* As Festas do Santo (Cadoalla-Becerreá)

Tradicionalmente, os días 14 e 15 de setembro celébranse as coñecidas popularmente como Festas do Santo, en honra do Ecce-Homo que se venera na igrexa parroquial de San Pedro de Cadoalla; neste 2026 serán os días 12, 13, 14 e 15. Ademais do ritual relixioso, acostúmase montar uns casetos no Souto da Bouza de Saa, ateigados de comida e bebida. A instalación dos casetos é un costume recente, hai anos, tal como recollen as crónicas xornalísticas da época, a xente acudía "con las cestas bien repletas, que luego despacharán reunidos en familia, bajo las sombras de sus frondosos castaños".

O seu culto vén do ano 1727 cando o cura, Xosé Valcárcel Quiroga, mercou a imaxe, pagando a metade en cartos e a outra metade en misas. Conseguiu reunir á xente dos pobos de Becerreá, Ouselle, Cruzul e Cadoalla e encamiñarse con todos eles cara os "Picos de Ancares" (non se especifica o sitio exacto), onde se encargara a nova imaxe do Santo a un carpinteiro, que logo, en "magna procesión", emprenderon o longo percorrido ata a igrexa de San Pedro de Cadoalla.

O día 6 de setembro comezaba a "Novena" que, lese na prensa histórica, "siendo muchas las personas que acuden a la misma por su fervor hacia el Santo y por el hermoso del paraje". A veciñanza ía á igrexa con trigo ou centeo que logo era vendido pra mantemento do santuario. Destes cartos, o párroco recibía unha parte xa que, segundo unha sentenza do Tribunal Eclesiástico de 1761, tiña dereito á quinta parte das esmolas que se recadaran durante o ano.

Os días da romaría viñan soldados pra manter a orde xa que as liortas eran bastante frecuentes. Pagábaselle coas doazóns dos asistentes. Segundo o Libro de Fábrica da igrexa de Cadoalla, no ano 1827 o custo ascendeu a 40 reás "que se dieron a los soldados que vinieron a pacificar la romería". 

Ata o ano 1832 había varios penedos por riba e diante da igrexa que foron demolidos e así deixar máis espazo aos devotos que querían camiñar de xeonllos ao redor do templo pra cumprir o ritual; o custo ascendeu a 1.900 reás. 

 

O 24 de xullo de 1889, o Concello de Becerreá, presidido polo seu alcalde Arturo González Vázquez, anuncia a celebración dunha feira anual "de toda clase de ganado vacuno, de cerda, lanar, cabrío y principalmente de caballerías" os días 14 e 15 de setembro, "en el mismo punto que se celebra la antigua función del Ecce-Homo de Cadoalla", engadindo que con tal motivo "se harán festejos extraordinarios que contribuyan a la distracción y entretenimiento del mismo". No mes de setembro de 1891 anúnciase que as mellores cabezas de gando recibirían "premios en metálico los mejores que se presenten". 

No ano 1966 a Comisión de festas estivo formada por "jovenes de ambos sexos", destacando o labor desenvolvido "por las féminas". No ano 1968 a Comisión integrárona José Antonio Montaña e Jesús Pereira, por Becerreá, e Emilio Neira e Manuel Merlán, por Cadoalla. Que a Comisión estivera formada por veciños de Becerreá e Cadoalla debíase a que a parte lúdica das festas repartíanse entre entre as dúas parroquias, a primeira na capital municipal.

Ao Santo acúdese pra pedir un favor ou pra agradecerlle un xa concedido, pra quen o pide ou en nome doutras persoas. O párroco impón unha imaxe do Santo (un pequeno Ecce Homo) por riba da cabeza do devoto, dicindo: "Que el sexa pre ti, o camiño, a verdade e a vida". Moitos penitentes pasan un pano pola talla e logo úsana cunha finalidade curativa e preventiva. Hai algúns anos traían exvotos representando o corpo humano e tamén animais: vacas, xatos, cochos, etc. Tamén se adoitaba, como protección, arrincar unha estela da porta do templo e gardala na casa o que obrigaba, cada certo tempo, a reparala. Tamén hai procesión coa imaxe do Santo arredor do templo. Á romaría non só acudía xente do concello de Becerreá, tamén de Baralla, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro, Triacastela e mesmo de Lugo.

No século XIX celebrábanse no santurio catro festividades: Santa Apolonia, a Pascoa de Resurrección, o Luns de Pentecoste e a do Ecce Homo.

O xornal El Progreso do 11 de setembro de 1968 publica unha poesía escrita por José Pereira Vilares, "un ilustre hijo de estas tierras", dedicada ao Ecce-Homo:

Ata o ano 2010 ou 2011, no Carballín, un pequeno lugar da parroquia de Cadoalla, situado a carón da vella N-VI, había un tosco peto cunha pequena talla en madeira que representaba ao Ecce Homo. En varias ocasións roubaran as esmolas que lle depositaban os devotos, pero a derradeira vez tamén desapareceu o Ecce Homo; só atoparon o peto, baleiro, tirado nun monte próximo. A foto do peto é de Sabino García González quen non lembra a data exacta de cando a fixo, pero dinos que foi sacada entre o 1983 e 1985. Quizais se trate da única imaxe que se conserva.

A igrexa de San Pedro de Cadoalla, coñecida tamén como O Santo ou Mosteiro do Ecce Homo, atópase en Saa, nas inmediacións dun primitivo castro da Idade do Ferro que foi "baleirado" por unha canteira. Trátase dun templo de grandes dimensións coroado por unha cúpula octogonal cunha lanterna con ollos ocos. A torre, acaroada á fachada principal e que actúa como pórtico, apoia sobre catro piares con arcos de medio punto.

 

A cabeceira do templo está presidido pola talla, do 1727, do Ecce Homo, e a ambos lados as imaxes de madeira policromada da Virxe do Carme, San Pedro (doadas por Manuel Pardo de Vera), San Xoán, San Xosé, San Roque e Santa Apolonia.  

É probable que a igrexa fora construída sobre unha románica; o que fora cura párroco de Cadoalla, José Seco Castedo (falecido o 6 de marzo de 1960), aseguraba que o templo tiña orixe no século XII. Aínda que non existen datos arqueolóxicos nin escritos, mesmo se conxectura que nas inmediacións houbo un mosteiro. Nos arredores apareceron tumbas feitas con laxas (hoxe en día desaparecidas); segunda a lenda nunha había enterrado un rei.

 

Un documento de finais do ano 1809 achega que no mes de febreiro dese ano, durante a Guerra de Independencia, os soldados franceses consumiron dúas fanegas e media de pan pertencentes á igrexa por un valor de 90 reás de vellón.

No ano 1815, o administrador do santuario mercou un reloxo de sol por 370 reás que mandou colocar na torre do campanario.

Segundo o investigador Xosé Troiano Carril, as campás datan do século XIX, a maior foi fundida polos irmáns Portilla de Santander, e a menor polos Blanco Palacio de Mondoñedo.

 

Entre os anos 1819 e 1822, os carreiros que ían ata igrexa dende Castelo, Cadoalla e Saa foron substituídos por uns camiños mellores, investíndose 7.600 reás. Nun documento do ano 1876, o camiño que ía dende Castelo cítase como Camiño da Igrexa, e noutro do 1914 como Camiño do Souto.

© Colectivo Patrimonio dos Ancares 

* Ritual de sangue nunha ferrería do século XVI

No Arquivo do Reino de Galicia consérvase un interesante documento do 4 de setembro de 1566. Trátase da escritura do ritual de posesión da ferrería, situada xunto o río Quiroga, da Rodela (documéntase dende o ano 1562 polo que a súa construción debeu ser anterior), pertencente á Encomenda do Hospital de Quiroga, dada a petición do seu propietario, Francisco Basques, polo escribán Antonio Rodrigues. O documento recolle un cruento ritual acontecido nesta ferrería no que intervén, entre outros, un rendeiro da Ferrería de Bois, pertencente á casa fidalga de Noceda (a súa orixe remóntase ao último tramo do século XV, relacionada coa poderosa Casa dos Bolaño Ribadeneira de Torés). A Ferrería de Bois atópase xunto o río Valdeparada que actúa como divisorio entre as parroquias de Noceda e Santo André, ambas no concello das Nogais.

 

Este Francisco Basques era fillo de Álvaro de Quiroga que defendeu a fortaleza do Incio contra a condesa de Lemos cando esta lle usurpou parte da facenda na Terra de Caldelas aos freires encomendeiros da Orde de Malta. Tal como recoñece o propio comendador no ano 1562, foi esta actuación a que determinou a cesión foral. A fortaleza do Incio (só se conserva a torre), na parroquia do Hospital, atópase nas inmediacións da igrexa románica do século XII de San Pedro Fiz; denomínase como fortaleza en dúas escrituras dos anos 1616 e 1674.

 

Non se está, no presente caso, diante dun simple ritual tan común no Antigo Réxime (posesión dun monte, dunha casa, etc.), senón dun máis complexo que amosa, ademais dunha variada simboloxía, o poder do propietario da ferrería da Rodela manifestado na pública e sanguiñenta execución dun gran touro, símbolo da opulencia da casa, coa presenza de veciños "moradores çercanos y comarcanos de la dicha Tierra de Quiroga", traballadores da ferrería, fidalgos (caso do señor de Noceda), etc.

 

O DOCUMENTO

"... Y en razón de lo sussodicho, y estando dentro de la dicha cassa y erreria da Veyga de Quintá el dicho Francisco Basques de Quiroga e Ysabel Basques de Canida, su muger, fundadores, hacedores, propietarios de dicha erreria, y mucha parte de los vezinos y moradores çercanos y comarcanos de la dicha tierra de Quiroga e erreria, e publicamente, y estando al presente Miguel de Aurtiz, biscayno y maestro que fue de la dicha erreria (os técnicos adoitaban ser vascos), e Miguel de Aldunzin, rendero de la errería de Boys (Ferrería de Bois, nas Nogais), e Juanes de Aldunzin, rendero de la erreria de la puente de Quiroga, y de Aranburçe, e Juan Morro e Sanjuan, e Lopo de Espella, maestros de ferraxe, e Miguel Moran, machador, e Juanico Bizcayno e Andres de Bedia, que son arossa (alusión ao mestre principal das ferrerías) tirador e fundidor y tassador, y brasseros y ofiçiales de la dicha erreria, luego trajeron y metieron dentro de la dicha erreria, por antemi, escrivano e testigos e personas arriva e avajo contenidas, un toro maron presso con dos sogas, una atras y otra adelante, y lo sacaron los dichos brasseros y ofiçiales y biscaynos y personas por la puerta principal de la dicha erreria, y lo llevaron al llano y beyga que se dize el de Quinta (...) al camino questa sobre el poço que se dize das bouças (...) para pasearlo por los limites de la erreria fijando marcos solidos en los limites de la misma (...) y echo lo susodicho se volvieron el y los ofiçiales y personas a la dicha erreria con el dicho toro y lo ataron las piernas y lo derrivaron sobre la junque, teniendole por los cuernos y sogas, y el dicho Francisco Basques e Ysabel Basques, su muger, tiraron por el palo de la tapadera del chifron y dieron agua a la rueda del maço, el qual dio de golpes en el pescuesso del dicho toro, de los quales golpes se corto de presto carne, cuero y güessos, asta que se lo acabo de cortar, y partido, tomaron la dicha caveça los dichos ofiçiales y brasseros, corriendo sangre por ante mi, el dicho escrivano e testigos. Salieron por la puerta sussodicha de la dicha erreria y cercaron por donde antes andaron con el dicho toro siendo bivo, bañando y mojando los dichos marcos y mojones con la sangre que de la dicha caveça salía (...), y continuando la dicha posesion e auto teniendo fundido un augoa de fierro con bena de la venera tassada y la izo fundir a los ofiçiales y la sacaron de la fragua donde se fundio ardiendo...".

 

Ao menos dende mediados do século XVII, a ferrería da Rodela aparece entre as posesións do mosteiro beneditino de San Xián de Samos. Do ano 1756 é un auto entre o mosteiro con Francisco Losada e consorte sobre o uso da ferrería para que non se puidera fabricar no río de Quiroga, xunto a ferrería, ningunha represa que impedira o traballo. No 1759 o mosteiro de Samos reclámalle ao anterior o pago dos danos ocasionados por unha gabia que fixera nas inmediacións da ferrería. Segundo o Catastro de Ensenada do mediados do século XVIII, só traballaba seis meses ao ano porque o río Quiroga, sobre todo en verán, non levaba suficiente auga para o seu funcionamento. Coa construción dos grandes fornos, a falla de carbón e a deforestación, a ferrería foi decaendo na súa actividade, pasando a seren só unha fragua, transformada a mediados do século XX nunha central eléctrica.

Nun preito do 4 de agosto de 1589 aparece como renteiro da Ferrería de Bois, nas Nogais, Lorenzo de Alza.

 

BIBLIOGRAFÍA

González Pérez, C. 1994: As grandes ferrerías da provincia de Lugo.

López Pombo, L. 2003: Genealogía de la Casa Señorial de Noceda, As Nogais, Lugo.

Migués Rodríguez, V. M. 1996: Un exponente de gestión económica de la "fidalguía" gallega y de la producción de hierro en la montaña lucense. La herrería de Quintá durante el Antiguo Régimen.

Presedo Garazo, A. 2004: A cultura material nun pazo lugués a comezo do século XVII: A Casa de Noceda en As Nogais.

Tenreiro Bermúdes, M.2009: Sacrificio, Fundación y Delimitación. Etnoarqueología de un ritual en la Hispania céltica

http://papelmarelo.blogspot.com/2019/04/vilas-literarias-quiroga-ferreria-da.html

http://ramonvilaanca.blogspot.com/2013/05/a-cultura-do-ferro-en-quiroga.html

 

* Inscrición na igrexa de Santo André das Nogais

Na igrexa de orixe prerrománica de Santo André das Nogais, a más antiga da comarca dos Ancares, consérvase unha inscrición sobre a pedra da que, curiosamente, aínda que coñecida polos veciños, non atopamos referencias nos distintos autores consultados que falan deste templo. Nin en traballos máis antigos, como os de Amor Meilán, na súa Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Lugo (1928), ou de Bouza Brey, en A eirexa prerrománica dos Nogales (1934), nin noutros posteriores se fai mención, que nós saibamos, a esta complicada epígrafe. Quizais non a mencionan porque pasa desapercibida xa que se atopa nun lugar pouco visible, e o tamaño das letras non pasan, na maioría dos casos, do medio centímetro de altura.

 

Aínda que coñecemos a inscrición dende hai anos, sempre mantivemos moitas dúbidas pola difícil lectura que nos prantexaba. Despois de darlle moitas voltas e de numerosas consultas, coa inestimable axuda do investigador Antonio M. Leira Noche, aínda que con moitas reservas, cremos que podemos achegar algo de luz. A epígrafe atópase na xamba que dá apoio ao arco, con tendencia a ferradura, da porta lateral sur, con interesante decoración. Realizada en pedra caliza consta de dúas liñas de texto. Cremos que a epígrafe puido abranguer maior extensión xa que na parte superior do sillar localizamos unha letra solta; o resto sería borrado. Tamén pode ser que o autor comezara pola parte superior e logo optase pola inferior.

Estariamos, pois, diante dun texto no que se utilizaría o tipo de escritura semiuncial latina. O que está claro é que foi realizada por unha persoa que posuía coñecementos na arte da escritura. O que descoñecemos é se a pedra foi reutilizada, proveniente doutra parte do templo, ou se a epígrafe se fixo cando xa estaba colocada neste sitio.

 

Canto á transcrición, tendo en conta as abreviaturas, a unión das letras e a erosión ou borrado dalgunhas, con todas as obrigadas cautelas, cremos que se trata dun texto que ten a orixe no Evanxeo de San Xoán, nunha pregunta que Pilatos lle fixo a Cristo e o que este respondeu: “Veritas quid est / Vir est qui adest”, traducido: “Que é a verdade? / O home está presente (ou diante de ti)”. Polo tipo de escritura cremos que podería datarse no século IX, o que nos falaría da antigüidade desta igrexa de Santo André. Este tipo de letra utilizouse entre os séculos V e IX d.C., na Alta Idade Media.

 

Con indepenza da lectura que propoñemos (insistimos, con todas as cautelas), a nosa intención é animar a epigrafistas, por se a nosa non fose a correcta ou precisase corrección, que a descifren e así poder seguir afondando na historia desta xoia arquitectónica con restos prerrománicos, románicos e góticos que, lamentablemente, se atopa nun estado total de abandono, tanto no exterior coma no interior, a pesares de gozar da máxima protección xa que foi declarada Ben de Interese Cultural (BIC) no ano 1995. Se non se toman urxentes medidas, pasará a engordar o avultado catálogo de monumentos ruinosos de Galicia.

* Lazareto nas Nogais: o cólera de 1834

Os primeiros casos da enfermidade do cólera en Galicia foi na cidade de Vigo no mes de xaneiro de 1833; o primeiro afectado, de nome Fernando Conde, veciño do Areal, foi o primeiro das máis de 200.000 vítimas que cobrou esta primeira vaga en España. En Andalucía e Estremadura producíronse brotes case ao mesmo tempo, sendo na primeira onde se rexistran máis mortes no verán dese mesmo ano. A chegada do inverno freou o avance, pero na primavera volveu a repuntar alcanzando a outras moitas partes do país. No 1834 houbo outras vías de entrada a través do Mediterráneo.

O brote iniciouse, dise, polo desembarco das tropas procedentes da Guerra de Sucesión portuguesa; outras fontes afirman que a enfermidade veu a bordo do vapor Isabel la Católica que procedía de Grecia, ou que se introduciu a través das Illas Cíes por un barco con soldados belgas contaxiados (nos anos 1831 e 1832 xa se produciran casos en Europa). De Vigo propagouse a Pontevedra, estendéndose logo a case toda a provincia. Cidades como A Coruña (calcúlase que faleceron unhas 6.000 persoas) ou Lugo tamén sufriron unha elevada mortalidade debido a que moitos afectados refuxiáronse nas urbes. En zonas costeiras e o oriente da provincia de Lugo deixou centos de mortos.

O ambiente político en España tampouco era o máis propicio para frear a pandemia; no 1833 faleceu Fernando VII, o rei Felón, tras a coñecida como Década Ominosa que deixou o país empobrecido e cheo de conflitos (neste ano estalou a Primeira Guerra Carlista). A mediados de 1834, o terror da enfermidade chegou ata tal punto en Madrid que se produciron matanzas de freires, acusados de contratar a nenos e indixentes para que envelenaran as augas (a Igrexa mantiña que era un castigo diviño pola ausencia de fe da xente). Tampouco se libraron aguadores, médicos e farmacéuticos. Día a día, as denuncias multiplicábanse.

 

Debido á gravidade da situación, as autoridades sanitarias instalaron lazaretos (lugares de illamento) en varios puntos clave de Galicia, como Marín, Vigo, Salvaterra de Miño e As Nogais. A súa ubicación nas Nogais debeuse a que se atopaba no Camiño Real de Castela, punto principal de paso cara o interior de Galicia, que actuaba como “cordón sanitario” para controlar o paso de viaxeiros e mercadorías. No ano 1834, á fronte do lazareto das Nogais puxeron ao médico José de la Peña, quen no Boletín de Medicina, Cirugía y Farmacia publicou unha particular hipótese sobre o tratamento e prevención do cólera. Sostiña que a natureza da enfermidade era eminentemente inflamatoria, que a propagación debérase a un fluído eléctrico e estaba subordinado a afeccións atmosféricas presididas pola electricidade. Tamén mantiña que a enfermidade non era transmisible por contaxio, propoñendo como solución condutores ou disipadores da electricidade. Tamén foi publicado no Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 16 de novembro de 1834 baixo o título Plan curativo del cólera-morbo observado en Los Nogales. Ao longo do ano, en distintos boletíns oficiais de Galicia dictáronse normas, un bo número de escaso ou nulo valor científico, para loitar contra a enfermidade.

 

Era tal a gravidade, que o 24 de xullo de 1834, o Capitán Xeral de Galicia ordena que “Debido a los notorios estragos que la enfermedad del cólera-morbo... causa actualmente...”, que todos os carruaxes, pasaxeiros e arrieiros “que vengan de Madrid o sus inmediaciones, como de cualquiera otro pueblo infestado... se detengan en el pueblo de Los Nogales...” para comprobar o seu estado de saúde, obrigándoos a “hacer un espurgo y ventileo de todas las ropas, efectos y equipages al aire libre durante su detención”. Tamén se prohibiron os enterramentos nos adros das igrexas.

 

O 31 de xuño seguinte, no Boletín Oficial da Provincia da Coruña, as autoridades ordenan quen nas Nogais se poña un empregado de Correos para que “con las precauciones sanitarias” se abran valixas e se desinfecte con vinagre “la correspondencia que conduzcan, a fin de que puedan distribuirse en las estafetas respectivas sin el menor riesgo de perjudicar a la salud pública”.

 

Pero a teoría de José de la Peña foi rexeitada por Nicolás Taboada, o médico que diagnosticara o primeiro caso de cólera en Vigo e que logo tivo que padecer unha confabulación, sobre todo por intereses económicos, durante a segunda vaga da epidemia no ano 1848 por parte dun grupo de médicos negacionistas, coñecidos como os anticontaxionistas, que rexeitaban que os microbios puideran transmitirse de persoa a persoa; recomendaban que aos pacientes se lles administrara, entre outros, quinina, benceno ou alcanfor. Taboada estaba convencido de que a enfermidade transmitíase por contaxio humano, teoría que recolleu na Revista Médica, periódico de la Academia de Emulación de Santiago, un documento moi avanzado para a época: Informe sobre cólera-morbo asiático, onde, citando o lazareto das Nogais, dicía, entre outros, que os únicos medios para impedir a introdución do cólera eran o illamento, a incomunicación con lugares e persoas infestadas, e a implantación de medidas preventivas como hospitais de corentena ou o peche de portos, o que chocaba coas hipóteses dos anticontaxionistas que defendían que as epidemias avanzaban por augas estancadas ou materiais contaminados, e nunca por transmisión de persoa a persoa, e o que había que facer cos infectados eran sangrados (aceleraban a morte por deshidratación) ou aplicarlle lavativas (tampouco faltaron “sandadores” que aproveitaron a ocasión para aplicar solucións máxicas e oracións, ou receitar bebedizos milagreiros). Estes, apoiados por moitos liberais, conseguiron expulsar a Nicolás Taboada de todos os cargos. O interese económico prevaleceu sobre o científico, os potentados da época non ían permitir pechar os portos e a entrada e saída de mercadorías. A nivel de todo o Estado tratábase de restarlle importancia minimizando a pandemia (as autoridades apenas ofrecen información sobre o que acontece), mesmo propagando noticias falsas (dirixidas principalmente aos estratos sociais menos favorecidos), por medo a que a enfermidade paralizase a actividade económica.

 

Co tempo, Nicolás Taboada, grazas ao apoio doutros médicos e profesores da Universidade de Santiago, foi restituído en todos os cargos.

 

Pero anos despois da descuberta por Robert Koch no 1884 da bacteria causante do cólera, e a eficaz vacina contra a enfermidade descuberta polo bacteriólogo Jaime Ferrán y Clúa no 1885 que se aplicou masivamente en Valencia durante a epidemia que azoutou o país, o desaparecido xornal El Lucense do 6 de agosto de 1890 aínda publicou integramente o informe de José de la Peña: “Creemos que nuestros lectores verán con gusto la publicación…”.

 

A comezos do 1835, a Junta de Sanidad declarou extinguida a pandemia. No Boletín Oficial da Provincia de Lugo do 4 de febreiro emítese unha circular para o cesamento da xunta de sanidade da capital, e que “se cante un solemne tedeum en acción de gracias por haber cesado el cólera en la provincia”.

Posteriormente houbo outros brotes. Ao longo do século XIX, arredor de 800.000 persoas morreron en España a causa da bacteria.

* Un vendedor de Biblias pola comarca dos Ancares no 1837

Encargado pola Bible Society de Londres, entre os anos 1836 e 1840 o escritor e aventureiro británico George Borrow (1803-1881) percorreu España (tamén estivo en Portugal) para distribuir o Novo Testamento, andainas que recolleu nun libro, The Bible in Spain, publicado no ano 1843. A viaxe por Galicia relátaa entre os capítulos XXV e XXXV.

 

Procedente de Vilafranca do Bierzo, acompañado polo guía Antonio, entrou en Galicia, describindo a dureza dos camiños e as abruptas paisaxes montañosas. Ata a súa chegada á cidade de Lugo só cita As Nogais, pero intúese que entra por Pedrafita do Cebreiro: "Entramos no pobo, situado no alto da montaña, e como xenetes e cabalos estabamos cansadísimos, buscamos un sitio onde reparar forzas". Entraron nunha pousada onde viron que varios soldados estaban tumbados nuns montóns de palla, que case enchían o local. Mais ca unha pousada pareceulle unha corte. "Todos eran de malísimo aspecto... Falaban entre si un dialecto de estrana sonoridade, que supuxen sería o galego". Saudaron ao seu compañeiro Antonio con moito afecto, chamándolle "companheiro". Cando lle preguntou ao guía de que os coñecía, contestoulle que todos eran ladrón e asasinos. O cabo do grupo, continuou Antonio, que estaban alí para gardar a fronteira, sospeitábase que envelenara a alguén en Madrid, polo que "debmos ser amables con eles... hai que darlles viño". Borrow levou os cabalos á corte, "un miserable cobertizo onde os cabalos se fundían no barro". Pediu cebada para os animais, pero respondéronlle que en Galicia non se usaba para pienso; déronlle millo "que os cabalos comeron sen reparo". Na corte, un dos cabalos perdeu unha ferradura que non conseguiron atopar. Preguntou se había ferrador na aldea. Dixéronlle que si, pero advertíndoo de que tiña que proporcionar el a ferradura xa que alí non se utilizaban ese tipo de cabalos,  “ao menos por estes sitios”, lle dixo un mozo.

Reanudaron a marcha, con tal fortuna que ao pasar por outra ferrería (seguramente a Ferrería de Bois, a máis antiga documenada na comarca), conseguiron poñerlle unha ferradura axeitada ao cabalo que tempo atrás atopara un ferreiro nun camiño.  

Chegaron ás Nogais pouco antes de anoitecer. "Un lugar en extremo pintoresco. Montes escarpados, cubertos de castiñeiros... A aldea mesma estaba case agochada polas árbores". Atoparon unha pousada "regularmente espaciosa e cómoda". Despois de media noite, e cando ía quedándose durmido, espabilouno un gran ruído na rúa. Pouco despois apareceu Antonio, contándolle que acababa de chegar o correo de Madrid á Coruña cunha gran escolta e un numeroso grupo de viaxeiros. “Dinme que o camiño de eiquí a Lugo está infestado de ladróns e carlistas que cometen todo xénero de atrocidades; debemos aproveitarnos da ocasión e mañá ao mediodía podemos estar a salvo en Lugo".

Protexidos polos soldados que acompañaban o correo, emprenden o camiño. "O país era montuoso, pero non tanto nin tan pintoresco como o que atravesaramos o día anterior; case todo estaba dividido en pequenos campos plantados de millo. Cada dúas ou tres leguas relevábase a escolta nalgunha aldea onde había tropas destacadas... A maioría das veces as aldeas eran un conxunto de cabanas miserables... había montóns de esterco diante das portas, e abundaban os charcos e os lamazais. Enormes porcos pululaban mesturados con raparigos en coiros... O interior das cabanas estaban cheas de suciedade e miseria".

 

Tampouco o cita, pero despréndese que camiño de Lugo para en Becerreá. A pesares de falar varios idiomas, “Don Jorgito, o inglés”, sobrenome polo que se coñecía por eiquí a Borrow, recoñece que lle custa entender o galego. Resulta curioso que estando por Castela lle dixeran que moitos casteláns empregaban algunhas palabras galegas para dirixirse, por cortesía, aos estranxeiros xa que era o único idioma estrano que coñecían, que escoitaban falar aos galegos que todos os anos ían á sega. 

E chega a Lugo: "Non ten ningún edificio moi notable e a mesma igrexa catedral é unha construción pouco significativa". 

Ademais dos acontecementos que George Borrow tivo que vivir, o libro é interesante polas súas mencións á paisaxe, ás xentes, o estado das aldeas, o idioma, os costumes, a guerra…, dende unha visión, nalgúns casos, quizais algo esaxerada, pero que nos traslada a unha época onde as dificultades semellan invadir todos os recunchos. 

Recoméndase a tradución do orixinal de Borrow feita por Manuel Azaña, La Biblia en España, o viajes, aventuras y prisiones de un inglés en su intento de difundir las Escrituras por la Península, do ano 1921, en tres volumes; a versión inglesa, The Bible in Spain, publicada no 1923; e Viaxe por Galicia, tradución ao galego de Salvador García Bodaño, publicada por Xerais no ano 2015, que recolle as andainas de Borrow pola nosa terra.