* De lobos e lobishomes

O lobo (canis lupus), o mítico depredador protagonista de innumerables lendas, animal obxecto de culto primeiro e logo besta maldita fortemente perseguida, ata case o seu exterminio, a partir da Idade Media. Segundo a lenda está dotado de poderes máxicos, quen o mira fixamente aos ollos queda enfeitizado polo poder da súa mirada. Da súa abundancia sabémola polas xeiras organizadas contra eles, como as que, no século XIV, ordenou o bispo Berenguel de Landoira mandando que unha vez por semana saísen das parroquias, co cura á fronte, dende o primeiro sábado de Coresma ata o 24 de xuño para dar morte aos lobos e armar foxos (burato onde entraba o lobo e non podía saír). Na Idade Media, os reis eximían do aboamento de trabucos aos veciños das aldeas en pago polas batidas que facían contra os lobos.

O lobishome é un home que se cre convertido en lobo e compórtase como tal. A metamorfose prodúcese, din, por distintas causas: nacer na noite de Nadal, ser o sétimo fillo, etc., maldición que se pode curar de varios xeitos como cortalle a pel que o envolve ou facéndolle sangue.

 

A continuación achegamos algunhas historias e lendas arredor do lobo e do lobishome na comarca dos Ancares.

OS LOBOS DE XANTES

O filólogo Valentín García Yebra conta en Tres viajes dialectológicas con Dámaso Alonso (1973) as viaxes que como acompañante do escritor realizaron polos Ancares en tres ocasións.

Foi no ano 1962 cando fixeron noite en Xantes (Cervantes). Na palloza onde se hospedaban contáronlle a seguinte historia. Vivía na palloza un vello con dúas fillas e dous fillos. A noite do suceso, as mozas atopábanse na casa veciña. O vello xa deitara. Manuel, un dos fillos, saíra un momento deixando a porta entreaberta. O outro fillo, Xoán, que durmiñaba sentado nun dos escanos da lareira, non prestou maior atención á entrada dunha mastina da casa que andaba en celo, nin aos dous cans que non lle soaban que foran da aldea. Abriu ben os ollos e, de súpeto, deu un salto: non eran cans, eran lobos! Regresaba entón Manuel de fóra. "Pecha a porta! -berroulle Xoán-. Haiche dous lobos na casa". Ao oír ao home, un dos lobos tentou ganar a porta, mais Manuel, un xigante, logrou atrapalo. Case totalmente a escuras loitou co lobo, pero unha especie de gruñido deste fíxolle crer que era un can e deixouno marchar. Os da casa contáronlle a Dámaso Alonso e a Vicente García que era raro o inverno que non entraban os lobos en Xantes.

COMO MATAR UN LOBO

"Cóntovos unha lenda que me contou o señor Antonio, veciño de Degrada e que a el lle relatou un madeirista de Becerreá. Para poder envelenar a un lobo debemos coller unha víbora no monte e sen maltratala. Ademais disto, necesitamos dunha casavella (píntega, salamántiga). Ambos animais póñense un diante do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella. Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun envase metálico, unha lata ou unha pota vella. Logo poñemos a lata, e dentro dela a casavella envelenada pola víbora, ao lume que quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle goste ao lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignina." (Recollida da páxina Lendas herpetolóxicas). 

O LOBO GARDIÁN

Aconteceu nos anos corenta do pasado século XX en Estremar (Cervantes). Un día ía un mozo co gando cara o Chao da Arquela cando viu a cría dunha loba que estaba a laiar xunto o corpo morto da nai. Colleu ao lobiño e deulle leite das vacas, e así, ás agochadas, durante varias semanas. Durante moitos anos, sobre todo no inverno cando, debido ás fortes nevaradas, baixaban os lobos para procurarse a comida, o gando do home nunca foi atacado, pola contra, as mandas de lobos pasaban de longo. Á cabeza ía o lobo que salvara.  

UNHA HISTORIA DE LOBOS

Unha noite viña un veciño de Piornedo de volta da Pobra de Navia cando, de súpeto, puxéronselle diante dous lobos. O home levaba canda el un enorme coitelo e unha manta para protexerse do frío. Acurralado, envolveu a manta no brazo esquerdo e ofreceullo aos lobos, mentres co dereito agrarraba con forza o coitelo. Os lobos, ao velo tan decidido a atacalos, afastáronse do camiño e deixáronno marchar.

MANUEL E O LOBO

Hai moitos anos había un gaiteiro de nome Manuel González (naceu no ano 1870 e morreu no 1930), natural da Lagúa (Asturias), poboación lindeira con Marcelín, en Navia de Suarna. Nunha ocasión, e xa moi entrada a noite, regresaba Manuel para a casa, camiñando polo monte despois de tocar nunha festa en Marcelín. Cando tiña o camiño medio percorrido, parouse a liar un cigarro. Pero, cando foi a acendelo, a chama do misto alumeou a varios lobos situados case ao seu carón. Os lobos, sorprendidos pola chama, recuaron un chisco. O gaiteiro, medoñento, aproveitou para erguerse e liscar do lugar, acendendo un misto tras outro ata que se lle acabaron. Sen lume, os lobos axiña se envalentoaron. Xa en plena fuxida, Manuel tivo que saltar un muro, pero, como era de noite pecha, non calculou ben e caeu ao chan. E foi iso o que lle salvou a vida. Ao caer apertou por casualidade o fol da gaita e, aínda que case non quedaba aire dentro, o roncón fixo un ruído estrano que asustou aos seus perseguidores. "Ai si? Pois se por causa da gaita é, de gaita heivos encher". Desta maneira seguiu tocando o resto do camiño ata poñerse a salvo. Cóntase que os lobos e outros animais téñenlle moito medo ao son da gaita. (Lenda contada por don José Rodríguez Santalla, natural da Lagúa, gaiteiro homenaxeado o día 18 de agosto de 2012 na III Festa da Gaita celebrada en Quinta de Cancelada, concello de Becerreá). 

O CHORCO DOS LOBOS

Nas Fontes, na parroquia de Doncos, concello de As Nogais, aínda se conservan os restos dun chorco dos lobos (foxos para cazar os lobos). Unha vez caeron no chorco un lobo e un dos homes que o perseguía. Contan que dentro do foxo non se sabía quen estaba máis amedoñado, se o animal ou o humano, mirándose fixamente o un ao outro. Coma o resto dos perseguidores non lle podían tiar as pedras ao lobo por medo de ferir ao home, tiveron que abrir a gateira. O lobo, aproveitando aquela imprevista oportunidade, saíu primeiro, evitando así a súa morte. Na actualidade o chorco está tapado debido a que nel tiñan caído varias vacas.

PENAS MULLERES 

Situadas por riba da aldea das Casas do Río (Cervantes). Segundo nos contou un veciño, en tempos que ninguén lembra, unhas mulleres que viñan de Folgoso por un antigo camiño víronse, de súpeto, arrodeadas por unha manda de lobos. Desesperadas, e cando os lobos xa se ían botar sobre elas, gatuñaron polas verticais penas, decisión que lles salvou a vida.

A PENA DO PEIDO

Atópase no monte da Chouliña, na parroquia da Alence (As Nogais). Cando había rabaños de cabras e ovellas os pegureiros subíanse a ela para gardar o gando e espaventar o lobo.

UNHA HISTORIA DE ÁLVARO CUNQUEIRO EN NAVIA DE SUARNA
 
Traemos eiquí unha breve narración sacada de Escola de menciñeiros, de Álvaro Cunqueiro Non achegamos a narración completa, só parte da adicada a Xil da Ribeira. O bisavó de Xil fora curandeiro, e tamén seu pai, e a súa avoa e a nai, parteiras. Manuel Xil era natural de Ribeira de Piquín, e herdara, nos Xiles da Ribeira, o talento médico. Xil tamén era xastre de enfermos. Ía a ver a un, e dicíalle á familia que nada había que facer, que o enfermo íase, e preguntaba se tiña traxe novo, e se non o tiña, Xil ía a Lugo, Vilalba ou Mondoñedo, mercaba un corte tirando a escuro, e facía o traxe, que somente se poría o enfermo cando chegase a defunto. Un tal Moure, de Navia de Suarna, un pequeno fraco, ao que segundo Xil as súas grandes orellas lle viñan dun susto que lle dera o lobo unha tarde na que, sendo neno, perdérase nunha fraga, e despois non tomaba o sono, que todo se lle volvía espías se saía o lobo das tebras. Este Moure sandou cando xa estaba despachado de todo, e gastou o traxe que lle fixera Xil, e as xentes, nas feiras e festas, pedíanlle permiso para tocarlle as costas, e levaban os pais aos nenos para que acariñaran a chaqueta de Moure. 

PERDER A FALA

Unha moza de Francos (Baralla) que estaba a coidar das vacas aparecéuselle o lobo. Non a atacou, nin a ela nin ao gando, limitouse a mirala fixamente aos ollos. A muller, como entalecida, quería fuxir pero non podía. Dalí a un rato, o lobo deu media volta e marchou. A moza perdeu a fala durante un mes, disque enfeitizada polo lobo. 

UN LOBO PROTECTOR

A romaría do Santo Milagre celébrase no Cebreiro os días 8 e 9 de setembro de cada ano. Os romeiros acodían dende todas as aldeas do municipio e tamén dos concellos limítrofes. As veciñas e os veciños de Fonteferreira partían moi cedo para chegar á primeira misa, quizais para conmemorar aquel milagre acontecido no ano 1300, cando a devoción dun humilde labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Contan que durante moitísimos anos un gran lobo, sempre o mesmo, acompañaba aos romeus dende as aforas da aldea ata as inmediacións do santuario. Aseguran que era para protexelos.

A DONIÑA CERVA

O castelo de Doiras foi construído sobre un rochedo no século XV, a 77 metros de altitude sobre o río Cervantes ou Cancelada. Pertenceu ao conde de Grallal de Campos. Tirada dunha antiga lenda oral, que os veciños trasmitiron de xeración en xeración, disque Gustavo Adolfo Bécquer teceu eiquí a lenda da Corza Branca. No castelo vivían uns señores que tiñan dous fillos, irmán e irmá. Un día a irmá marchou ao monte. Xa era noite e a moza non regresara. Os pais, preocupados, ordenaron de facer unha batida para ver de atopala pero, por máis que a buscaron, non deron con ela. Todos abandonaron a busca, mais o irmán seguía a intentalo. Un día no monte viu unha cerva branca e matouna. Ante a imposibilidade de levala porque pesaba moito, cortoulle unha pata que demostrar a súa fazaña. Cando chegou ao castelo e sacou a pata viu, desesperado, que se trataba dunha branca e suave man: a da súa irmá, que recoñeceu por un anel que tiña no dedo. Volveu de novo ao monte e a cerva convertérase no corpo da doncela.

O LOBISHOME DE DOIRAS

Cóntase que un pai non deixou ao fillo ir a unha festa que se celebraba en Pedrafita do Cebreiro, mais o rapaz, despois de moito discutir, conseguiu o seu desexo. O pai, encabuxado, deitoulle unha maldición, dicíndolle que se tanto gostaba das mozas así andase tras das lobas. E a maldición cumpriuse. Unha noite o mozo sentiu como unha forza sobrenatural o apurraba fóra da casa, cara o monte. Cando se decatou andaba a catro patas. Convertérase en lobo que axiña encomezou a matar o gando. O pai, lembrándose da maldición, recorreu a unha meiga para que volvera ao fillo ao seu estado anterior. A meiga díxolle que o único xeito é que o ferise, mais cunha ferida leve xa que, se era grave, morrería. E así fixo o pai que, cando se lle presentou a ocasión, cortou cun coitelo a pel do lobo. Pouco a pouco o mozo volveu a transformarse en home. 

O LOBISHOME DE VILARELLO DE DONÍS 

Antigamente había o costume de meter criados nas casas para axudar nos labores e un señor de Vilarello de Donís ordenou de meter un criado; andou buscando e atopou un que lle valía para o que el quería. O que logo había ser un criado díxolle ao señor que si, que el ía traballar á súa casa pero que lle tiña que deixar a noite libre. Acordárono os dous así. Polo mesmo o criado traballaba todo o día e á noite collía e marchaba da casa.
O amo preguntábase:
-Pero, que vai facer este pola noite? Onde vai?
Unha noite deulle por seguilo e observou como o seu criado chegou a unha poza e envorcallouse todo e logo volveuse lobo e deu en oular. Nisto xuntáronse e os dous quedaron mirándose. O señor marchou e non dixo nada. Á noite seguinte díxolle ao seu criado:
-Xa sei ao que vas! Que é o que che pasa para andares desta maneira?
-Non che se ocorra volver que se non comémoste, e o primeiro en facelo son eu! -díxolle o criado.
-Pero, non hai forma de saír desa situación? Non vas estar así toda a vida!
-Eu estou encantado.
-E non hai forma de desencantar?
-Hai, pero non teño valor para iso.
-Di a ver!
-Mira cando me envorcallo e..., pero non o vas facer..., e me enlouce no po, levas unha fouce e pégasme unha fouzada todo canto podas no lombo e tiras por el e fasme unha... é do único xeito que poderás... Pero non vas ter valor!
E para a noite seguinte volveu o señor xunto do criado, parece que o home non era temido e foi e fíxollo. O criado unha vez recuperado non volveu marchar máis. Desfíxose o encantamento. (Recollida da páxina de Galicia Encantada).

DITOS

"Os de Vilasante comen o guisante e non hai lobo cos espante".
"Xa que me comiche o burro, lévame (ao lobo) os libros a Lugo"  
"En xaneiro, sete lobos ao carreiro"

DENOMINACIÓN DO LOBO NOS ANCARES 

O Amigo (As Nogais) 
O Capa Raxada (Padornelo-Pedrafita do Cebreiro)
O das catro patas (Cervantes) 
O das orellas dereitas (Noceda-As Nogais) 
O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)
O outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)
O Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro) 
O Perucho (Cervantes) 
O Raxado (Noceda-As Nogais) 
O viado e A viada (Cervantes) 

Recollido de Denominaciones Gallegas de la culebra, el zorro y el lobo, de Xesús Alonso Montero.

TOPONIMIA

Fonte de Lobo, Pena do Lobo, Pomar do Lobo (Becerreá)
Penas do Lobo, Teso do Lobo (Cervantes)
Fóra Lobas, Veiga do Lobo (Navia de Suarna)
Eira dos Lobos (As Nogais)
Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro)

* Novas sobre a variante do Camiño de Santiago

Vai para tres anos cando dende a Asociación Val de Torés e o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Xunta de Galicia a proposta de recoñecemento dunha variante do Camiño de Santiago polos Ancares.

Dende aquelas puxemos en marcha varias iniciativas públicas para que se recoñeza (charlas, andainas, etc.). Outras non tan visibles, como o achegamento de nova documentación ou os contactos coas distintas administracións públicas.

  

Ao día de hoxe, a nosa proposta vai por bo camiño o que non quere dicir que non resten por salvar algúns atrancos, uns de mellor solución ca outros.

Así e todo, podemos dicir que dos case 90 quilómetros do percorrido, só uns 20 están a resultar relativamente problemáticos. É o tramos que vai dende o concello de Pedrafita do Cebreiro a Torés, nas Nogais.

Segundo información moi recente, o alcalde das Nogais mantivo unha reunión cos alcaldes de Baralla e Becerreá para que o apoiaran na súa pretensión de "meter" o Camiño pola capital municipal, proposta aínda que lexítima, non estamos de acordo. No seu momento, instamos ao alcalde das Nogais para que, se dispoñía de documentación, a presentara ante a Xunta de Galicia, asegurándolle que, se era máis consistente ca nosa, non teriamos inconveniente algún en variar a proposta. Mais, pola información que manexamos, ata o momento non presentou ningunha. Si di que a tradición oral (moi importante, sen dúbida) fala do paso de peregrinos nun ou dos sitios polo camiño que pretende. Pero iso resulta totalmente insuficiente xa que nós, ademais das tradicións ou das lendas, achegamos documentación escrita. Non moita, pero achegámola. De postos, mesmo hai documentos que falan do Camiño Francés en lugares afastados da variante principal que propoñemos. Sen ir máis lonxe, hai documentos dos séculos XVI e XVII que falan dun camiño francés ao seu paso polo Fabal, en Cervantes, por onde discorrería a primitiva vía romana XIX. Ou un documento do século XVII doutro camiño francés ao seu paso por Paradela e Mazaira, aldeas, nin máis nin menos, que de Navia de Suarna. E non falemos dos Camíns da Antiga ou da tradición onde recollemos testemuñas en 11 pobos por onde pasaban peregrinos.

Non discutimos que, despois da construción do Camiño Real no último terzo do século XVIII, houbera peregrinos que optaran por esta vía de comunicación e pasaran pola capital municipal das Nogais, pero, dende logo, non antes. Podemos entender que o alcalde queira pasar o camiño pola capital, pero dende logo por motivos moi distintos ao rigor histórico.

E para rematar, un apuntamento. Chámanos poderosamente a atención que no PXOM das Nogais, aprobado no 2016, nas fichas de patrimonio NON SE FALE PARA NADA de que pasaba pola capital municipal, pero si por algúns sitios propostos por nós. Obviamente, os técnicos non incluíron o seu paso pola capital do concello porque, simplemente, non atoparon elementos para facelo. E, polo que se ve, o alcalde estivo de acordo. Tería que aclararse. Supoñemos.

E unha cousa: nós seguimos abertos a compartir a información. E a cambio de nada, coma sempre. O NOSO NON É POÑER PEDRAS NO CAMIÑO. Cremos que, ao menos en parte, conseguimos dar a coñecer unha variante polos Ancares. E a Künig de Vach, un monxe alsaciano que escribiu unha guía no ano 1495 onde fala deste desvío do Camiño Francés. Dende aquelas, apareceron varios "expertos" no monxe e na variante, segundo eles coñecían a un e á outra de toda a vida pero, escápasenos o porqué, ata que a xente da Asociación Val de Torés e do Colectivo Patrimonio dos Ancares o sacamos á luz, non moveron un dedo, e cando comezaron a falar foi para dificultar o noso labor, iso si, sen unha soa proposta documentada. Non falarían antes, quizais, por timidez ou, o máis seguro, porque o ignoraban, mesmo descoñecen que de Künig e a súa variante polos Ancares xa falou alguén antes ca nós eiquí na comarca pero, desgraciadamente, non tivo repercusión. Sóalle aos "expertos" quen foi? Estamos seguro que non. 

En fin, a derradeira palabra teráa a Xunta. 

Seguiremos informando.

* A Pena do Altar (Pedrafita do Cebreiro)

A Pena do Altar atópase na Serra do Rañadoiro, a uns 1.350 metros de altitude, a un quilómetro escaso do Alto do Poio, na parroquia de Padornelo (Pedrafita do Cebreiro), e case no límite entre os concellos das Nogais e Pedrafita do Cebreiro.

 

Sitúase a carón dun antigo camiño que, partindo da Rudeira dos Maragatos (acondicionada non hai moito como alternativa do Camiño de Santiago), comunicaba co Lago e Forcas.

Di a lenda que a Pena do Altar era utilizada como altar de sacrificios, sobre ela mataban á xente cortándolles a cabeza.

Non moi lonxe está a cova de Forcas, escavada na pedra caliza. Despois da guerra foi utilizada como refuxio polos fuxidos.

(A localización da Pena do Altar debémoslla a Luis López Pombo e ao seu primo Suso). 


* A pantasma de Vilarello da Irexa (Cervantes)

Corría o mes novembro do ano 1941. Un mozo da Veiga do Seixo asomou á fiestra da casa, as primeiras nevaradas comezaban a branquexar a paisaxe, o inverno, pensou, ía ser cru. Así que se quería ver á súa noiva antes de que os camiños se fixeran intrasitables debía darse présa. Non o pensou dúas veces, enfundou a grosa zamarra e entrou na cociña para dicirlle aos seus pais e aos seus irmáns que estaría de volta á mañá seguinte. O pai, sen afastar os ollos do lume da lareira, díxolle: Cóidate de non topar cos falanxistas, lembra o que lle fixeron ao Eduardo de Cela ou ao Balbino de Vilanova". "E cóidate, tamén, da pantasma -, falou a nai-, leva máis mortes ca os falanxistas".

 

Saíu da casa, atravesou a pontella sobre o río de Noceda e adentrouse no mesto monte polo camiño que leva a Vilarello da Irexa, a uns seis ou sete quilómetros de distancia.

Ao día seguinte, pouco antes de albear, xa estaba de regreso. Os pais estaban xunto a lareira. Non foi necesario que lle dixeran nada, pero notábaselle nas caras que non pegaran ollo en toda a noite.

"Viches aos falanxistas? E á pantasma?", preguntou a nai. "Non, non vin aos falanxistas, pero si á pantasma". Os pais miráronno, estarrecidos. "Pero entón, non te viu?", interrogou o pai. "Si me viu", contestou o mozo. "E como puideches fuxir das súas gadoupas?" "Non fuxín, pegueille dous tiros, mateina". "Non hai tiros que maten a unha pantasma", dixo o pai con voz queda. 

 

Ese mesmo día, a garda civil atopou un cadáver xunto a Pena Furada, na parte alta do monte, a medio camiño entre a Veiga do Seixo e Vilarello. Vestía enteiramente de negro, ao seu carón había unha pistola. Cando lle sacaron a carapucha, tamén negra, que lle cubría a cabeza, apareceu ante eles a cara dun home. 

A cara do cura de Vilarello.

A morte apuxéronlla aos maquis.