* Algunhas cousiñas sobre o entroido na comarca dos Ancares

Entre os anos sesenta e oitenta do pasado século XX funcionou en Becerreá o bar Chafarotes. Tomou o nome polos anchos sabres utilizados durante a Guerra da Independencia, armas que serviron para adornar as paredes do local. Nunhas fotos dos anos setenta vense uns veciños e unhas veciñas de Becerreá con disfraces (son numerosas as crónicas que falan do asedio constante ao que era sometido o exército francés por parte dos guerrilleiros da comarca) e algunhas armas utilizadas durante a contenda.

Nalgúns lugares da comarca dos Ancares (Murias de Rao, Donín, O Pando...), xa polo primeiro día do ano tíñase o costume de saír as máscaras anunciando o novo tempo que viña co Entroido.

En Aigas (Navia de Suarna), nenos e nenas percorrían as terras con fachos para alonxar o meigallo.

No Gumieiro e no Comeal (Cervantes) e en Coro e Robledo (Navia de Suarna) disfrazábanse e, armados con fachuzos acesos, ían ata o límite da parroqia para marcar a territorialidade aos seus veciños.

En Traserra e Vilarpandín (Navia de Suarna) prendían fogueiras tanto nas aldeas coma nos límites parroquiais. 

En Donís (Cervantes), o martes de Entroido facían unha facha cada veciño e con ela encamiñábanse cara unha fogueira situada ás afóras que prepararan as mozas. Tocaban o tambor e bailaban lanzando gritos guturais. Despois regresaban para o pobo e xuntábanse nunha casa a beber viño.

Moitos mozos acudían ás festas do Entroido armados con navallas e pistolas, as liortas entre mozos das distintas parroquias eran bastante frecuentes.

Durante o Entroido tamén acontecían casos curiosos, coma este que recollemos da prensa de mediados dos antos sesenta.

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

* Os Ancares: De lobos (e lobishomes)

O lobo, latín canis lupus, dotado, segundo a lenda, de poderes máxicos: quen o mira fixamente aos ollos queda enfeitizado polo poder da súa mirada. O mítico depredador protagonista de imnumerables lendas, animal obxecto de culto primeiro e logo besta maldita fortemente perseguida, ata case o seu exterminio, a partir da Idade Media. Da súa caza sabémolo polas xeiras organizadas contra eles, como as que, no século XIV, ordenou o arcebispo de Compostela Berenguel de Landoira, mandando que unha vez por semana saísen os parroquianos co cura á fronte dende o primeiro sábado de Coresma ata o 24 de xuño pra dar morte aos lobos e armar os foxos (construción onde entraba o lobo e non podía saír). Na comarca dos Ancares tecéronse numerosas historias e lendas.

 

PERDER A FALA

Unha moza de Francos (Baralla) que estaba a coidar das vacas aparecéuselle o lobo. Non a atacou, nin a ela nin ao gando, limitouse a mirala fixamente aos ollos. A muller, como entalecida, quería fuxir pero non podía. Dalí a un rato, o lobo deu media volta e marchou. A moza perdeu a fala durante meses, disque enfeitizada polo lobo.

EXHIBICIÓN DUN LOBO

Unha foto do ano 1945 mostra un home exhibindo un lobo desecado polas aldeas de Becerreá.

 

DÁMASO ALONSO NOS ANCARES

O filólogo Valentín García Yebra (1917-2010) conta en Tres viajes dialectológicos con Dámaso Alonso (Cuadernos Hispanoamericanos, 1973) as viaxes que como acompañante de Dámaso Alonso (1898-1990) realizaron aos Ancares en tres ocasións.

Foi nunha estadía en Xantes (Cervantes) cando souberon que nunha das pallozas da aldea desenvolvérase un acontecemento que semellaba retrotraelos a épocas remotas. Vivía na palloza un vello con dúas fillas e dous fillos, xa maiores. A noite do suceso as dúas fillas atopábanse na casa veciña. O vello xa deitara. Manuel, un dos fillos, saíra un momento deixando a porta entreaberta. O outro, Xoán, que durmiñaba sentado nun dos escanos da lareira, non prestou maior atención á entrada dunha mastina da casa que andaba en celo, e entrou seguida de dous que a Xoán, medio durmido, lle semellaron cans, mais non lle soaban de que pertenceran ao pobo. Abriu ben os ollos, e ergueuse dun salto: Eran lobos! Regresaba entón Manuel de fóra. "Pecha a porta! -berroulle Xoán-, haiche dous lobos na casa". Ao oír ao home, un dos lobos tentou ganar a porta, pero Manuel, un xigante, logrou atrapalo. Case totalmente a escuras loitou co lobo, mais unha especie de gruñido deste fíxolle crer que era un can, e deixouno marchar. Pechou a porta, e quedou dentro o outro lobo. Os dous irmáns comezaron a perseguilo por toda a palloza. Cando fuxía, o lobo caeu sobre un dos escanos, e case ao mesmo tempo un dos homes suxeitouno polo rabo e o outro deulle tal golpe co mango dunha aixada que o pobre animal caeu redondo. Os da casa onde hospedaban Dámaso Alonso e Vicente García Yebra contáronlles que era raro o inverno que non entraban os lobos en Xantes, e que os osos chegaban moi cerca do pobo.

PENAS MULLERES

As penas atópanse por riba da aldea das Casas do Río (Cervantes). En tempos que ninguén lembra, unhas mulleres que viñan de Folgoso por un antigo camiño, víronse, de súpeto, arrodeadas por unha manda de lobos. Desesperadas, e cando os lobos xa se ían botar sobre elas, gatuñaron polas verticais penas, decisión que lles salvou a vida.

 

O LOBISHOME DE DOIRAS

Cóntase que un pai non deixou ao fillo ir a unha festa que se celebraba en Pedrafita do Cebreiro, mais o rapaz, despois de moito discutir, conseguiu o seu desexo. O pai, encabuxado, deitoulle unha maldición, dicíndolle que se tanto gostaba das mozas así andase tras das lobas. E a maldición cumpriuse. Unha noite o mozo sentiu como unha forza sobrenatural o apurraba fóra da casa, cara o monte. Cando se decatou andaba a catro patas: convertérase en lobo que axiña encomezou a matar o gando. O pai, lembrándose da maldición, recorreu a unha meiga pra que volvera ao fillo ao estado anterior. A meiga díxolle que o único xeito era que o ferise, mais cunha ferida leve xa que, se era grave, morrería. E así fixo o pai que, cando se lle presentou a ocasión, cortou cun coitelo a pel do lobo. Pouco a pouco, o mozo volveu a transformase en home.

 

O LOBISHOME DE VILARELLO DE DONÍS

Antigamente había o costume de meter criados nas casas pra axudar nos labores e un señor de Vilarello de Donís (Cervantes) ordenou de meter un criado; andou buscando e atopou un que lle valía pra o que el quería. O que logo había ser un criado díxolle ao señor que si, que el ía traballar á súa casa pero que lle tiña que deixar a noite libre. Acordárono os dous así. Polo mesmo o criado traballaba todo o día e pola noite marchaba da casa.

O amo preguntábase: "Pero, que vai facer este pola noite? Onde vai?". Unha noite deulle por seguilo e observou como o seu criado chegou a unha poza e envorcallouse todo e logo volveuse lobo e deu en oular. Nisto xuntáronse e os dous quedaron mirándose. O señor marchou e non dixo nada. Á noite seguinte díxolle ao seu criado: "Xa sei ao que vas! Que é o que che pasa pra andares desta maneira?". "Non che se ocorra volver que se non comémoste, e o primeiro en facelo son eu!", díxolle o criado. "Pero, non hai forma de saír desa situación? Non vas estar así toda a vida!". "Eu estou encantado". "E non hai forma de desencantar?". "Hai, pero non teño valor pra iso". "Di a ver!". "Mira cando me envorcallo e..., pero non o vas facer..., e me enlouce no po, levas unha fouce e pégasme unha fouzada todo canto podas no lombo e tiras por el e fasme unha... é do único xeito que poderás... Pero non vas ter valor!". E pra a noite seguinte volveu o señor xunto do criado, parece que o home non era temido e foi e fíxollo. O criado unha vez recuperado non volveu marchar máis. Desfíxose o encantamento. (Recollida de José María Carricoba Armesto en Galicia Encantada).

COMO MATAR UN LOBO

“Cóntovos unha lenda que me comentou o señor Antonio, veciño de Degrada (Cervantes) e que a el lle relatou un madeirista de Becerreá”. Este comentario foi recollido o 17 de xullo do 2008 nun bar da Campa da Braña. Pra poder envelenar a un lobo, debemos coller a unha víbora no monte e sen maltratala. Ademais disto, necesitamos dunha casavella (píntega, salamántiga). Ambos animais póñense un diante do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella. Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun envase metálico (unha lata ou pota vella). Logo poñemos a lata, e dentro dela a casavella envelenada pola víbora, ao lume ata que quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle goste ao lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignima. (Recollida de Martiño Cabana Otero en Lendas herpetolóxicas).

UNHA HISTORIA DE LOBOS

Unha noite viña un veciño de Piornedo (Cervantes) de volta da Proba de Navia (Navia de Suarna) cando, de súpeto, puxéronselle diante dous lobos. O home levaba canda el un enorme coitelo e unha manta pra protexerse do frío. Acurralado, envolveu a manta no brazo esquerdo e ofreceullo aos lobos, mentres co dereito agarraba con forza o coitelo. Os lobos, ao velo tan decidido a atacalos, apartáronse do camiño e deixárono marchar.

 

UN LOBO CON MEMORIA

Aconteceu nos anos corenta do pasado século XX en Estremar (Cervantes). Un día ía un mozo co gando cara o Chao da Arquela cando viu a cría dunha loba que estaba a laiar xunto o corpo morto da nai. Colleu ao lobiño e deulle leite das vacas, e así, ás agochadas, durante varias semanas. Durante moitos anos, sobre todo no inverno cando, debido ás fortes nevaradas, baixaban os lobos pra procurarse a comida, o gando do home nunca foi atacado, pola contra, as mandas de lobos pasaban de longo. Á cabeza ía o lobo que salvara.

 

MANUEL E O LOBO

A lenda débese a don José Rodríguez Santalla, natural da Lagúa (Asturias), gaiteiro homenaxeado o día 18 de agosto de 2012 na III Festa da Gaita celebrada en Quintá de Cancelada (Becerreá).

Hai moitos anos había un gaiteiro de nome Manuel González (naceu no ano 1870 e morreu no 1930), natural da Lagúa (Asturias), poboación lindeira con Marcelín, en Navia de Suarna. Nunha ocasión, e xa moi entrada a noite, regresaba Manuel pra a casa, camiñando polo monte despois de tocar nunha festa en Marcelín. Cando tiña o camiño medio percorrido, parouse a liar un cigarro, mais, cando foi a acendelo, a chama do misto alumeou a varios lobos situados case ao seu carón. Os lobos, sorprendidos pola chama, recuaron un chisco. O gaiteiro, medoñento, aproveitou pra erguerse e liscar do lugar, acendendo un misto tras outro ata que se lle acabaron. Sen lume, os lobos axiña se envalentoaron. Xa en plena fuxida, Manuel tivo que saltar un muro, mais, como era noite pecha, non calculou ben e caeu ao chan. E foi iso o que lle salvou a vida. Ao caer apertou por casualidade o fole da gaita e, aínda que case non quedaba aire dentro, o roncón fixo un ruído estrano que asustou aos seus perseguidores. Manuel, que axiña se apercebeu da reacción dos lobos, dixo: "Ai si? Pois se por causa da gaita é, de gaita heivos encher". Desta maneira seguiu tocando o resto do camiño ata poñerse a salvo. Cóntase que os lobos e outros animais lle teñen moito medo ao son da gaita.

MULTADO POR LIBERAR UN LOBO EN PAN DO ZARCO

Nunha noticia de El Pueblo Gallego do mes de xullo de 1978 fala da multa imposta a un home por liberar un lobo en Pan do Zarco (Navia de Suarna).

 

O CHAO DAS OLAS E A LEIRA DOS FORNOS

Estes sitios atópanse na parroquia de Santo André das Nogais. Un pouco máis arriba hai unha cova escavada na rocha das que se di aparecíase unha muller cantando acompañada por lobos. (Achegada por Abel Arias Alba).

O CHORCO DOS LOBOS

Nas Fontes, na parroquia de Doncos (As Nogais), aínda se conservan os restos dun chorco dos lobos (foxo pra cazar lobos). Unha vez caeron no chorco o lobo e un dos homes que o perseguía. Contan que dentro do foxo non se sabía quen estaba máis amedoñado, se o animal ou o humano, mirándose fixamente o un ao outro. Como o resto dos perseguidores non lle podían tirar as pedras ao lobo por medo de ferir ao home, tiveron que abrir a gateira. O lobo, aproveitando aquela imprevista oportunidade, saíu primeiro, evitando así a súa morte. Na actualidade o chorco está tapado debido a que nel tiñan caído varias vacas.

UN LOBO PROTECTOR

A romaría do Santo Milagre celébrase no Cebreiro os días 8 e 9 de setembro. Os romeiros acodían dende todas as aldeas do municipio e tamén dos concellos limítrofes. As veciñas e os veciños de Fonteferreira partían moi cedo pra chegar á primeira misa, quizais pra conmemorar aquel milagre acontecido no ano 1300, cando a devoción dun humilde labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Contan que durante moitísimos anos un gran lobo, sempre o mesmo, acompañaba aos romeus dende as afóras da aldea ata as inmediacións do santuario. Aseguran que era pra protexelos.

 

O LOBO GARDIÁN

Unha muller que estaba a gardar o gando na Aira dos Lobos, no Hospital (Pedrafita do Cebreiro), deu a luz unha nena. Comezou a nevar e a muller quedara sen forzas pra volver á casa. Unha loba, ao escoitar os choros da nena, achegouse e deulle calor á nai e á filla ata que viñeron por elas.

 

ESCUDOS

No concello de Navia de Suarna aparecen tres lobos.

 

DENOMINACIÓNS DO LOBO NA COMARCA DOS ANCARES

Tanto o lobo coma o raposo adoitan ter moitos nomes, e quizais sexa Galicia onde podemos atopar un maior número. Do lobo, na comarca recóllense os seguintes:

O Amigo (As Nogais)

O Capa Raxada (Pedrafita do Cebreiro)

O das catro patas (Cervantes e Navia de Suarna)

O das orellas dereitas (As Nogais)

O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)

O Esbardeiro (Cervantes e Navia de Suarna)

O Manuel (Baralla)

O Outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)

O Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro)

O Perucho (Cervantes e Navia de Suarna)

O Raxado (As Nogais e Pedrafita do Cebreiro)

O Viado (Cervantes)

O LOBO NA TOPONIMIA DA COMARCA DOS ANCARES

Fonte do Lobo, Pena do Lobo, Pomar do Lobo (Becerreá). Marco de Terras Lobas, Penas do Lobo e Teso do Lobo (Cervantes). Horta da Loba, Fóra Lobas e Veiga do Lobo (Navia de Suarna). Eira dos Lobos (As Nogais). Aira dos Lobos e Cova da Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro).

 

DITOS

En Vilasante (Cervantes): “Os de Vilasante comen o guisante e non hai lobo que os espante”.

En Cervantes: Díxolle San Froilán ao lobo: "Xa que me comiche o burro, lévame os libros a Lugo".

En Navia de Suarna: "En xaneiro, sete lobos ao carreiro".

* Homenaxe a deportados en campos de concentración nazis

O sábado 7 de febreiro de 2026 colocáronse tres "stolpersteine" fronte ao Concello das Nogais, en presenza de familiares de tres deportados que morreron asasinados no campo de exerminio nazi de Mahthausen-Gusen. O proxecto Stolpersteine impulsouno o artista alemán Gunter Deming, e lembra dende hai máis de tres décadas as vítimas do rnazismo. As stolpersteine (pedras a memoria) son instaladas nos lugares onde estas vítimas naceron, residiron ou traballaron ou en lugares emblemáticos das súas localidades de orixe para homenaxear a súa memoria.

 

O acto comezou no salón de plenos cunha introdución de benvida do alcalde, Jesús Manuel Núñez. Despois Miguel Freire, historiador, da Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica (ARMH), experto na deportación de veciños e veciñas da provincia de Lugo aos campos nazis, ofreceu unha unha charla para explicar a historia dos republicanos deportados aaos campos de concentración, acompañada do vídeo Os últimos españois de Mauthausen. Tamén explicou a quen se homenaxeaba, quen eran os deprotados, e que significa a conmemoración do Día Internacional das Vítimas do Holocausto que se celebrou o pasado 27 de xaneiro.

Octavio López, Balbino Santín e Liberio Valín foron tres veciños das Nogais que foron deportados a un campo de concentración nazi. A Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica (ARMH) promoveu a homenaxe a estes tres republicanos.

Liberio Valín García, de Doncos, quen no momento do golpe franquista vivía coa súa nai en Madrid. Igualmente exiliado en Francia, foi deportado a Mauthausen e despois gaseado no Castelo de Hartheim en 1944.

Balbino Santín Aira, levado no seu caso de Francia a Mauthausen e despois a Gusen, onde faleceu.

Octavio López Reymóndez,emigrante en Barcelona, tamén exiliado en Francia, deportado a Mauthausen e morto en Gusen.

Na homenaxe tamén participaron Isaac Santín, sobriño neto de Balbino Santín; Marisol Castro, neta de Octavio López; e representantes da familia de Liberio Valín. A música correu a cargo da agrupación Abrente.

O acto rematou cunha interpretación dos bisnetos e tataranetos de Octavio López Reymóndez “A prole de Octavio”, coa intervención de Aarón Ulloa, Raquel Santamaría, Antón, Carmen Ulloa, Aída Ulloa e Carlos de Santos. Finalizou cun roteiro cara os lugares onde viviron os tres homenaxeados.

Na súa Memoria.

* Desprendementos na torre de Torés (As Nogais)

Dende hai anos, o Colectivo Patrimonio dos Ancares e a Asociación Veciñal de Torés levamos advertindo do pésimo estado da torre de Torés, no concello das Nogais, un Ben de Interese Cultural (BIC) moi visitado, con grave risco para as persoas (non é a primeira vez que hai desprendementos). Debido ás fortes choivas e ao vento a principios de febreiro de 2026, o que denunciamos reiteradamente, desgraciadamente aconteceu. Parte da arruinada fortaleza veuse abaixo. O primeiro que fixemos ao ter coñecemento foi avisar por teléfono ao alcalde para que se protexera a zona por medo a máis derrubes, e tamén á Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia e ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo para que teñan coñecemento da situación e obriguen a quen corresponda, Concello ou Casa de Medinaceli, a realizar de forma urxente os traballos para consolidala. A fortaleza foi cedida no ano 2013 pola Casa de Medinaceli ao Concello por 25 anos para a súa posta en valor, pero, a pesares das reiteradas denuncias, non se fixo nada de nada. Nós nunca pedimos un imposible, só que se consolidara e poder ter así unhas ruínas dignas e seguras. Se non se actúa inmediatamente, corre o risco de colapso total. O que se vía vir, pasou.

* A Ponte de Cruzul a un paso do BIC

O día 2 de outubro de 2015, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Dirección Xeral do Patrimonio da Xunta de Galicia unha solicitude para que a ponte de Cruzul fora declarada Ben de Interese Cultural (BIC). Transcurrido o tempo contestáronos que, ao ser de titularidade do Ministerio de Fomento (por ela discorría a vella N-VI), a solicitude había que tramitala á Administración do Estado.

 

O día 22 de outubro de 2019, presentamos a solicitude ante a Dirección General de Bellas Artes do Ministerio de Cultura. En 23 folios, ademais da descrición, arquitectura, historia, estado de conservación, etc., xustificamos o que motiva a súa declaración como BIC. 

 

No Boletín Oficial do Estado (BOE) do día 19 de novembro de 2025 publicouse unha resolución da citada Dirección Xeral pola que se incoa expediente de declaración de Ben de Interese Cultural (BIC), na categoría de monumento da ponte.

 

A Ponte de Cruzul vai gozar, por fin, do máximo grao de protección.

* Becerreá: o ferrocarril que puido ser e non foi

Vinte e sete anos despois da inauguración da liña férrea entre Barcelona e Mataró, chegou o primeiro tren á cidade de Lugo. Foi polo San Froilán, un 5 de outubro de 1875. A prosperidade que supoñía contar con este medio de transporte contaxiouse a boa parte da provincia, incluída a que hoxe é a comarca dos Ancares. No Plan General de Ferrocarriles de 2 de novembro de 1877 propoñíase unha liña férrea que enlazara Vilafranca do Bierzo con Ribadeo. O tramo entre Vilaodriz (na actualidade parroquia do concello da Pontenova) e o embarcadoiro de Ribadeo comezou a funcionar no 1903 para dar saída por mar ao mineral e que pouco tempo despois se ampliou ao tráfico de viaxeiros (no ano 1900 constituíuse a Sociedad Minera de Villaodrid, de capital vasco, para explotar os xacementos de limonita). Os fornos de calcinación construíronse na capital municipal da Pontenova. A liña ferroviaria do Ferrocarril Central Gallego, como bautizaran o proxecto, dábase por feita.

 

As crónicas da época falan de que esta infraestrutura sería dunha importancia vital para o desenvolmento socioeconómico desta parte da provincia de Lugo e do Bierzo, tanto pola riqueza mineral (ferro, manganeso, caliza, granito, mármore, carbón...) como madeireira (carballos, castiñeiros, nogueiras...), ademais de estratéxica en caso de guerra para o transporte de tropas dende Galicia. Iso si, a que nun principio ía ser no proxecto unha liña xeral, pasou no ano 1908 a secundaria, pero con Becerreá como eixo das comunicacións ferroviarias entre O Bierzo e Galicia (ese mesmo ano publicouse a subasta pública do tramo entre Becerreá e Sarria).

Tan avanzado estaba o proxecto no ano 1911 que, ademais do estudo polos enxeñeiros dos sitios por onde iría o trazado, indicáronse os lugares onde se ubicarían estacións, apeadoiros e depósitos entre Vilaoudriz (A Pontenova) e Vilafranca do Bierzo (resaltamos en negriña os pobos da comarca dos Ancares por onde pasaba): Vilaoudriz, Galegos, San Xurxo de Piquín, Santalla de Piquín, Fonteo, O Cádavo, Queirogal, San Martiño de Neira de Rei, Becerreá, Guilfrei, A Alence, Vilarín do Monte, Pedrafita do Cebreiro, Veiga, Veiga de Valcarce, Ambasmestas, Trabadelo, Perexe e Vilafranca do Bierzo. O custo para os pouco máis de 150 quilómetros ascendía a 51,5 millóns de pesetas. Mesmo se falaba da construción dun ramal que enlazara a capital lucense a través de Neira de Xusá (actual Baralla) con esta liña á altura do Cádavo (Baleira). O proxecto era para unha vía estreita (inferior ao considerado como "normal"), o que supoñía menores custos en zonas de complicada orografía. En Lugo e Vilafranca do Bierzo enlazaría coa vía ancha.

No ano 1917 increméntanse as peticións, dende distintos ámbitos, da construción, diante "de la falta de medios de transporte", de liñas secundarias polo interior de Galicia, para "la buena colocación" dos produtos agrícolas e pesqueiros.  

 

O 23 de marzo de 1918 anúnciase a subasta das obras entre Vilafranca do Bierzo, pasando por Becerreá, e Lugo. Pero, a pesares das boas expectativas e o apoio das Deputacións de Lugo e León, Concellos e institucións públicas e privadas, a subasta quedou deserta.

Os contratempos non fixeron decaer os ánimos. Anos despois, entre o 1925 e 1929, iníciase unha nova campaña. Destaca, pola súa defensa, un presbítero berciano, Manuel Santín, que en varios artigos publicados na prensa da época exhorta a reclamar, por ser de xustiza, a obra, mesmo criticando o traxecto, por perigoso, entre Toral de los Vados e A Pobra do Brollón: "El ferrocarril de Villafranca del Bierzo a Lugo fue incluído entre los de interés general complementarios del plan de 1877. En el R.D. publicado en 1924 por la Ponencia ferroviaria base de la creación del Consejo Superior, fue consignado como complemento y ampliación de la línea del Norte. Acorta la distancia entre Madrid-Coruña 80 quilómetros, es decir, cuatro horas menos de viaje que por la única línea actual. Está además exento del peligro constante que amenaza a los trenes en el trayecto de Toral de los Vados a Puebla de Brollón. Constituye como ampliación de la línea del Norte una doble vía; recorre importantes centros de producción de León y Lugo, como los ayuntamientos de Trabadelo, Vega de Valcarce, Villafranca (de León), Piedrafita de Cebrero, Doncos, Nogales, Baralla, Lajoca, Neira y Becerreá (de Lugo). Pasa por cerca de Cervantes, zona de importante riqueza". Fai un chamamento a "Coruñeses, lucenses y leoneses, la ocasión es propicia. Las Diputaciones y Cámaras de Comercio de La Coruña y Lugo deben sumarse a la comisión que intenta exponer... la necesidad urgente de la construcción del ferrocarril Villafranca-Lugo. No dejarle dormir más tiempo".

No outono de 1927, reuniuse no Concello de Pontevedra o Comité de entidades pontevedresas, coa asistencia do gobernador civil, Rodríguez Gómez, cuxo principal tema foi o de secundar a campaña promovida en Lugo a prol do ferrocarril, "que refleja el sentir unánime de toda Galicia". No mes de setembro de 1928, a Cámara de Comercio de Lugo lamentaba que a provincia quedase relegada: "Nótese lo que consiguieron las principales poblaciones de Galicia desde que impera el nuevo régimen (más de setecientos millones según manifetación del ministro de Fomento en La Coruña), y lo que obtuvo Lugo, que fué nada". Acordouse apoiar a construción do ferrocarril entre Lugo e Vilafranca, pasando por Becerreá.

   

Pouco despois, dise que pola falla de interese político, ou por un interese que bulía lonxe da "Montaña", veu o silencio, e con el o esquecemento.

Houbo algún outro intento para que o ferrocarril non se esquecera da comarca dos Ancares, con propostas coma un trazado dende Monforte de Lemos a través do Courel, O Incio, Louzarela, Doncos, Vilanova, Degrada, Donís, Peliceira, Tormaleo e Cangas de Tineo para enlazar cos trens asturianos. Pero coma nos casos anteriores, todo quedou en augas de fregar.

 

BIBLIOGRAFÍA

El Agro (desaparecido)

El Barbero Municipal (desaparecido)

El Eco de Galicia (desaparecido)

El Heraldo Gallego (desaparecido) 

El Ideal Gallego (desaparecido)

El Noroeste (desaparecido)

El Regional (desaparecido)

Gaceta de Galicia (desaparecido)

Galicia Moderna (desaparecido)

Heraldo de Galicia (desaparecido) 

La Idea Moderna (desaparecido) 

La Voz de la Verdad (desaparecido)

 

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

* Santo André das Nogais, unha xoia que non interesa a ninguén

Segundo a tradición, xunto a igrexa parroquial de Santo André das Nogais, a máis antiga da comarca, dise que existiu un primitivo eremitorio convertido en mosteiro e do que non quedan restos visibles (Manuel Amor Meilán, en Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Lugo, 1928). Carolina Casal Chico, unha das máximas expertas no Románico da provincia de Lugo, cre que a orixe do cenobio estaría na Alta Idade Media. Bouza Brey, nun seu artigo publicado no Arquivo do Seminario de Estudos Galegos (1933-1934), A eirexa prerrománica dos Nogales, achega un dos escasísimos traballos existentes sobre este templo que ilustra con varias fotos que realizou no ano 1932, cremos que as máis antigas publicadas e que inserimos eiquí.

Trátase dun dos monumentos relixiosos máis importantes do concello das Nogais e da comarca dos Ancares debido á variedade de estilos artísticos. Ten unha parte mozárabe do século IX, outra románica do século XII, outra posterior ao século XIII, e outra neoclásica pero de orixe románica con restos prerrománicos. Pero como destaca Carolina Casal nunha reportaxe de El Progreso en setembro de 2019, "Non se pode cargar ao lombo dun grupo de persoas toda a arte dos séculos IX e X... a arte era cosmopolita, pero levada a cabo tamén por mestres rurais, cos recursos limitados".

 

No exterior poden verse varios elementos decorativos, algúns reutilizados. Debaixo do aleiro da ábsida románica vense varios canzorros con representacións de cabezas humanas, aves e outras figuras. Dous dos canzorros disque representan a Sede e a Fame, alegoría do duro que era o traballo nestas terras, tradición que tamén pervive na igrexa mosteiral de Santa María de Penamaior, en Becerreá. A porta de acceso lateral semella prerrománica, con arco de medio punto con lixeira tendencia á ferradura. Segundo Amor Meilán, os adornos desta porta (ferraduras, flores de oito puntas...) teñen certa semellanza coa igrexa visigótica de San Juan de Baños, en Palencia.

Nun lateral vese unha porta, tapiada na actualidade, que recibe o nome de Porta da Penitencia. Descoñécese con exactitude a que debe o nome, uns din porque era utilizada polos monxes do primitivo cenobio para facer penitencia, outros que por ela pasaban os reos para expiar os seus pecados. O que fora cura párroco de Santo André, Anxo Eiriz, contaba que cando chegou á parroquia a xente aínda lle tiña un certo respecto a aquela porta que asociaban con xuízos da Inquisición.

 

Na actualidade conserva unha nave rectangular neoclásica. O arco triunfal, románico, é apuntado con triple arquivolta, que arranca de semicolumnas con capiteis figurados.

No interior consérvanse varios retábulos, destacando  un barroco coa Virxe do Rosario. Na visita que o Bispo de Lugo fixo á igrexa no ano 1764 manda que "se escriba a la Sra. Marquesa de Parga se sirva e mandarla componer por hallarse indezentemente" (a presentación do curato da igrexa de Santo André correspondía á Casa dos Condes de Amarante, marqueses da Póboa de Parga).

No presbiterio vense unhas pinturas murais en lamentable estado de conservación. Posiblemente foron realizadas por artistas da zona, dominando as cores vermella, azul e verde. O ceo estrelecido, co Sol e a Lúa, catro pequenas figuras masculinas, un can, un lagarto, dúas aves enfrontadas, un vexetal e outros motivos xeométricos enchen o espazo. Chama a atención a ausencia de esceas bíblicas ou sacras tal como as entendemos.

No Museo da Catedral de Lugo custódiase un Cristo de Limoges que Carolina Casal data no primeiro tercio do século XIII. Segundo o Libro de Fábrica, no ano 1760 encargouse ao ourive de Lugo, Diego Casal, "un cáliz con su patena sobredorado, un relicario de plata también sobredorado, unas vinajeras de plata con su platllo de lo mismo", cun custo de 169 reás de vellón e 11 maravedises.

Nun documento do 2 de maio de 1498 fala da presentación do presbítero da Igrexa de Lugo, Diego de Cancelada, para a igrexa de Santo André, vacante por morte do párroco López Calderón. 

O 19 de setembro de 1932, acompañado polo seu pai, visitou a igrexa o ilustre historiador Fermín Bouza Brey (1901-1973), levando como guía ao párroco Crisanto Soaz Fernández. Escribiu que a pesares das reparacións realizadas no tellado nos anos 1751 e 1760, que ameazaba con virse ao chan, no 1764 o Bispo de Lugo dispón "que este cura rector disponga que ante todas cosas se haga la obra de la iglesia por la parte que amenaza ruina". No Libro de Fábrica do ano 1758, o párroco, Joseph de Burgo y Gayoso, anota que a reparación do ano 1751 custou 72 reás e lastrouse o corpo pagándose pola pedra arrincada 145 reás, e nove máis pola obra. Nos anos 1768 e 1771, o Bispo vai máis alá e dispón que se faga máis longa a igrexa porque é pequena. As obras, que estiveron a cargo do mestre Antonio Barros, remataron no 1778. Segundo o Libro de Fábrica, o custo ascendeu a 10.300 reás de vellón, pagándose 190 reás e 28 maravedises ao canteiro Pedro de Río. 

Hai anos, cando a reforma e ampliación do cemiterio que arrodea a igrexa, saíron á luz varias tumbas feitas con laxes que foron destruídas. Descoñécese tanto a época de pertenza como a quen enterraban nelas; uns din que puideron corresponder aos monxes que habitaban no mosteiro, o que non convenceu a todos os veciños xa que tamén apareceron tumbas de pequeno tamaño (hai quen asegura, sen base algunha, que era onde enterraran aos fillos dos monxes).

A igrexa de Santo André das Nogais foi declarada Ben de Interese Cultural (BIC) por Decreto 284/1995 (Diario Oficial de Galicia do 27 de outubro de 1995), o que non impide que se atope nun lamentable estado de conservación, e sen trazas de que, por desidia de quen teñen a obriga de conservala, mellore a súa situación.