* Mosteiro de Penamaior (Becerreá)

O mosteiro de Santa María de Penamaior levántase nas abas da Serra do Pico, na parroquia de Santa María de San Lourenzo de Penamaior, concello de Becerreá, no fondo dun profundo val sulcado polo rego do Convento. Escribiu Vázquez Saco no ano 1947, que o pouco que se sabe deste cenobio é a veces confuso e ata contraditorio. Sobre a data da fundación existen varias opinións, créndose que no lugar houbo outro cenobio bieito anterior ao cisterciense. Nunhas notas recollidas por don José Piñeiro, coengo de Lugo do século XIX, inclúese unha reseña dun monxe anónimo de Penamaior que di que en tempos de Vermudo II O Gotoso, cando a invasión dos sarracenos, o abade de Carracedo do Bierzo enviou a Fr. Pedro Calvo con outros relixiosos para as montañas de Becerreá, instalándose onde logo se levantou o mosteiro. Continúa o anómimo cenobita que "es muy probable y no poco fundado en privilegios y otras escrituras del archivo del monasterio de Samos, que este monasterio de Penamayor fue aquel célebre monasterio de la Peña, cuyo abad D. Virila, dio monjes y libros para repoblar y restablecer el monasterio de Samos, que se hallaba desierto y abandonado, reinando D. Ordoño II". A fundación, segundo o anómino informante, tivo como fin "recivir a diferentes pereginos y enfermos que pasavan al Sr. San Tiago". Villa-Amil y Castro cita unha doazón que no ano 1171 fixo o conde Gómez á abadía de Carracedo, de cuxo outorgamento foi testemuña "Petrus Calvus, prior de Penamaior".
 
 
  
Ángel del Castillo data a fundación no ano 1187, rectificando ao cronista bieito P. Yepes que a traslada ao ano 1225. No ano 1183 o papa Lucio III confírmalle ao mosteiro de Carracedo "Pennam Maiorem cun suis pertientiis". No 1188 Urraca González fai unha doazón a "Beate Marie de Penna Maiore, que cenobio Carrazedi pertinere vidatur, et in manum donni Michaelis de Deu...". Nese ano de 1188, dependía, como priorado, do mosteiro de Carracedo, nese momento beneditino.  

Para evanxelizar a zona, o prior Pedro Calvo envía uns monxes ás ermidas de Cruzul, Cubilledo, San Lourenzo do Rebollal e Vales, encargándolles que as administren, asistindo a aqueles que o necesitasen, tendo que dar conta cada oito días ao prior do que acontecía. Co envío de máis monxes dende Carracedo, o priorado convértese en abadía, cuxa erección, segundo o informante de Piñeiro, consúmase no ano 1225, data coa que non concorda un dos redactores do Tombo de Penamaior: "Pero nisto non andivo moi exacto, pois atopámonos que xa no ano 1198, Sancho Pérez fixo unha venta a favor do abade e convento de Penamaior". No 1203, nunha bula papal, testemúñase a súa dependenza de Carracedo, xa degradado a simple granxa. Pasou entón a depender directamente de Citeaux (Borgoña), converténdose en cisterciense, sendo o único de Galicia que dependía directamente da casa matriz francesa. Sábese que no 1225 xa posuía o título de abadía, condición que mantivo ata o ano 1505 en que pasou á Congregación de Castela, quedando unido a San Salvador de Salamanca e perdendo definitivamente a dignidade abacial. Penamaior era un dos mosteiros cistercienses máis pequenos de Galicia, no 1584 contaba con tres membros, e con sete no 1803.


No Archivo Histórico Nacional gárdanse 493 pergameos (o máis antigo é do ano 1161), practicamente inéditos, pois só se coñecen os dous de Afonso IX e algún outro solto, ademais dos utilizados por Villa-Amil y Castro e dados a coñecer na Ilustración Gallega y Asturiana no ano 1880 baixo o título Cuatro noticias sueltas del antiguo monasterio cisterciense de Penamayor. O primeiro diploma, moi maltratado e defectuoso, foi dado en Vilafranca do Bierzo no ano 1223, atopándose incluído na confirmación que do mesmo fixo o rei Fernando III. Polo segundo, nun documento dado en Vilafranca do Bierzo o 30 de abril de 1227, concédeselle ao mosteiro o couto de San Salvador de Furco, que confirmarían máis tarde o mesmo Fernando e Afonso X, en privilexios dados en Allariz e Palencia nos anos 1232 e 1255, respectivamente. Entre os persoeiros que concederon importantes doazóns salienta a familia Traba: Urraca González e o seu marido Froila Ramir, as súas fillas Tareixa e María Froilaz, o conde Gómez González, seu fillo, tamén conde, Rodrigo Gómez e a súa filla Sancha Gómez, e os seus netos Velasco, Gonzalo e María. Conta Vázquez Saco que tamén estaban sen aproveitar os fondos que hai anos posuía Estanislao Pinacho: un libro becerro do século XVIII e máis de cen escrituras, conservándose tamén interesantes noticias nos fondos de Carracedo do Bierzo. Chegou a reunir a finais do século XIII numerosas propiedades, mesmo o abade tiña ao seu servizo dous "escudeyros do abade" que se chamaban García Pérez e Miguel Pérez.

Nun documento do ano 1260, catorce persoas recoñecen que cometeron tropelías nos bens do cenobio e por elo renuncian á demanda e reclamacións que tiñan contra os monxes: "Pro malafactoria quam omnes fecimos donno abbate e conventu Penne Maiori violenter et dannose intrando et fragendo cautum suum renunciamus voci quam nos putabamus et demande quam iniuste faciebamus. Tali conditione firmantes tu nunquam nos de predicta factoria demandent". Un documento do ano 1262 fala de que os monxes recibiron en doazón un viñedo en Millaradello, lugar próximo a Vilafranca do Bierzo, para o seu consumo e celebración litúrxica. Segundo a tradición, eiquí estiveron tamén os cabaleiros do Temple; non moi lonxe, por riba da aldea de Vilarín, está a Pena do Castelo onde a lenda sitúa unha fortaleza pertencente á famosa orde monástico-militar; se existiu non quedan restos. No ano 1268, o Adiantado Maior de Galicia dita unha sentenza sobre a exacción do tributo da moeda no couto de Penamaior. 


Os priores documentados máis antigos do mosteiro foron: Martín (1181), Michaelis de Deo (1181), Fernandus Petri (1190), Petrus Calvus (1196-1206), e Fernandus (1214).

En resumo, o abade de Carracedo manda a uns monxes baixo o mando dun prior para que erixan unha casa e oratorio coa finalidade de atender aos peregrinos que ían cara Compostela, xa que por eiquí pasaba unha derivación do Camiño de Santiago (Vázquez Saco, 1947), escollendo "unha das profundas barrancadas que cortan as ásperas serras polas que penetraba o camiño francés en Galicia" (Torres Balbás, 1954). Canda eles traen unha imaxe da Virxe de Abarcas e un relicario no que se garda un Lignum Crucis que aínda se conserva. Os seus dominios extendíanse por áreas de Baleira, vales de Neira de Rei e Neira de Xusá (Baralla), Becerreá e A Terra Chá.
 
Das antigas dependenzas mosteirais só quedan algunhas piastras que daban ao claustro, as súas pedras foron reaproveitadas noutras construcións a raíz do decreto de Desamortización do ministro Mendizábal do ano 1835 en que os monxes foron exclaustrados e as súas propiedades pasaron ao Estado.  Acaroado á igrexa consérvase unha parte, moi alterada, do primitivo claustro de dous andares, o inferior con elementos da mesma época e o superior do século XVII, moi modificado para ser acondicionado como escola. O claustro era cadrado, con fonte no centro. 
 

Cando no ano 2015 os do Colectivo Patrimonio dos Ancares visibilizamos unha variante do Camiño Francés de Santiago que bautizamos como Vía de Künig en honor a un monxe que escribiu unha guía no ano 1495, entre a documentación que buscamos para xustificar o paso deste camiño pola comarca atopamos un documento do ano 1525 en que o prior do mosteiro de Santa María de Penamaior ordena que os asistentes ao mercado non entorpezan as entradas a devotos e peregrinos. Recalcamos o de peregrinos porque hai quen recentemente, cunha falta total de rigor, a pesares da documentación, empéñanse en negar que os peregrinos pasaran por Penamaior. Ver para crer! Por este documento intúese que a feira de Penamaior xa estaba consolidada, polo que a súa orixe debe ser moi anterior. Noutro libriño, encardenado en vitela (pel de animal), comezado a escribr no ano 1748, os monxes de Penamaior anotaron durante algúns anos o que cobraban a cada un dos vendedores a razón do que levaban para vender, anontando o nome do vendedor e o que vendían, e na marxe dereita as cantidades en reás de vellón que lles cobraban (os reás de vellón eran unhas moedas feitas cunha aleación de prata e cobre, se ben o contido en prata era baixo. Esta moeda foi creada no ano 1686 polo rei Carlos II. Para que vos fagades unha idea do seu valor, un real de vellón equivalía, ao cambio actual, a moito menos de medio céntimo de euro. 266 reás equivalían máis ou menos a 1 euro). Ademais do dito, o libriño tamén se utilizou para escribir catro esconxuros para expulsar o demo, ademais doutras marabillas que iremos desvelando. A derradeira feira xunto o mosteiro celebrouse no ano 1889 en que pasou a Becerreá.


Os preitos entre os veciños e os monxes eran frecuentes. No ano 1687, o mosteiro denuncia ante a Real Audiencia de Galicia aos fregueses por se negar a pagar un carro de leña cada un por razón de décimo. No 1779, Gabriel Fernández e outros veciños de Penamaior suplican para que os libren do pagamento de novos décimos ao mosteiro. No 1808, os veciños da freguesía de Penamaior preitean co mosteiro polo décimo que lle tiñan que pagar pola colleita de patacas.
 
Consérvase a igrexa mosteiral, románica do século XII. De planta basilical, conta con tres naves sen transepto separadas mediante arcos apuntados que arrincan de columnaas acaroadas aos muros laterais e piares cilíndricos; os capiteis están decorados con motivos vexetais, sendo os da cabeceira os de maior calidade. Na cabeceira, tres ábsidas, a central poligonal (circular ao interior) e semicirculares as laterais. No exterior vense os macizos contrafortes. A portada está formada por un arco de medio punto con dúas arquivoltas de interior trilobulado que descansan sobre dous pares de columnas con decoración vexetal. 
 
 


O tímpano aparece cuns relevos de talla moi plana e esquemática en cuxo centro fórmase unha cruz patada cos brazos superior e inferior cruzados por ondulados; na intercessión da cruz, en caracteres arábigos, lese o ano de 1177 que foi gravado con moita posterioridade. Segundo Rocío Sánchez Ameijeiras, en Cistercienses y leyendas artúricas: El Caballero del León en Penamaior (2003), esta numeración aloxada nun rectángulo débese a unha lectura errónea levada a cabo no século XVII da inscrición latina da parte inferior dereita; o autor foi o mesmo que gravou nas xambas da fornela situada baixo a ventá principal a data da súa intervención na portada (1692). Ao redor aprécianse unha árbore con ramas na pólas, a figura dun xenete con lanza en riste e escudo, un cabalo sen xenete, e un león enfronte. Tamén se aprecia outra inscrición bastante confusa na parte inferior dereita do tímpano onde se le ERA MCC: IV: I DIDACVS P (Era 1204, é dicir, Anno Domini 1166). O estilo da escultura non se axusta a datas tan temperás. O nome DIDACVS coa abreviatura P, que debe resumir un patronímico Petri ou Pelaggi, podería corresponder a un abade ou prior que fundou o mosteiro, ou máis probablemente ao patrón que custeou a construción da igrexa. Esta inscrición non chegou a rematarse. A mesma Sánchez Ameijeira escribe que "el tipo de arco polilobulado utilizado como marco para la imaginería y la técnica de la escultura, de talla en reserva, obligan a datarlo con posterioridad a 1200". Este tipo de marco foi introducido en Galicia nunha serie de tímpanos coa temática do Sansón desqueixando ao león, sendo o máis antigo (1150-60) o desaparecido que decoraba a portada de San Xoán de Palmou, en Lalín.
 
 
 
      
Sobre a portada figura o escudo da abadía e unha fornela coa imaxe da Virxe, a ambos os lados gravouse, como vimos máis arriba, a data de 1692 (a fachada principal sufriu alteracións no século XVII). Nos laterais ábrense unhas ventás con dobre arquivolta sobre columnas. No tramo máis próximo á cabeceira, nun dos laterais, ábrese un óculo decorado con boceis, bólas e cabezas humanas. Nun aleiro hai dous canzorros (un semella a cabeza dun can e outro o corpo dun león de corpo enteiro) que segundo a crenza popular representan a Sede e a Fame. 

 
    
 
Cóntase que foi centro comarcal da Inquisición, e que cando a restauración do templo atoparon un alxube onde había un sistema para torturar aos presos polo método da goteira, que ben suxeitos por un mecanismo para que non se puideran mover, sobre a súa cabeza caía unha gota de forma intermitente que lle perforaba a tapa do cranio e lle podrecía os miolos.
 
 
   
A principios dos anos noventa do pasado século, renovouse a cuberta, realizouse un drenaxe perimetral e desenvolvéronse varios traballos de consolidación debido á grave deterioración que estaba a sufrir o templo. En dúas fases, entre os anos 2002 e 2003, a Consellería de Cultura, cunha inversión duns 150.000 euros, acometou distintas obras de restauración nos muros interiores e exteriores liberándoos do cal, enfoscados de cemento, vexetación e outros recubrimentos que estaban a deteriorar a pedra. Tamén foi renovada a carpintería de madeira coa finalidade de evitar a humidade que estaba a afectar aos retablos. Lamentablemente, nesta última intervención os responsables da mesma optaron por prescindir do coro alto situado sobre a entrada principal, que foi destruído. En abril de 2003, un particular denunciou os poucos coidados que se levaron a cabo cos restos humanos enterrados dentro da igrexa que foron arroxados ao exterior, e non foron poucas as persoas da parroquia e fóra dela que criticaron a restauración. O que non figurou en ningunha partida orzamentaria foi o acondicionamento da contorna dos escasos restos do mosteiro cisterciense.

 

 
 
Transcorridos case trinta anos dende as primeiras obras, e máis de quince dende a última restauración, o estado de conservación da igrexa pode ser mellorado, máis tendo en conta que estamos ante un ben declarado Monumento Histórico Nacional no ano 1982, e Ben de Interese Cultural no 1985 o que conleva unha serie de obrigas por parte dos seus propietarios, no presente caso o Bispado de Lugo. 
 

   


O día 21 de novembro de 2019, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares solicitamos á Consellería de Cultura e ao Bispado de Lugo que acometan distintas obras de reparación e restauración na igrexa mosteiral. En marzo de 2021 denunciamos o desprendemento de parte do enfoscado da fachada principal. O motivo de presentar as solicitudes ante a Consellería e o Bispado débese a que a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia di que, no tocante aos bens propiedade da Igrexa, unha comisión mixta entre a Xunta de Galicia e a Igrexa católica establecerá o marco de colaboración entre ambas institucións para elaborar os plans de intervención conxunta.
 

Moitas das persoas coas que falamos confirmáronnos que había unha documentación abundantísima procedente da igrexa que foi queimada, comida polos ratos, etc. No mes de outubro de 2019 logramos recuperar uns 200 documentos que, a pesares de atoparse bastante deteriorados, estamos a descifrar.

A igrexa parroquial foi declarada Monumento Histórico Artístico por Real Decreto do Ministerio de Cultura no ano 1982, e Ben de Interese Cultural na disposición adicional primeira da Lei do Patrimonio Histórico Español de 1985. Por Decreto da Xunta de Galicia do ano 1998 delimítase a súa contorna de protección. 
 
Xunto a igrexa érguese a coñecida como A Cruz de Ferro (hoxe en día de madeira). Disque pola noite, os mortos que compoñen a Santa Compaña, a procesión nocturna de ánimas en pena, axeónllanse diante dela para para purgar as penas e acadar, así, a salvación das súas almas. Cóntase que cando tronaba, todos os raios ían parar a ela.
 

Fronte da igrexa mosteiral está o muíño de Penamaior, con orixe no século XVII ou XVIII, con arcos de medio punto, salientando un escudo cuartelado con dous castelos e dous león. A importancia que tivo este muíño como encontro dos veciños da comunidade dánolo unha canción popular que se conserva: "Na porta daquel muíño/hai dúas pedriñas d´asento/unha é pre namorar/e outra pre pasar o tempo/. Na porta daquel muíño/hai un carballo rachado/onde sentan as mozas/a matar o condenado". 

   

* Unha xoia románica: Igrexa de Berselos (Baralla)

A igrexa románica de San Martiño de Berselos sitúase xunto unha derivación do Camiño de Santiago, e pode que dun ramal da vía romana XIX que unía Lucus Augusti (Lugo) con Asturica Augusti (Astorga). Non existe acordo canto á data de construción. Segundo Nicandro Ares Vázquez (1926-2017), a mención máis antiga está nun "sospeitoso" documento do mosteiro de Samos do ano 997 no que se cita unha aiuntione per Osello e Sanctus Martinus de Peroselo. No 1110 figura unha muller, Geloira, doando ao mosteiro de Samos a vila de Lagenas (Laxes), indicando os términos de Covas, villa de Sancta Eolalia (Ribadeneira), portum de Naria (no río Neira) contra Arenza (Aranza) onde lle chaman Carriceto (Carracedo), Carrale de Iusana (Carral de Abaixo), ata os términos de Beroseli (Berselos). No 1175, unha  bula do papa Alexandre III confirma a xurisdición de Samos sobre a ecclesiam Sancti Martini de Berselos. Jaime Delgado Gómez (1933-2012) sitúa a súa construción arredor do 1200, e o profesor Ramón Yzquierdo Perrín cara o 1220, non faltando quen a traslade para o último terzo do século XIII. Pero á vista dos documentos citados, é probable que o templo se edificara sobre outro anterior, pode que alto-medieval.

Trátase dun edificio de planta rectangular cuberto en lousa a dúas augas, con ábsida semicircular cuberta con bóveda de casca, máis pequena que a nave tanto en anchura como no alzado. Posterior é a espadana dun van con campá coroada por unha cruz e pináculos; baixo dela obsérvanse dúas ménsulas que sinalan a existencia dun antigo teito. Adro-cemiterio ao redor.

A fábrica é de cachotaría, agás as partes nobres con sillares ben labrados. Nos muros da nave e testeiros ábrense seteiras con cornixa de modillóns. No muro da esquerda vese unha porta de arco de medio punto, alintelado polo interior e alintelado polo exterior con mochetas lisas nos arranques. Os canzorros dos muros laterais e da ábsida situados debaixo dos aleiros son lisos, agás un que mostra unha figura semicircular.


A parte máis chamativa é, sen dúbida, a portada da fachada principal sobre a que se abre unha ventá para iluminar a nave enmarcada por un arco semicircular que apoia en columnas. O tímpano descansa en ménsulas sinxelas, apoiadas en xambas, con arquivoltas de imposta de nacela, en catro columnas con fustes monolíticos que posúen capiteis con estrías nos arrinques decorados con motivos vexetais (bólas, volutas, follas...).




No centro do tímpano vese un Agnus Dei coa Cruz; na dereita unha planta que semella unha flor de lis que hai quen interpreta como a representación da Árbore da Vida; na esquerda unha persoa adulta axeonllada cun neno no colo. Na parte superior, por riba do año, a man de Deus que dende o ceo sinala cun dedo á persoa axeonllada co neno.

Na columna interna, colocada nun plinto cunha cabeza humana a xeito de pouta, está un pedestal en cuxos laterais aínda se conserva a inscrición co nome do construtor: "PELAGIVS FE/CIT OP" ("Pelagius fecit opus"), "Paio fixo esta obra", quizais influenciado polo mestre Didacus que ergueu a cercana igrexa mosteiral de Santa María de Penamaior, en Becerreá.

No interior hai dous retábulos, un do 1764 coas figuras de San Martiño de Dumio caracterizado como bispo, a Ascensión e Santa Bárbara, feito por mandato do párroco "D. Fernando Billares", e outro "Construido por D Constatino Garcia López. Año 1917. La parroquia contribuyo a su pintura. Año 1945", coas figuras de Santa Tareixa e San Antonio.  A imaxinería é do século XVII.

No ano 2005, a restauradora Vania López Arias descubriu na ábsida, debaixo de catro capas de cal, unhas pinturas murais onde se aprecia unha escea do Xuízo Final con Cristo Pantocrátor cos brazos alzados sentado sobre un arco da vella, flanqueado pola Virxe e San Xoán, catro anxos con trompeta e dúas persoas en posición orante; por riba, no centro, un sol co cristograma IHS (Iesus Hominum Salvator). A ambos os lados vense tamén as figuras duns resucitados. Baixo da escea móstrase un axedrezado.


 

No sinxelo arco triunfal gravaron un círculo con cinco círculos no interior.

Como curiosidade, chama a atención un Sagrario moderno que reproduce a portada da igrexa, en cuxo interior tamén trataron de reproducir as pinturas murais.

 

Tamén conserva unha pía bautismal (quizais para bautizar polo sistema de inmersión) con gallóns de época medieval sobre unha ara cadrada que formaba parte do antigo altar (escápasenos o motivo de darlle tal uso). No interior da pía colocaron o pé que a sustentaba. Detrás da pía, nunha parede lateral, vense tamén restos de pinturas murais.