* E máis terán que dicir!

O día 18 de marzo de 2017 celebrouse en Doiras unha xornada, que baixo o título Os montes de Ancares: retos e futuros, organizou a Anpa do CPI de San Román e a Sociedade Cooperativa A Carqueixa de Cervantes. A asistencia superou todas as previsións, e a participación da xente nas distintas ponencias (unha a cargo do noso colectivo) resultou interesantísima. 

O lugar elixido para acoller aos asistentes foi a escola. Dixemos escola? Perdón: ex-escola. No curso 2015-2016 pechou porque só contaba con catro alumnos, o que dá idea da gravidade da situación demográfica, o número de nenos e nenas menores de 16 anos só representa o 5% da poboación, datos que se poden extrapolar ao resto da comarca.

 

A xornada do sábado foi, en definitiva, unha forma máis de levantar a voz para esixir que na comarca dos Ancares queremos seguir existindo, que non estamos nin para adobos nin para agonías. 

Pero a pesar do éxito da convocatoria estamos un chisco cabreados. Aínda máis: anoxados! Con quen? Dos seis Concellos da comarca só houbo representación política dun, o do alcalde de Cervantes, se ben, tamén hai que dicilo, foi un visto e non visto, fixo a presentación e liscou. E do resto (Baralla, Becerreá, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro), nin en espectro nin en plasma.


 

Mais, para ser xustos, non queremos meter a todos os políticos no mesmo saco. Contamos con dúas excepcións: a do deputado de En Marea, Luis Villares, e a do alcalde de Balboa (O Bierzo), Juan José López. O primeiro pasou a xornada recollendo notas sobre as iniciativas e os problemas plantexados polos presentes, e o segundo (un foráneo!) escoitou interesadísimo as distintas intervencións.

 

Ao remate da xornada conversamos co alcalde de Balboa sobre unha posible cooperación que afecta a unha serie de sitios arqueolóxicos situados entre os concellos de Balboa e Cervantes dos que falaremos noutra ocasión. Aínda que de oídas xa tiñamos noticia da súa sensibilidade en todo o que atinxe á valorización do patrimonio en todas as súas vertentes, non deixamos de quedar sorprendidos cando puidemos comprobalo de primeira man. Nada que ver co que estamos acostumados. Pero como se chovera. E máis terán que dicir!



* Castelo de Torés: pasado o día, pasada a romaría

No mes de agosto de 2014, a Casa de Medinaceli elixiu Torés para celebrar a primeira comunión dunha nena da familia, acto que moitos aplaudiron porque o evento amosábase como unha oportunidade para promocionar turisticamente o conxunto monumental que forman a igrexa renacentista e o castelo medieval. Previamente, o Concello, por medio dun obradoiro de emprego subvencionado pola Xunta de Galicia, procedeu a limpar a maleza que cubría os restos da torre duns 18 metros de alto e da muralla que a semicircunda cuxas pedras foron reaproveitadas polos veciños noutras construcións. 

 

As noticias publicadas en días posteriores levaban ao convencemento de que o Concello xa dispoñía dun plan para consolidar as estruturas da arruinada fortaleza. E por que o Concello e non os Medinaceli? A comezos do ano 1989, representantes do Concello e o duque de Segorbe, fillo da marquesa de Medinaceli, iniciaron as conversas para conservar o castelo. Pero non foi ata o ano 2013 cando a casa de Medinaceli, a propietaria, cedeu por 25 anos o seu uso ao Concello que se comprometeu a consolidar, restaurar e facer visitable ao turismo este Ben de Interese Cultural.

 

O conxunto fortificado sitúase nunha pequena elevación que domina o val de Torés, fronte da igrexa parroquial e non moi lonxe dun castro da Idade do Ferro. Data do século XV, se ben hai autores que sitúan a súa orixe a mediados do século VIII. Segundo a lenda foi mandado construír pola lendaria raíña Lupa, como tótem, logo de se converter ao cristianismo, aos touros (de aí o topónimo do pobo) que tiraban do carro onde os discípulos transportaban o corpo do Apóstolo Santiago. A fortaleza vai unida á historia dos Ribadeneira e dos Bolaño. Conta Felipe de la Gándara na súa obra Armas y Triunfos de Galicia que cando o sitio da cidade de Lugo polas tropas de Almanzor alá polo ano 997, Diego de Ribadeneira, señor de Torés, arroxou dende unha das ameas aos sitiadores unha bola de pan e un año para demostrarlles que tiñan comida abondo para aguantar o tempo que fixera falta, argucia que enganou aos árabes que optaron por marchar; de aí viría, supostamente, a orixe do apelido Bolaño (bola máis año). Di Vázquez Seijas que da defensa que Diego Bolaño fixo da igrexa e cidade de Lugo hai constancia en moitas bulas e concesións de grazas con que os pontífices honraron a el e a súa casa de Torés, entre outras unha de Constantino I datada o 15 de decembro do 714, e confirmada polos papas Gregorio II e Gregorio III. Como se pode apreciar, as datas proporcionadas polos distintos autores son contraditorias, as grazas outorgadas polos papas son significativamente anteriores ao suposto ano da fazaña de Diego Bolaño.

 

A mediados do mes de febreiro de 2017, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares achegámonos ata o castelo, comprobando que o seu estado de conservación, lonxe da cacarexada consolidación, empeorou de forma alarmante.

 

A torre de planta cadrada perdeu todos os andares hai anos, quedando totalmente baleira no interior, así como a parte superior que estaba coroada por ameas. Algunhas pedras desta zona ameada desprendéronse recentemente. Todas as caras exteriores da torre presentan máis que preocupantes gretas, algunhas, como as das caras sur e oeste agrandáronse. As pedras dunha ventá da cara sur tamén están a desprenderse. O interior presenta varias gretas. Ademais do anterior, as grosas raíces da maleza que cubría a estrutura están a actuar sobre as pedras, aumentando a súa inestabilidade. A matogueira inza as arruinadas murallas.

 

Para minorar a desfeita, o día 23 de febreiro presentamos un escrito no Concello das Nogais para que, sen demora, se tomen as medidas necesarias para consolidar, baixo control arqueolóxico, as danadas estruturas. Tamén lle propoñemos que, posteriormente, acometa as obras de restauración precisas para valorizar o castelo que, xunto co de Doiras, Doncos e A Pobra de Navia, é un dos máis importantes da comarca e de Galicia, tanto polo seu valor arquitectónico como histórico. Ademais, ese foi o compromiso que adquiriu o alcalde cando o Concello se fixo cargo da fortaleza, como propietario, aínda que sexa temporal, ten a obriga de cumprir o disposto pola Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no mes de maio de 2016, entre outros, o seu artigo 3: “As entidades que integran a Administración local, en relación cos bens do patrimonio cultural de Galicia que se localicen no seu ámbito territorial, teñen as obrigas de protexer, difundir e fomentar o seu valor cultural, adoptando, en casos de emerxencia, as medidas cautelares necesarias para salvagardar os bens que visen a súa integridade ou valor ameazados”, debendo comunicarlle á Xunta de Galicia “calquera ameaza, perturbación ou dano do valor cultural que tales bens sufran”.

 

Descoñecemos se o Concello ten dado algún paso para acometer as obras de consolidación e restauración e se conta cun presuposto destinado para este fin. De non ser así animámolo a que solicite a axuda doutras administracións públicas para evitar o seu derrube. Tampouco nos esquecemos dos propietarios, a Casa de Medinaceli, que durante lustros nada fixeron por conservar esta súa propiedade que despois de transcorridos uns poucos anos volverá ás súas mans.

 

Non queremos ser mal pensados, pero dános a impresión de que se o Concello se preocupou en limpar a torre foi unicamente para satisfacer os desexos dos Medinaceli, para que a primeira comunión da cativa da familia non resultase deslucida por unhas pedras comidas pola hedra. E xa se sabe: "Pasado o día, pasada a romaría".

 
 

Perdón, esquecíamonos. Non todo na contorna do castelo se atopa en mal estado. Trátase dunha prancha dedicada pola Casa de Medinaceli aos desveos do alcalde pola "restauración"  da fortaleza.

 

(O escrito tamén llo enviamos aos partidos políticos con representación no Concello das Nogais. Por outra parte, preguntámoslle ao Concello se coñecen en que estado se atopa a solicitude para facerse coa Torre de Doncos que, a día de hoxe, non pertence a ninguén). 

* Homenaxe a Fuco Gómez

O vindeiro 9 de xullo cúmprense 122 anos do nacemento de Francisco Gómez Gómez, coñecido como Fuco Gómez. Para celebralo, xente de Becerreá, integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares, propuxeron facerlle unha homenaxe.


Fuco naceu o 9 de xullo de 1895 en Montaña da Agra, parroquia de Ouselle (Becerreá). Con tan só 18 anos embarcou para Cuba. Defensor de Galicia e da súa lingua, no 1921 funda na Habana o Comité Revolucionario Arredista Galego (CRAG) cuxo fin último era o de acadar unha República Galega independente, reivindicando unha alianza, con igualdade de dereitos, entre as distintas nacións da Península: Galicia, Portugal, Euskadi, Catalunya, Castela... 

Coa proclamación da II República en España, regresa a Galicia para loitar pola súa independencia (no 1931 houbo un intento de declarar o Estado Galego), mais os escasos apoios entre un amplo sector de círculos galeguistas fixo que voltara para Cuba no 1935.

En Cuba fundou e editou o boletín mensual Patria Galega para manter vivo o nacionalismo da comunidade asentada naquel país. Como político, xornalista, poeta, lingüísta, etc., a súa gran paixón embocaba sempre no mesmo punto: Galicia. 

Colaborou con artigos en A Fouce, Terra Gallega, Nós, Galicia, Eco de Galicia, La Noche... Tamén escribiu varios libros: Grafía galega, Naciones Ibéricas, O idioma dos animás, Pastorelas, Ensayos de Crítica e Historia de Galicia, La agonía de Iberia, Guía de Almas, Martí, Novísimo Dizionario Galego-Español... 

 

Morreu na Habana o 9 de xaneiro de 1972. 

Fuco ten adicado un monolito nas inmediacións da igrexa románica de Ouselle. Hai uns dez anos, un grupo de persoas propuxeron adicarlle unha rúa, mais o Concello opúxose alegando que era “pouco coñecido”.  

Para que non caia no esquecemento, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares xa imos comezar os preparativos para facerlle unha merecida homenaxe o día 8 ou 9 de xullo próximo. En principio organizaremos algunha charla impartida por persoas que coñezan a súa traxectoria política e cultural e unha exposición sobre a súa obra literaria. Como persoeiro defensor de Galicia, fóra e dentro das nosas fronteiras, tentaremos involucrar ao Concello de Becerreá e á Deputación de Lugo. 

Seguiremos informando.