* Máis petroglifos en Cervantes

Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares localizamos novos petroglifos no concello de Cervantes. Foi ao pé do Teso de Acevedo, na parroquia do Pando, a 1.320 metros de altitude. Sobre unha pena granítica situada a ras do chan, separadas dous metros entre si, represéntanse dúas combinacións de tres círculos concéntricos, unha con coviña central e a outra cun suco que dende o centro parte cara o exterior. Sitúanse non moi lonxe dunhas pedras con coviñas que documentamos no ano 2014. 

 

Trátase das oitavas combinacións de círculos que atopamos no concello. Datados na Idade do Bronce, hai máis de 4.000 anos, este tipo de motivos terían un significado simbólico-relixioso de difícil interpretación: representacións do sol, lugares onde se practicaría algún tipo de ritual ou máxicos, etc. É a primeira vez que documentamos dúas combinacións circulares gravadas na mesma pedra, as que descubrimos con anterioridade atópanse illadas.

Ata non hai moito tempo críase que os petroglifos, unha das manifestacións máis peculiares e enigmáticas da prehistoria de Galicia, eran inexistentes nas zonas máis montañosas de Galicia que ocupan a parte oriental das provincias de Lugo e Ourense. Dos varios grupos que levamos descubertos no concello de Cervantes, catro xa foron catalogados por Patrimonio como BIC (Ben de Interese Cultural), entre outros os do Pico do Mustallar que, ata o presente, son os situados a maior altitude de Galicia (1.800 metros); ata ese momento eran os petroglifos das Arcas, a 1.770 metros de altitude, no concello ourensán de Manzaneda.


O 90% dos petroglifos que levamos documentado atópanse na única zona granítica da comarca dos Ancares que só ocupa uns dez quilómetros cadrados, nun territorio de case 1.000 onde a pedra predominante son as cuarcitas, calizas e pizarras.

* Tradicións do Nadal na comarca dos Ancares

O TIZÓN DE NADAL

Armando Cotarelo (1879-1950), nun seu artigo, A Noiteboa na aldea, descríbeo deste xeito: "Sabido é que para os nosos aldeáns este elemento de vida e gran purificador (o lume) é un ser vivinte, por iso din mata o lume cando mandan apagalo, e morreu o lume para sinalar que se apagou. Ninguén se atreve a cuspir nel por telo como pecado, dado que o lume saíu pola boca dun anxo. O lume novo acéndese a véspera de Nadal. Várrese con moito coidado o lar, e ponse nel un gran toro, ao que se lle prende lume, pois ha de traer a sorte para a facenda e para os donos". Jesús Rodríguez López, en Supersticiones de Galicia (1910), di que o tizón ten un carácter sagrado, de tal sorte que en Becerreá e Cervantes o resto que quedaba conservábase relixiosamente para facelo arder no lume cando ameazaba unha gran calamidade, pedriza ou unha importante tempestade.

 

Porque non só Deus e o demo rexen a saúde e a enfermidade, tamén a natureza e os seus catro elementos: aire, auga, terra e lume (Pilar Freire, 2002).

O lume novo acendíase con con toda solemnidade polo petrucio, o xefe da casa, ou pola persoa de maior autoridade dentro da familia. Protexía contra o mal de ollo, a morte súbita, a enfermidade de persoas e animais, as treboadas, os incendios, as malas colleitas... As cinsas utilizábanse como remedio para enfermidades da pel. 

Tradición que aínda perviviu na comarca dos Ancares ata non hai moitos anos, principalmente nos concellos de Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro. O tronco adoitaba ser de  carballo por tratase dunha árbore considerada como sagrada. "Amodiño queimándose os cepos/o teu lume na anterga lareira/consolou os meniños e vellas/coa sagrada fogueira ancestral" (Cantiga ó carballo, de Manuel Rodríguez López, 1934-1990).

Ardía entre Nadal e Ano Novo, pero nalgunhas casas de Becerreá mantíñano aceso ata a Festa das Candeas (2 de febreiro). A Virxe das Candeas, moi venerada no concello, represéntase co Neno en brazos e unha vela ou candea na man, clara conexión dun ritual pagán cun cristián. Queimar un tronco no solsticio de inverno vén de moi antigo entre os pobos europeos.

 
 
A NOITEBOA
  
Por Noiteboa estaba moi estendido na comarca o costume de que os mozos percorreran as casas da veciñanza cantando panxoliñas acompañados dun gaiteiro, obtendo a cambio donativos que utilizaban para celebrar festa e baile.
 
A cea desta noite adoitaba ser máis abundante que noutro día do ano. Na parroquia de Cadoalla, en Becerreá, ceaban verzas de asa de cántaro, bacallau, e nos mellores casos un polo da casa (Manuel González Vilela). 
 
UNHA SOADA MISA DO GALO
 
A Misa do Galo celébrase antes de medianoite de Noiteboa en conmemoración do nacemento de Xesús de Nazaret. Na comarca apenas tivo arraigo. Soada foi a misa do 24 de decembro de 1938 na igrexa de San Xoán de Becerreá, organizada por unha muller, asociada de Acción Católica da Coruña, casada cun importante comerciante natural da vila. A muller, adobiada con mantilla, sentada nun confortable sillón de veludo, presidiu a cerimonia. Despois da misa invitou aos asistentes a un "piscolabis" no Concello. Pero, segundo o noso informante, "mentres as autoridades papaban, o resto miraban". 
 
En Becerreá deixou de celebrarse debido a unha gran xeada, dende aquelas o cura non volveu facela (Manuel González Vilela). Tamén nos contaron que o párroco, don Ángel, fartárase de que algúns homes asistiran bébedos á misa. 
 
OS SANTOS INOCENTES
 
En Riamonte, Cervantes, permitíanse brincadeiras, como a de facer ir dunha aldea a outra a unha persoa dicíndolle que unha vaca estaba de parto e tiña que axudar, pero ao chegar ao sitio atoparse con que o dono nada sabía (Fernando Carballo). Na parroquia de Rao, Navia de Suarna, mozas e mozos ían cedo polas casas para espertar aos moradores; coas viandas que recadaban merendaban e logo bailaban (Sonia Amigo).

O ANO VELLO
 
A noite do derradeiro día do ano está cargada de misterio xa que se xuntan a despedida do ano e a entrada do novo. É un tempo de transición na que se desatan as forzas ocultas e por iso se lle vencellan ritos e poderes máxicos. En moitas partes de Galicia queimaban o Ano Vello simbolizado nun boneco de palla vestido con roupa usada que se queimaba cara a medianoite, un xeito de botar fóra do seu mundo todo o vello. 
 
 
 
Segundo conta Taboada Chivite (1907-1976), en Ritos galegos de Nadal, en Becerreá os mozos dunha parroquia acostumaban levar a outra veciña un boneco de palla vestido con roupa vella que representaba o Ano Vello. A falcatruada acostumábase tomar como grave aldraxe, e os aldraxados reaccionaban, ás veces, de maneira violenta, que remataba en liorta e axitación. Nalgunhas partes colgábanno, en sinal de burla, no tellado veciño para mofa do pobo. Ese ou outro boneco queimábase despois publicamente entre o barullo e o rebumbio xeral. Era un sacrificio, segundo Nives del Hoyo, de fermosísima tradición, que substituía aos animais ofrendados na fase pastoril e cazadora e posterior ofrecemento ao deus da vexetación. 
 
No derradeiro día do ano, nalgunhas aldeas de Becerreá, Cervantes e Navia de Suarna facíase o rito de coutar o ano. O patriarca da casa recitaba dende a porta unha fórmula coa familia para espaventar os males que puidesen vir co Ano Novo. 
 
En Becerreá hai unha rúa dedicada ao Anovello. 

O ANO NOVO
 
Enchegado o primeiro día do ano, en aldeas de Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro tíñase o costume de saír as máscaras anunciando o novo tempo que viña co Entroido.
 
En Becerreá e Navia de Suarna gardábase a corda coa que suxeitaran o primeiro animal que se vendía na primeira feira do ano porque traía boa sorte e era moi eficaz contra o mal de ollo.   

O APALPADOR  

O Apalpador é un carboeiro que vive nas montañas e, polo Nadal, entre os días 24 e 31 de decembro, baixa cara as aldeas onde hai nen@s para comprobar se teñen as barrigas cheas e deixarlle castañas asadas e, por veces, regalos. Este personaxe mítico da tradición galega reflectía a preocupación, en tempos de escaseza e frío, polo seu benestar. A lenda do Apalpador ten a orixe nas serras do Piornal e do Rañadoiro. As nais recitábanlle aos/ás fill@s: "Hoxe é día de Nadal/día do Noso Señor/ide logo pra camiña/que vai vir o Apalpador./Hoxe é día de Nadal/vai meniño pra camiña/que vai vir o Apalpador/a apalparche a barriguiña". Na comarca dos Ancares a tradición do Apalpador só a documentamos no concello de Pedrafita do Cebreiro, e nunhas poucas parroquias dos de Cervantes e As Nogais, nos restantes, ao menos nós, non atopamos referentes.

 
A NOITE DE REIS

Dende principios de xaneiro acostumábase "Correr os Reis", é dicir, ir de aldea en aldea cantando panxoliñas acompañados de gaitas, pandeiretas, cunchas e outros instrumentos. A comitiva ía encabezada polo Rei Maior que levaba na man un acivo; este era o encargado de recoller o que lle daban en cada casa, fose diñeiro ou viandas (chourizos, queixo, xamón...). Unha ruta seguida pola comitiva recollémola de Antropología Cultural de Galicia, do antropólogo Carmelo Lisón Tolosana (1929-2020) polos concellos de Pedrafita do Cebreiro e O Courel. Iniciaban o percorrido en Casares, e continuaban pola Rabaceira, Celeiró, Acivo, Brañas, Fonteformosa, Santín, Riocereixa, San Pedro, Sixto, Chandepena, Romeor, Millares, Moreda, Campelo, Mostaz, O Carbedo, Esperante, Lousada, O Seixo, Pacios e Santalla. Saían o primeiro de xaneiro e regresaban o día de Reis pola mañá. E todo camiñando. 

En todos os concellos formábanse mascaradas que percorrían un amplo territorio. Visitaban distintas aldeas e recadaban donativos cos que celebrar a festividade. Entoaban cantares, encomezando sempre con estrofas de "pidir licenza" para actuar.  En Coterces e Fonteferreira (Pedrafita do Cebreiro), cantaban: "Dainos, dainos un lacón/pra que veña un ano bon./Dainos, dainos do espinazo/pra que veña o mes de marzo./Dainos, dainos un pernil/pra que veña o mes d´abril...". No concello de Baralla ían polas casas e se non lles daban nada, cantaban: "Cantámosche os reises/guedellos de cabra/que non nos deches nada" (Jaime González del Río). En Becerreá dábanlles algo de porco de aguinaldo (Manuel González Vilela).

En Navia de Suarna acostumaban dar unhas moedas, e en ocasións comida. Cantaban: "Xente nobre somos/os que eiquí chegamos/se nos dan licenza/os reises cantamos". Se era positiva continuaban: "Con licenza de ellos/imos comezar/estrela nos guíe/io rei Baltasar/A Belén camiña/la Virgen María/y San José lleva/en su compañía...". Finalmente pidían o aguinaldo: "Xente desta casa/déannos o aguinaldo/que xa imos cansos/do camín andado/Señora da casa/súbase ó caínzo/baixe un lacón/e algún chourizo". E se non daban nada: "Guedellas de cabra/non nos destes nada/sodes ben coreñas/xente desta casa". O neno ou a nena que levaba a cesta chamábanlle "A Cocha". (Toño Núñez).

En Torés (As Nogais) a copla coa que pedían permiso era a seguinte: "Aquí venimos os Reis/dispostos para cantar/se ustedes non dan licencia/podemos encomenzar". Se lles daban licenza, que era o habitual, cantaban e recollían o que lles daban (chourizos, ovos...) que despois comían o día de Reis. Se non lles daban licenza, os da casa recibían unha boa malleira de "burradas": "Esta casa é de fentos/aquí viven uns famentos./Esta casa é de puxas/aquí viven unhas bruxas./Esta casa é de torrois/aquí viven os ladrois". (Fe Álvarez Sánchez). 

En Doncos (As Nogais) pedían o aguinaldo, en todas as casas daban algo (chourizos, ovos, galletas, filloas e en ocasións cartos) que despois se repartían ou facían algunha merendola. Cantábanse dous Reis. Un comezaba: "Hoy es día de los reyes/primera fiesta del año...". O outro: "A la puerta llama un niño mas bonito que un sol bello...". Cando se chamaba á porta sempre se comezaba con: "Aquí venimos tres reyes/dispuestos para cantar/si ustedes non dan licencia/queremos escomenzar". E, para rematar: "Angelitos somos,/del cielo venimos/bolsillos traemos/dinero pedimos/que Dios os lo dio, para nos lo dar/y estrella divina aquí ha de estar". (Tereixa Novo Arrojo).

González Reboredo e Rodríguez Campos (2000) fixan a decadencia destas tradicións na época da postguerra.

A partir dos anos sesenta do pasado século XX as cabalgatas dos Reis Magos substituíron as ancestrais tradicións.


 

Bo Nadal. Feliz solsticio. 


A. Groizard, X. Moure e X. Quintana   

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

 

* A Cova dos Penedos (Becerreá)

A Cova dos Penedos atópase na parroquia de Furco, en Becerreá. Entre as cavidades documentadas no concello é onde apareceron, ademais da de Valdavara, restos arqueolóxicos, entre outros un puñal (ou espada curta) de antenas de bronce. A cova está nas inmediacións de tres castros: a menos de 300 metros do da Torre, destruído por unha canteira e a estrada de acceso dende a A-6, e a menos de un quilómetro dos do Casar e das Fontes.

 
O primeiro en publicar o achádego foi Ángel del Castillo López (1886-1961), Un nuevo puñal de antenas, no Boletín da RAG nº 261 do ano 1936, que tivo coñecemento polo historiador Manuel Vázquez Seijas (1884-1982). Di Ángel del Castillo que tamén apareceran alguns ósos humanos (restos de tres cadáveres), anacos de hasta e outros obxectos que non precisa, descoñecendo as circunstancias dos achádegos e do lugar exacto onde se atopaban.
 

 
Describe o arqueólogo coruñés: "Mide este puñal 28,2 cm, pero advertimos que tiene la punta de antiguo afilada y rotas las antenas... con fractura ya muy antigua... La empuñadura, que mide en total 9,3 cm, tiene pomo fusiforme, caracterizado por una especie de nudo en el centro, y es lisa, salvo en la parte central del arco de las guardas o crucero, donde nace la hoja, que presenta por adorno, solo en una de las caras, en la visible puesto el puñal al cinto, dos cortas líneas de puntos casi horizontales... y tres líneas también de puntos a cada lado de las anteriores en sentido contrario, convergentes hacia la hoja, adorno que posiblemente haría también de marca personal. Las guardas o aletas, recias y fuertes, con un ancho de 3,8 cm, describen... un arco de tres centros, cuyos extremos, prolongados recta y paralelamente, ofrecen una ranura central en su cara interna donde encaja, amachambrado, una especie de espigo en que termina cada uno de los cantos o bordes del talón de la hoja...; las antenas, desigualmente mutiladas... sólo miden hoy de ancho 4,25 cm. La hoja... mide 21,1 cm de largo y un grueso máximo de 5 mm, sujetándose a la empuñadura... por un largo espigo que atraviesa el pomo, y aprisiona por fuera de el, a martillo, entre las mutiladas antenas, una artística virola... La hoja tiene forma triangular... de bordes afilados..., y tiene su parte central robustecida por un nervio de 6,5 mm de ancho, prolongación del espigo, acanalado en su nacimientno, pero ligeramente convexo en el resto de la hoja; tiene por adorno en el talón las típicas escotaduras sensiblemente semicirculares, que cierran el óvalo, más que en círculo, con el arco descripto por las guardas, escotaduras de recios bordes, realzados en arista viva... El peso total de esta pieza, tal como está, es de 176 gramos. Su condición de puñal, es decir, de arma solo para herir de punta, y no de espada corta, está perfectamente determinada por su tamaño y forma. Pertenece este tipo de puñales de antenas arqueadas, tan difundido por Europa, a la segunda fase de la primera edad de hierro o de Hallstadt (700 a 500 años a. de J. C)... Este puñal es parecidísimo al que en el año 1689 se descubrió cerca del castro de Combueira (trátase do da Couboeira), en Mondoñedo, publicado por Villaamil y Castro... La empuñadura de la pieza de Furco ofrece también la misma forma que la de bronce descubierta cerca del castro de Alcayás (é o de Alcaiás, en Cedeira), en la comarca de Ortigueira... siendo también muy parecido a la de uno de los puñales descubiertos en la citania de San Ciprián de Las... Y su hoja ofrece una semejanza grande con la que procedente de Lanzós (Vilalba)... conservaba el señor Mato Vizoso. Remata Ángel del Castillo: "Viene, pues, el hallazgo de este puñal a aumentar la importnacia de los que hasta ahora se llevan hecho de este tipo de armas en Galicia, pues es el undécimo de los registrados, lo que viene a confirmar las características de nuestra cultura en los tiempos que precedieron a la invasión de los romanos". Coa cronoloxía de Del Castillo coincide W. Schüle (1969).
 
   
 
Malia o anterior, non resulta doado establecer unha cronoloxía aproximada para esta peza xa que se carecen de elementos arqueolóxicos para datala con anterioridade ao século II a.C.
 
 
 
Descoñécese como eran as antenas, a súa característica máis peculiar, uns apéndices situados simetricamente (en forma de U) ao final da empuñadura que podían terminar en distintos tipos de remate (espirais, botóns cilíndricos...).
 

 
Outra das incógnitas é se o puñal se utilizou como arma defensiva ou ofensiva, ou formaba parte dunha ofrenda. Os puñais con follas de ferro poderían ser para defensa, pero os de bronce, moito máis fráxiles, non resultarían ideais para este cometido polo que o seu uso podería estar vinculado con prácticas rituais, cunha función votiva (crese que puído ser inutilizado intencionadamente). Estaría asociado aos restos humanos dos que fala Ángel del Castillo, supoñendo que foran restos de persoas e non de animais? Cremos que non é probable, a maioría destas armas proceden de tumbas ou espazos de incineración. Ademais, hai que ter en conta as condicións desfavorables para a conservación dos cadáveres. Entre outras hipóteses, crese que a ausencia de rexistros funerarios destes períodos débese a que os mortos eran depositados en medios acuáticos (ríos, lagos...), pero tamén en covas e abrigos naturais; ou mesmo, se lle facemos caso a Silio Itálico (25-101 d.C.), ao aire libre para seren devorados polos voitres.
 
A mediados dos anos trinta do pasado século XX a Cova dos Penedos foi explorada polo mestre Gonzalo Martín March (logo trasladado para a provincia de Pontevedra) e Alberto Blas Ferreiro, un estudante de Becerreá, que foron quen atoparon o puñal, un martelo e outras ferramentas metálicas. O puñal foi depositado por Blas Ferreiro no Museo de Lugo en maio de 1935, e adquirido por este en decembro de 1981.
 
 
Segundo a lenda, no interior da cova había tesouros ocultos, de onde saíron varios obxectos metálicos, entre eles unhas campás. 
 
Non moi lonxe, afectada pola canteira, está a Cova dos Cousos. Dise que eiquí apareceu outro puñal de antenas (López Cuevillas) do que nada se sabe, a non ser que se trate dun erro e o puñal ao que se refiren sexa este da Cova dos Penedos.

O día 2 de xuño de 2020 achegámonos ata a Cova dos Penedos. No sitio comprobamos que a boca da cova está practicamente tapada polo lixo que durante anos foron acumulando, impedindo o seu acceso. O feito xa o puxemos en coñecemento da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural e o Concello. Por distintos motivos fomos adiando a limpeza, pero, unha vez salvados os atrancos, a non tardar poñerémonos mans á obra.


© Colectivo Patrimonio dos Ancares

* Os Ancares: O tren que nunca chegou

Vinte e sete anos despois da inauguración da liña férrea entre Barcelona e Mataró, chegou o primeiro tren á cidade de Lugo. Foi polo San Froilán, un 5 de outubro de 1875. A prosperidade que supoñía contar con este medio de transporte contaxiouse a boa parte da provincia, incluída a que hoxe é a comarca dos Ancares. No Plan General de Ferrocarriles de 2 de novembro de 1877 propoñíase unha liña férrea que enlazara Vilafranca do Bierzo con Ribadeo. O tramo entre Vilaodriz (na actualidade parroquia de A Pontenova) e Ribadeo comezou a funcionar no 1903 para dar saída por mar ao mineral de ferro e que pouco tempo despois se ampliou ao tráfico de viaxeiros. A liña ferroviaria do Ferrocarril Central Gallego, como bautizaran o proxecto, dábase por feita.


As crónicas da época falan de que esta infraestrutura sería dunha importancia vital para o desenvolmento socioeconómico desta parte da provincia de Lugo e do Bierzo, tanto pola riqueza mineral (ferro, manganeso, caliza, granito, mármore, carbón...) como madeireira (carballos, castiñeiros e nogueiras), ademais de estratéxica en caso de guerra para o transporte de tropas dende Galicia. Iso si, a que nun principio ía ser unha liña xeral, pasou no ano 1908 a secundaria.

Tan avanzado estaba o proxecto no ano 1911 que, ademais do estudo polos enxeñeiros dos sitios por onde iría o trazado, indicáronse os lugares onde se ubicarían estacións e aparcadoiros (resaltamos en negriña os pobos da comarca dos Ancares): Vilaoudriz, Galegos, San Xurxo de Piquín, Santalla de Piquín, Fonteo, O Cádavo, Queirogal, San Martiño de Neira de Rei, Becerreá, Guilfrei, A Alence, Vilarín do Monte, Pedrafita do Cebreiro, Veiga, Veiga de Valcarce, Ambasmestas, Trabadelo, Perexe e Vilafranca do Bierzo. O custo para os pouco máis de 150 quilómetros ascendía a 51,5 millóns de pesetas. Mesmo se falaba da construción dun ramal que enlazara a capital lucense a través de Neira de Xusá (actual Baralla) con esta liña á altura do Cádavo (Baleira).

 


Transcorre o tempo, e para o 23 de marzo de 1918 anúnciase a subasta das obras. Pero, a pesares das boas expectativas e o apoio das Deputacións de Lugo e León, Concellos e institucións públicas e privadas, a subasta quedou deserta.

 

O contratempo sufrido non decaeu os ánimos. Dez anos despois, no 1928, iníciase unha nova campaña. Destaca, pola súa defensa, un presbítero berciano, don Manuel Santín, que en varios artigos publicados na prensa da época exhorta a reclamar, por ser de xustiza, a obra, mesmo criticando o traxecto, por perigoso, entre Toral de los Vados e A Pobra do Brollón: "El ferrocarril de Villafranca del Bierzo a Lugo fue incluído entre los de interés general complementarios del plan de 1877. En el R.D. publicado en 1924 por la Ponencia ferroviaria base de la creación del Consejo Superior, fue consignado como complemento y ampliación de la línea del Norte. Acorta la distancia entre Madrid-Coruña 80 quilómetros, es decir, cuatro horas menos de viaje que por la única línea actual. Está además exento del peligro constante que amenaza a los trenes en el trayecto de Toral de los Vados a Puebla de Brollón. Constituye como ampliación de la línea del Norte una doble vía; recorre importantes centros de producción de León y Lugo, como los ayuntamientos de Trabadelo, Vega de Valcarce, Villafranca (de León), Piedrafita de Cebrero, Doncos, Nogales, Baralla, Lajoca, Neira y Becerreá (de Lugo). Pasa por cerca de Cervantes, zona de importante riqueza". Fai un chamamento a "Coruñeses, lucenses y leoneses, la ocasión es propicia. Las Diputaciones y Cámaras de Comercio de La Coruña y Lugo deben sumarse a la comisión que intenta exponer... la necesidad urgente de la construcción del ferrocarril Villafranca-Lugo. No dejarle dormir más tiempo". Poucos anos despois, dise que pola falla de interese político, ou por un interese que bulía lonxe da "Montaña", veu o silencio, e con el o esquecemento.


Houbo algún outro intento para que o ferrocarril non se esquecera da comarca, con propostas coma un trazado dende Monforte de Lemos a través de O Courel, O Incio, Louzarela, Doncos, Vilanova, Degrada, Donís, Peliceira, Tormaleo e Cangas de Tineo para enlazar cos trens asturianos. Pero coma no caso anterior, todo quedou en augas de fregar.

 

BIBLIOGRAFÍA

El Ideal gallego (desaparecido)

El Noroeste (desaparecido)

El Progreso

Galicia moderna (desaparecido)

La Voz de Galicia

La Voz de la Verdad

https://ponfeblino.blospot.com: El ferrocarril de Villafranca del Bierzo a Villaodrid

www.pontenova.es: Historia de las minas de Villaodrid


* Solicitamos a descatalogación dun castelo inexistente en Becerreá

Hai quen di que na Valiña, na parroquia de Agüeira (Becerreá), houbo un castelo que foi destruído polos Irmandiños durante a Gran Guerra contra a opresión dos grandes señores acontecida entre os anos 1467 e 1469. Unha das fontes documentamis máis importantes para coñecer o conflito é o Preito Taebra-Fonseca, unha arbitraxe entre o arcebispo de Santiago e logo de Toledo, Alonso III de Fonseca (1475-1534), e o seu sucesor Juan Pardo de Tabera (1472-1545). Pouco despois de chegar ao cargo, Pardo de Tabera reclamou a Fonseca dez millóns de maravedises polos danos sufridos nas fortalezas pertencentes á Mitra que o primeiro non reconstruíra.


Da ficha de Patrimonio da Xunta de Galicia, do ano 1995, nada se saca en limpo polo que se deduce que o sitio nunca foi visitado. No inventario de bens patrimoniais do ano 1997 do Concello de Becerreá limitáronse a recoller a ambigua ficha da Xunta. Descoñecemos quen foi o primeiro en citar esta fortaleza na Valiña, só atopamos unha pequena mención no traballo de Manuel Vázquez Seijas, Fortalezas de Lugo y su provincia, que non achega ningún dato relevante, pola contra, fai unha errada lectura do citado preito. Por outra parte, non existen evidencias arqueolóxicas, escritas, toponímicas nin orais.

Como dixemos, cremos que a confusión vén pola mala lectura do nome, ao confundir Agüeira con Aguieira. O preito fala dunhas 100 fortalezas destruídas polos Irmandiños, entre outras a de Pena Aguieira, coñecida tamén como Torre do Mariscal, situada no concello do Páramo. Ao pertencer ao señorío dos Ribadeneira e non á Mitra, non é obxecto de interese polos preiteantes, pero tamén serán importantes as testemuñas referidas a estes casos. Así sabemos que os Irmandiños derrubaron as nove torres da fortaleza de Sarria, dos Osorio, que logo foi reedificada, e o castelo de Pena Aguieira que permaneceu destruído. O escudeiro lugués Afonso do Campo confesa que estivo no cerco que a Irmandade tivo contra Pena Aguieira, coincidindo coas testemuñas de Ares de Rigueira, Afonso Ferreiro, Lopo do Outeiro, Fernán López de Betote e Gómez Paz. O campesiño Lope de San Silvestre, vasalo do mosteiro de Samos que participou no ataque, di que a Irmandade atacou a fortaleza de Sarria "e que derrocaran della toda la cerca derredor", e que despois o conde de Trastamara "biniera con mucha gente a la villa de Sarria e comezara a corregir la dicha fortaleza que dezian era suya e despues el dho conde de Trastamara fuera con la dicha gente contra otra fortaleza que se dice la Pena Aguieira e la combatiera y derrocara por el pie porque el dicho testigo se la vio derrocar e que despues se tornara a Sarria a donde dice que se murió e que lo llebaron a Astorga". O citado Lopo do Outeiro, vasalo do señor de Pena Aguieira, deixa claro que os límites entre un e outro dominio están demasiado próximos, a menos dunha legua, o que explica que o derrubamento das fortalezas de Sarria e Pena Aguieira coincidan no tempo.

As testemuñas non deixan lugar para a dúbida: o castelo ao que se refiren é o de Pena Aguieira, no Páramo, e non ao inexistente de Pena Agüeira, en Becerreá.

Ao contrario do que acontece na Valiña de Becerreá, onde non se coñecen restos de ningún tipo, na Pena Aguieira do Páramo documentáronse restos da estrutura central da fortificación e entalladduras nas rochas onde se apoiaban as estruturas de madeira, ademais de obxectos cerámicos, metálicos e unha bóla lítica incrustada nunha viga carbonizada que corresponde a un proxectil.


No mes de novembro de 2021, para evitar que se cronifique a desinformación, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares solicitamos a Patrimonio da Xunta de Galicia a súa descatalogación, e ao Concello de Becerreá, cando confeccione o futuro PXOM, o teña en conta.