar de modo popular do seguinte xeito: Déitase á persoa no chan coas pernas estiradas e xuntas, tendo en conta que os pés estean xuntos tamén, e xúntanse os brazos por detrás da cabeza. Se as palmas das mans ao xuntarse quedan a distinto nivel é que hai esta enfermidade. Na parroquia de San Pedro de Cervantes e na Veiga (Becerreá) sentaban ao enfermo nunha cadeira, igualábanlle as pernas e levantábanlle os brazos, tirando deles cara arriba ata que as mans quedaban ao mesmo nivel. Logo era necesario repouso e xantar bos alimentos. Para finalizar o ritual, outra persoa dáballe unhas masaxes e mencionaba as seguintes palabras que tería que repetir durante cinco días seguidos: "Refrégoche os ósos/de arriba ata abaixo/e ao cabo duns días/a dor dos ósos/irache pasando".  

OS ORIZÓS OU ORIZOPOS 

Esta doenza é unha inflamación benigna que afecta basicamente a nenos e xóvenes que aparece na beira libre das pálpebras. Para curala, ademais de remedios físicos, úsanse outros de base máxico-relixiosa. Na parroquias de Cereixedo (Cervantes) e Son (Navia de Suarna) collíanse tres pallas dunha palloza; unha delas tiña que ter un no; logo poñíanse en forma triangular e prendíaselle lume por debaixo, mentres se recitaba o seguinte ensalmo: "Foxe orizó/que che queiman a casa/con tres pallas e un no". Na parroquia de Donís (Cervantes) o remedio para curar ben a doenza do orizó consistía na construción dunha pequena casa de palla á que logo se lle prendía lume; mentres ardía, pronunciábanse as seguintes palabras: "Queimo a palla/e o palleiro/e queimo o meu orizopo". 

AS ESPULLAS 

As espullas son uns vultos ou verrugas que se forman na pel. En Torés (As Nogais), para curalas, tirábanse ao forno tantos anacos de masa para facer o pan como espullas se tiñan. Ao tempo dicíase: “Verrugas traio/verrugas vendo/tíroas ao forno/e marcho correndo”. 

Tamén en Torés, non moi lonxe da Cova da Moura, hai unha enorme pena de xisto que apoia sobre outras catro de menor tamaño. Na parte máis alta hai unha profunda pía con auga que, disque, nunca seca. Segundo a lenda, a pena subiuna unha moura mentres fiaba na rocha. Na auga da pía a xente lavaba as mans para curar as espullas mentres recitaban: "Auga de pena sol que se enxuga,/quítame deiquí esta verruga".

As cinsas do “lume novo”, que se acendía na véspera do Nadal con toda solemnidade polo petrucio (o xefe da casa) ou pola persoa de maior autoridade dentro da familia, utilizábanse como remedio para enfermidades da pel, espullas incluídas. 

QUITAR A DOR DE CABEZA PRODUCIDA POLO SOL

Cando che doe a cabeza, a veces é por culpa do sol. Para quitalo, o que se fai é poñer un pano branco, dobrado, na cabeza, e sobre el un vaso de auga boca abaixo. Entón a auga comeza a burbullar, pero moitísimo, coma se fervera. Di Maribel que a primeira vez que llo viu facer a Pura, a súa tía política, quedou asombrada. Pura aprendeuno da súa nai, a señora Carmen de Gallego que, ademais, tamén arresponsaba, gozando de moito creto entre a xente. (Achegada por Maribel Belón e a súa filla Bibiana).

O MAL DE OLLO 

O mal de ollo é o efecto, sempre negativo, que a mirada dunha persoa determinada produce sobre humanos e animais, asociado ás bruxas ou ás persoas envexoxas con non boas intencións. É un mal cuxa causa escápase á razón, pero que pode causar enfermidades e mesmo a morte.

Na Serra de Pin (Navia de Suarna) está a coñecida como Porta do Sol. Trátase de dúas penas que estaban coroadas por unha gran laxe en forma de lintel que lle daba apariencia dunha porta ou trilito. Recibe o nome porque en determinados días do verán, ao solpor, o sol sitúase xusto entre as dúas pedras. Era o momento elixido polas persoas sobre as que botaran o mal de ollo para desfader o maleficio pasando entre elas. O mesmo ritual tamén valía para librarse de enfermidades producidas pola "sombra do morto".

Na Noite do San Xoán adoitábase colgar determinadas plantas en portas, ventás e nos buratos das paredes das casas e cortes para espaventar as bruxas, os malos espíritos e para afastar o mal de ollo contra humanos e animais. Colgaban sabugueiros (boito, dise por eiquí), flores de piorno, espadana, artemisa...

En Nullán (As Nogais), para librar o gando do mal de ollo poñían un pantalón de home no chan e facían pasar ao animal por riba para que dera leite que a bruxa cortara. 

Escribiu Jesús Rodríguez López, no seu Supersticiones de Galicia (1910), que en Becerreá recollían a corda con que suxeitaron o gando que se vendeu na feira e non a prestaban a ninguén, porque con ela íase a boa sorte e a virtude contra o mal de ollo. Tamén se adoitaba arrodear o pescozo do animal enfermo cunha corda de esparto que atara un ramo de loureiro bendicido o Domingo de Ramos; na corda poñían un papeliño cun escrito, e por veces un anaco de chumbo.  

En Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro) críase que se podía coller o mal de ollo cando na misa non se miraba o Cáliz (coñecido como O Santo Graal) e a Hostia da igrexa do Cebreiro; cando unha persoa volvía a vista a un lado ou cara atrás, así quedaba, pero pasáballe se ao domingo seguinte a persoa afectada volvía a estar atenta.

  

O “lume novo”, que se acendía na véspera do Nadal, tamén protexía contra o mal de ollo, a morte súbita, a enfermidade de persoas e animais, as treboadas, os incendios, as malas colleitas...  

Pero o mal de ollo tamén pode ser causado por unha persoa inocente pero que posúe un maléfico poder na vista. En moitas aldeas dos Ancares críase que había xente boa con vista que fire e podían causar trastornos sen pretendelo, por iso tiñan que tapar o ollo que os causaban, e case sempre era o ollo dereito. 

O MAL BRAVO 

O mal bravo é cando o gando vacún ten un insufrible dor de ventre. Para “encoutar” o mal (sandalo), en Torés (As Nogais) rezábase: “Estabamos en a Fontefría, todas tres llegó por allí Nuestro Señor e les dijo: que faceis aí todas na Fontefría. Estamos eiquí, nin comemos nin marmolecemos a naide. Con nacidas e pachucas haces tres cruces con el dedo polgar de a mano dereita. Si é blanca Dios la fenda, si é rubia Dios la funda, e si é negra, Dios la parta. Con el poder de Dios e de la Virgen María, un Padrenuestro e un Avemaría”. 

O MAL DE AFÓRA

En aldeas de Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, os únicos que podían curar o “mal de afóra” (maldicións, meigallo, mortos, arroxar o demo...) eran os curas porque os médicos, dicían, “disto non saben” xa que ese mal ocasiónanno “espíritos que andan perdidos que se meten nunha persoa”.

Ata a Guerra Civil, para "arroxar o demo", os habitantes de Piornedo (Cervantes) baixaban ata a igrexa parroquial de Donís o día de Xoves Santo para tocar as campás. 

Conta Lisón Tolosana, en Antropología Social: reflexiones incidentales (1986), que en Zanfoga (Pedrafita do Cebreiro), as mulleres non debían pasar o río despois de dar a luz e antes de ser recollidas na porta da igrexa polo cura para que non lle aparecera o demo, pois neste caso quedarían embarazadas e os seus peitos estériles.


Narra Xoxé Benito Reza, no seu Vivir en Ancares (2002), que para alonxar o demo ían ver ás saludadoras para que fixeran un esconxuro, ou mándábase un tizón por riba da palloza o día do nacemento de Cristo. As saludadoras estaban revestidas dunha aura sagrada, son moi relixiosas e devotas que interceden ante Deus e os santos para curar todo tipo de males.  

O MEIGALLO 

O meigallo é o feitizo provocado por unha bruxa para facer dano a unha persoa. Ás persoas enmeigalladas todo lle sae mal: enferman, perden os cartos, arruínanselle as colleitas, perden o siso… Como está dentro do corpo, é preciso expulsalo. En Noceda (As Nogais) dicíase que as bruxas quitaban a saúde e as ganas de comer, tiñan pauto co demo ou estaban revestidas do demo. En Aigas de Rao (Navia de Suarna), durante o Entroido, nenos e nenas percorrían os campos con fachos para alonxar o meigallo. 

O ALICORNIO 

Trátase dun corno que procede dese mítico animal. Utilízase como amuleto e tamén para facer a auga de alicornio, prodixiosa para moitas enfermidades. Nalgunhas zonas da comarca dos Ancares usábanse tamén os cornos de vacaloura ou escornabois que por medio dun cordón se colgaba ao pescozo para evitar a acción maléfica das bruxas.


En marzo de 2015 achegámonos ata a casa da señora Amada, unha veciña de Torés de 88 anos de idade. Ademais doutras historias e lendas que nos relatou, amosounos o seu obxecto máis prezado: un antigo alicornio que sempre estivo na familia e do que se descoñece a procedencia. O alicornio vai inserido nunha "funda" de óso, ao parecer de xabarín, de 5,5 cm de longo e un diámetro de 5 cm. Disque o alicornio, de cor negra, tamén é de óso. Para facer o ritual hai que extraer o alicornio da funda ata que fai tope, acadando así as dúas pezas unha lonxitude duns 7 cm. Entre outras propiedades, utilízao a señora Amada para curar a pezoña producida polas picaduras dos bechos. O ritual é como segue: coa punta do alicornio faise un círculo e unha cruz sobre a auga que previamente se botou nunha cunca limpa. Logo, co alicornio mollado, trázase un amplo círculo ao redor da picadura e unha cruz dentro daquel. Continúanse facendo círculos e cruces cada volta máis pequenos (a xeito de círculos concéntricos), rematando o ritual cando o derradeiro círculo lambe a picadura. Mentres se realiza o ritual recítase: "Colloutizo cabalar/que viñeches eiquí buscar,/se es de araña vaite á paramia,/se es de arañón vaite ao paramión,/se es de sapo vaite arrastro,/ se es de sabandixa vaite á cinsa". Cómpre aclarar que non se pode usar para curar feridas abertas, mais si para quenturas, inflamacións, etc. Despois de rematado o ritual, a persoa afectada adoita beber a auga que queda na cunca. O alicornio tamén o utiliza para levedar a masa do pan.

ARRESPONSADORAS E ARRESPONSADORES   

Son homes e mulleres que recitan unha serie de oracións ao Santo Antonio que axudan a recobrar a saúde, atopar persoas, animais e obxectos perdidos, alonxar o mal e, tamén, predicen o porvir. Á figura do arresponsador dedicoulle un amplo estudo o profesor Lisón Tolosana no seu Perfiles simbólico-morales de la cultura gallega (1974). Di que predominan as xentes de idade avanzada, poden presentar algunha peculiaridade física ou social (coxeira, pobreza, viuvez...), son persoas profundamente relixiosas.

Unha das xaculatorias máis extendidas é a seguinte: "Se buscas milagres, mira/morte e erro desterrados/miseria e demo fuxidos/leprosos e enfermos sans./O mar sosega a súa ira/redímense encarcerados/membros e bens perdidos/recobran mozos e anciáns./O perigo retírase/os pobres van remediados/cóntenno os socorridos/díganno os paduanos./O mar sosega a súa ira/redímense encarcerados/membros e bens perdidos/recobran mozos e anciáns./Gloria ao Pai, gloria ao Fillo, gloria ao Espírito Santo./Prega a Cristo por nós/Antonio diviño e santo/pre que digamos así/das túas promesas sexamos".

En Eixibrón (Becerreá), durante a novena ao Santo Antonio, líase un parágrafo cada día, e ao final a oración completa. 

Temos noticia de arresponsadoras relativamente recentes en Constantín (Baralla), Torés (As Nogais) e O Seixo (Pedrafita do Cebreiro). Famoso foi Xan Troula, un arresponsador de Penamaior, en Becerreá. Unha noite, alá polos anos sesenta do pasado século XX, estaba Xan axeonllado diante da Santa Cruz de Penamaior (a Cruz de Ferro, hoxendía de madeira) cando, de súpeto, sufriu a descarga dun raio. Todos os veciños viron como un cordón de lume atravesaba o seu corpo, elevándoo varios metros do chan. Cegados pola luz e enxordecidos polo estrondo, a xente observou como o corpo de Xan caeu na terra mollada, esparexendo polo lugar un forte cheiro a carne queimada. Xa todos temían o peor cando Xan se ergueu e, cos brazos abertos, deu uns trementes pasos cara os presentes. Mais axiña volveu a caer. Foi entón cando Roque da Eirexe, veciño e parente seu, acudiu no seu auxilio. Crendo que o ía atopar sen vida, alargou os brazos para darlle a volta e, nese intre, Xan abrazouse a el. Dende aquel suceso, foi cando se converteu nun afamado arresponsador. Un dos casos de máis sona do que foi protagonista ocorreu cando unha viúva acudiu a el para procurar axuda porque un home deixara preñada a unha filla disminuída psíquica. Xan díxolle: "Vaite pra casa, farase xustiza". Aos poucos días, nas faldras do monte Calamouco atoparon a un home, tratante de gando que ía cara a feira de Becerreá, pendurando dun carballo, aforcado. Ao seu carón había unha nota manuscrita que dicía: "Deus me perdoe". Como compensación polo mal padecido, as autoridades entregaron á viúva unha bolsa do tratante chea de cartos.

OS COMPOSTORES

Os compostores son persoas que compoñen os ósos rotos, torceduras, esguinces, etc. utilizando as súas mans e inmobilizando as partes danadas con táboas e cordas. Tamén dan fregas utilizando variados produtos naturais. Polo xeral, os compoñedores e as compoñedoras non naceron cun don especial, senón que aprenderon por tradición familiar. 

Na comarca dos Ancares atopámolos en varias parroquias. Buscando información para documentar unha variante do Camiño de Santiago que dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares visibilizamos a principios do ano 2015, atopamos unha entrevista no desaparecido xornal La Voz, de Madrid, realizada no mes de xuño de 1928 a don Francisco García López, de 102 anos, veciño da aldea de Gundián (Baralla). Toda a vida traballara de sol a sol (na sega en Castela, no tendido da liña do ferrocarril pola parte do Guadarrama...). Non sabía o que era unha enfermidade a pesar de moitas veces convivir con enfermos contaxiosos. O que si lle aconteceu foi romper unha perna por tres sitios cando ía por unha corredoira conducindo un carro tirado por vacas. Arranxoulla un compostor de Penamaior (Becerreá).

CURANDEIROS

Trátase de persoas que se dedican a curar a persoas e animais sen ser médico nin veterinario, o que non quita que sexa a figura máis estendida dentro do repertorio sandador galego, tratando tanto os males do corpo como da alma, utilizando para elo variados elementos naturais, conxuros, rituais máxico-relixiosos, etc., por veces levando ao enfermo a lugares que presentan determinadas características: cruces de camiños, cruceiros, cemiterios, adros das igrexas...

Traemos eiquí unha breve narración sacada da Escola de menciñeiros de Álvaro Cunqueiro (1976), titulada Xil da Ribeira. Non achegamos a narración completa, só a parte adicada a un persoeiro de Navia de Suarna. O bisavó de Xil fora curandeiro, e tamén seu pai, e a súa avoa e a nai, parteiras. Manuel Xil era natural de Ribeira de Piquín, e herdara, nos Xiles da Ribeira, o talento médico. Sempre que podía, estudaba o enfermo ao aire libre, baixo un enorme paraugas que tiña, xa porque chovese, xa porque sopraba o nordés, xa porque facía sol. Xil sentábase nunha pedra ou nun pequeno banquiño, e o enfermo tombábase no chan. Xil era especialista en quitarlle aos enfermos o que se chama volverse a suor, que é suar en frío, perder peso, perder a cor, e sentir entrar no corpo unha canseira que chegaba á alma. Xil preparaba as medicinas con herbas, e non cobraba. Mais estaba en contra do leite: "Se o leite fose necesario para o ser humano, estariamos mamando toda a vida. Un xato deixa de mamar, e pásase á herba e non volve a mamar. Un zorro deixa de mamar, un coello deixa de mamar... Hai que seguir o natural". Afastando o leite da dieta, receitaba queixos curados, xamón, viño quente, viño doce, baños e as esencias, que así chamaba ás súas herbas. Tamén era xastre de enfermos. Ía a ver a un, e dicíalle á familia que nada había que facer, que o enfermo íase, e preguntaba se tiña traxe novo, e se non o tiña, Xil ía a Lugo, Vilalba ou Mondoñedo, mercaba un corte tirando a escuro, e facía o traxe, que somente se poría o enfermo cando chegase a defunto. Algúns enfermos animábanse algo ao ver a Xil facerlles o traxe novo. A chaqueta era de sete botóns e non tiña petos. Un tal Moure, de Navia de Suarna, un pequeno fraco, ao que segundo Xil as súas grandes orellas lle viñan dun susto que lle dera o lobo unha tarde na que, sendo neno, perdérase nunha fraga, e despois non tomaba o sono, que todo se lle volvía espías se saía o lobo das tebras. Este Moure sandou cando xa estaba despachado de todo, e gastou o traxe que lle fixera Xil, e as xentes, nas feiras e festas, pedíanlle permiso para tocarlle as costas, e levaban os pais aos nenos para que acariñaran a chaqueta de Moure. Antes de ir a comer o polbo, Moure sentábase na feira nun lugar onde puidese ser visitado e tocado polos que el, sorrindo, iso que era máis ben adusto, chamaba os seus clientes. Poñíase á espera, tendo a súa égua do cabestro, na feira. Se non había clientes, pregaba aos coñecidos que lle tocasen a chaqueta: "Por respecto a Xil, home!". Xil morreu saíndo da casa da súa irmá propiamente para morrer. Xustamente era un corenta de maio e afeitárase aquela mañá. "Dentro dunha hora, dixéralle á irmá, ídesme a buscar a traédesme á casa sentado nunha cadeira".


Outro curandeiro famoso foi Luis Antonio Becerra Chao, alcumado como "O curandeiro de Vilaicente" (As Nogais). Naceu en Vilaicente o 4 de agosto de 1815. Á idade de 21 anos alistouse na Compañía de Voluntarios formada nas Nogais para perseguir aos carlistas, sendo miliciano durante bastantes anos na zona de Pallar de Xubín (Ourense), onde tivo grande amizade cun médico da zona. Falecido este contraeu matrimonio coa súa viúva, Manuela Mourenza, regresando a Vilaicente onde anos máis tarde quedou viúvo. Logo contraeu matrimonio con Manuela Peral, natural de Ferreiros de Valboa (Becerreá), non quedando dos mesmos descendencia. A Luis Antonio Becerra Chao parece que se lle daba ben a medicina, mesmo preparara algún composto que el mesmo comercializaba por Galicia e León. Pero a súa fama vén de terlle extraído unha moa á raíña Isabel II, extracción que realizou no Mesón Herbón das Nogais o 14 de setembro de 1858, feito polo que se lle concedeu a Cruz de la Orden de Isabel la Católica. Del consérvanse no Museo Provincial de Lugo dous pequenos retratos de autor ou autores anónimos, nun aparece a inscrición que di: "El facultatibo D. Luis Antonio Becerra y Chao, Caballero de la Orden Americana". Tamén fora nomeado Caballero descubierto, é dicir, tiña o privilexio de non descubrirse diante dos reis.

HERBAS E PLANTAS MEDICINAIS

Bruxas, sabias, curandeiros... utilizaban as plantas, en casos xunto con oracións e esconxuros, para curar os males, fose aplicándoas directamente sobre o corpo da persoa enferma ou como bebedizos ou, simplemente, como símbolo protector. O repertorio é abundantísimo. O talo do regaliz era considerado bo para a gorxa; a raíz e as follas da arandeira e a pel do sangumio para as dores de ventre; a xeixebra para as almorrás; a celidoña para as cortaduras; a árnica  para a circulación do sangue; o cinamono (árbore de Santo Eutelo) curaba a rabia; a xanzá para os catarros, tuberculose e para baixar a tensión porque clarea e purifica o sangue; a raíz e a flor da uz branca (a vermella é considerada velenosa) para as dores de cabeza e de lumbago; a raíz e a flor da carqueixa branca para rebaixar a tensión; a raíz e o talo da consoldra para os golpes e lombrigas do gando. Herba da envexa, herba da cruz (sobre esta, Fr. Martín Sarmiento escribiu: "Todas as enfermidades sana, senón a da morte, que é moi forte"), a oliveira, o carballo cerquiño (pasado un neno por unha fendedura practicado nel curábase o tangaraño ou raquitismo), o sabugueiro, herba do gando (tóxica pero con ela combatíase a epidemia dos animais), a artemisa ou herba de Nosa Señora, herba do demo... Mais dise que deben ser aplicadas con coidado, en doses controladas zugan o mal que hai nel. A característica que consideran máis común a todas as herbas medicinais é a súa sabor doce, fronte ás malas que lles atribúen un sabor amargo e desagradable, por iso non as comen os animais.

É rara a aldea da comaca dos Ancares onde non se recollan flores e plantas aromáticas que se deixan nunha cunca con auga durante a Noite do San Xoán para logo lavarse con ela por seren beneficiosa para a pel. Adoitan poñerse a macerar en auga sete plantas, se ben poden engadírselle outras: bioteiro, tróqueles, fieitos machos, fiúnchos, herbas do San Xoán, rosas silvestres e xestas.


Na Idade Media o bidueiro asociouse á bruxaría porque debaixo medra a amanita muscaria, un fungo alucinóxeno. Segundo a lenda, críase que as bruxas construían as súas vasoiras coa madeira desta árbore. Pero tamén posuía propiedades medicinais, a cortiza recomendábase para enfermidades da pel, reuma, gota, mal de pedra e enfermidades do ril. No ano 1745, na súa Viaxe a Galicia, unha muller do Cebreiro faloulle a Fr. Martín Sarmiento das virtudes do bidueiro. 

AS FONTES

En Galicia, fontes e mananciais ocupan un lugar sobranceiro no eido da lenda e da tradición. Xa no século VI, Martiño de Dumio denunciaba, no De correctione rusticorum, que o campesiño galego facía ofrendas de pan e viño ás fontes: "Uns adoraban o sol, outros a lúa ou as estrelas, outros o lume, outros a auga subterránea ou os mananciais das augas, crendo que todas estas cousas non foran creadas por Deus para uso dos homes senón que, nacidas de si mesmas, eran deuses...". Críase que en fontes e mananciais habitaban certas fadas que, coa fin de atraer aos humanos, prometían grandes riquezas. Tamén as hai que posúen propiedades sandadoras, profilácticas e purificadoras.


Cóntase que hai moito tempo, nun día moi caloroso de verán, pasou por Arroxo (Baralla) unha comitiva composta por un bispo cego, que ía montado sobre unha burra, e os seus criados. Deulle a sede, e xusto nese intre pasaban por diante dunha fonte. Foi beber e recuperar a vista. Daí o nome de Fonte do Bispo. 

Un día chegou unha muller ao municipio de Cervantes, dise que proveniente dalgún lugar de Asturias. A toda persoa que atopaba no camiño preguntáballe se coñecía unha fonte de poderes milagreiros que lera nun pergameo moi antigo. Mais ninguén soubo darlle resposta. A muller, enferma e case ao bordo da morte, chegou a Piornedo. Foi alí onde un veciño lle dixo onde estaba, mais advertíndoa de que non se quedara no lugar de noite, xa que podía morrer de frío ou ser devorada polos lobos. Pasou un día, e outro... e a muller non daba sinais de vida. Mais ao noveno día, os veciños víronna baixar polo mesmo camiño que percorrera días antes. O seu aspecto xa non era o dunha muller moribunda, a cor da vida retornara ao seu lívido rostro. Cando chegou xunto os habitantes de Piornedo contoulles que se bañara na fonte nove veces ao día durante os nove días que permanecera no lugar e que o último, unha nube negra baixou do Corno Maldito, un monte lindeiro co Biezo, situado a 1.849 metros de altitude sobre o nivel do mar. Cando a envolveu a nube, dos seus peitos manou un sangue negro e fedorento. Mais, de súpeto, a nube desapareceu como tragada pola auga do manancial. Cando a muller mirou para os seus peitos, viu que cada un tiña unha cicatriz que é por onde se fora o terrible mal. Dende aquel suceso, a fonte chámase de María González.

Durante a romaría que hai anos se celebraba xunto a ermida do San Lourenzo de Penamaior, en Becerreá, as persoas asistentes aproveitaban para achegarse ata a Fonte da Bidueira cuxas augas tiñan sona de curar varios males.

IGREXAS E ERMIDAS

Na igrexa de Cadoalla (Becerreá), coñecida como do Ecce Homo, as persoas devotas pasan un pano pola talla do Santo e logo úsanna cunha finalidade curativa e preventiva. No santuario de Tarnas (Cevantes), celébranse procesións individuais ao seu redor, de xeonllos ou camiñando. Na capela do Santo Antón do Seixo (Pedrafita do Cebreiro), a xente ofrece esmolas para curar unha doenza ou protección para os animais. No santuario do Ecce Homo, en Louzarela (Pedrafita do Cebreiro), dan voltas ao redor da imaxe para acadar a súa protección.

 

Xervasio Quintana, Groizard e Xabier Moure 

© Colectivo Patrimonio dos Ancares