* O Camiño de Santiago entre Torés e Becerreá

 

O Colectivo Patrimonio dos Ancares e a Asociación Val de Torés organizamos unha nova andaina para dar a coñecer o Camiño de Santiago polos Ancares, unha variante xa citada no século XII nos documentos do mosteiro de Penamaior que, dende o Alto de Pedrafita, pasaba polos concellos das Nogais, Becerreá, Baralla, O Corgo e Lugo onde se unía ao Camiño Primitivo procedente da Fonsagrada. No ano 1495 o monxe de Alsacia, Hermann Künig de Vach, escribiu unha guía, dirixida principalmente aos peregrinos alemáns, recomendándolles esta ruta que durante o inverno evitaba as agrestes e nevadas montañas do Camiño Francés.

 

Esta etapa do día 18 de novembro de 2017, duns 15 quilómetros, realizámola entre Torés e Becerreá. Discorreu polas poboacións de Torés, Ferreiros de Valboa, O Freixo, Eixibrón, Herbón e Becerreá. Trátase dun percorrido de non moita dificultade que transita entre centenarios castiñeiros e carballos e que pasa a carón de castelos medievais, castros da Idade do Ferro, igrexas, fontes e muíños. As altitudes sobre o nivel do mar non superan os 800 metros, moi por debaixo dos altos cumes do Camiño Francés, de aí que durante o duro inverno os peregrinos optaran por esta ruta.

A mediados do próximo mes de decembro imos facer outra etapa entre Padornelo e Torés.

Proximamente imos distribuír polos concellos por onde pasa esta variante uns folletos informativos onde, de forma breve pero didáctica, falamos da súa historia, inserindo tamén os mapas coas distintas etapas.


Ao día seguinte da andaina unha asociación de Cambre realizou parte da variante entre Doncos e Torés. Comunicáronnos que estarían encantados de acompañarnos na próxima ruta do mes de decembro.

* Boas novas sobre o castelo de Torés (As Nogais)

 

No mes de febreiro deste ano, enviámoslle uns escritos ao alcalde das Nogais e aos partidos políticos con representación no Concello, PP e PSOE, para informalos do lamentable estado de conservación en que se atopa o castelo medieval de Torés, alertando de que empeorara de forma alarmante nos último anos, mesmo comprobamos que se desprenderan algunhas pedras da Torre da Homenaxe, urxíndolles que sen demora se tomaran as medidas necesarias para consolidar, baixo control arqueolóxico, as danadas estruturas, actuación que ademais de conservar o monumento evitaría algunha desgraza sobre as persoas que visitan o lugar. Non tivemos resposta, nin dous uns nin dos outros. 

No ano 2013, a Casa de Medinaceli, a propietaria do castelo, cedeuno ao Concello por 25 anos, período que xa naquel momento dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares consideramos moi curto, sobre todo porque as Administración Públicas (Xunta, Estado, etc.), aínda que o castelo estea declarado Ben de Interese Cultural (BIC), para subvencionar unhas posibles intervencións ía esixir un período de tempo moito máis longo.

Daquelas, o alcalde comprometérase a acometer as obras de restauración precisas para poñelo en valor, intencións que caeron en saco roto xa que o único que se fixo foi limpar a maleza que cubría os muros o que, segundo o noso entender, máis que arranxar o problema agravouno. Recentemente, segundo puidemos ler na prensa, o alcalde, para desentenderse do problema, alegou que o Concello non dispoñía de 1.000.000 de euros para as obras, cantidade que a todas luces resulta máis que esaxerada xa que nós non pedimos nin a súa restauración, nin a súa rehabilitación, nin a súa reconstrución, só que se actúe para evitar as causas principais da súa deterioración e se lle dea unha boa difusión para que a xente coñeza a súa historia. É dicir, NON QUEREMOS UN CASTELO NOVO, SI UNHAS RUÍNAS DIGNAS,  NON ARRUINADAS. Iso é todo, o demais é escorrer o vulto.

 

Debido ao desinterese do Concello, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares e da Asociación de Veciños de Torés, sabendo que as Administracións de seguro ían denegar unhas posibles solicitudes de subvencións para consolidar as danadas estruturas polo curto período da cesión, puxémonos en contacto coa Casa de Medinaceli para tratar sobre a ampliación da mesma. E a insistencia deu os seu froitos, esta semana conseguimos o compromiso dos propietarios de ampliar o período de cesión a 99 anos. E hai máis. Unha descendene de Pedro Bolaño Ribadeneira, señor de Torés y Junqueras no ano 1667, Carmina Bolaño, residente en Los Ángeles (EE.UU.), fixo unha importantísima doazón en metálico á Asociación de Veciños de Torés para axudar na posta en valor do castelo, estando disposta a incrementar esa cantidade. Carmina Bolaño non ten relación coa Casa de Medinaceli, os seus antepasados, os Bolaño Ribadeneira, ocuparon varios cargos políticos en América, distribuíndose por Honduras, O Salvador e Guatemala, e de aquí unha rama pasou, posteriormente, aos Estados Unidos.

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares e a Asociación de Veciños de Torés xa diriximos un escrito ao alcalde solicitando unha entrevista para tratar de valorizar o castelo, xa que é o Concello quen ten que pedir á Casa de Medinaceli a ampliación da cesión a 99 anos e realizar as xestións diante das Administracións competentes para acometer os traballos. Cando nos reciba tamén lle entregaremos as máis de 2.000 firmas recollidas en apoio á nosa petición. Ademais de ao alcalde, tamén imos informar aos partidos con representación municipal, a ver se destas temos noticias de cal é a súa intención ao respecto. 

O potencial turístico do Val de Torés é enorme, á espléndida paisaxe hai que engadir o propio castelo, a igrexa renacentista, o castro da Idade de Ferro e o paso dunha variante do Camiño de Santiago. Que isto saia adiante é labor de todos, tamén dos responsables políticos.

* Andainas pola variante do Camiño Francés polos Ancares

 

O domingo día 5 de novembro, unhas 100 persoas da Asociación Val de Torés, Asociación de Amigos do Camiño de Santiago da provincia de Lugo e do Colectivo Patrimonio dos Ancares realizamos unha etapa pola variante do Camiño Francés de Santiago entre Becerreá e Baralla. 

Esta andaina enmárcase dentro dos actos organizados para dar a coñecer e que se recoñeza pola Xunta de Galicia esta variante, proposta pola Asociación Val de Torés e o Colectivo Patirmonio dos Ancares, que discorre polos concellos de Pedrafita do Cebreiro, As Nogais, Becerreá, Baralla e O Corgo ata Lugo onde enlaza co Camiño Primitivo.


As primeiras referencias a este camiño datan do século XII, en documentos do mosteiro cisterciense de Penamaior que foi fundado, entre outros cometidos, para auxiliar aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela. Mais será Herman Künig de Vach, un monxe da zona de Estrasburgo (Alsacia) que profesou na orde mendicante dos servitas, despois dunha viaxe que realizou a Compostela, quen redacte unha guía no ano 1495, dirixida principalmente aos peregrinos alemáns, para evitar os duros pasos invernais do Camiño Francés, recomendando unha ruta máis ao norte que pasaba polos concellos citados. Ao longo dos séculos seguintes hai outras referencias escritas e orais que testemuñan a presenza de peregrinos por esta variante.


A camiñada, de 16 quilómetros, discorreu entre fermosas paisaxes por Becerreá, O Cereixal, capela do San Lourenzo, mosteiro de Penamaior, Vilarín, A Pena do Castelo (límite entre os dous concellos), Arandedo, Gundián, Constantín e Baralla.

Entre os participantes distribuíuse un díptico coa ruta e os principais monumentos existentes ao longo desta etapa.


Os Concellos de Becerreá e Baralla participaron activamente no decurso desta etapa, o primeiro poñendo á nosa disposición o servizo de Protección Civil e o segundo agasallándonos cun refrixerio ao rematar a andaina.

Xa temos programada outra etapa para o vindeiro día 18 de novembro entre as poboacións de Torés (As Nogais) e Becerreá.


* Un forno de cal en Vilar de Ousón (Becerreá)

Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares vimos de documentar un antigo forno para facer o cal xunto o castro de Vilar de Ousón, en Becerreá. Avisados por uns veciños da aldea, achegámonos ata o lugar onde hai poucos meses Gas Natural-Fenosa realizou unha tala indiscriminada de árbores centenarias baixo o tendido eléctrico de media tensión, feito que foi denunciado polos veciños e por nós o pasado mes de agosto. 

Trátase dunha estrutura circular duns catro metros de diámetro, aberta pola parte superior, construída con pedras de distinto tamaño que parten dun pozo escavado na rocha. Ten unha altura duns dous metros, e a anchura do muro é dun metro. A boca por onde se introducía a leña ten unhas medidas de 0,60 por 0,40 metros. Estas instalacións, coñecidas como caleiras ou caleiros, non tiñan un teito permanente, habilitándose só de forma temporal para manter a calor no interior.

 

Estas construcións contaban cunha cámara de combustión, situada na parte inferior, e o forno onde se colocaban as pedras calizas de procedencia local para extraer o cal que se cubría con lousas de pizarra para impedir a perda de calor. A leña introducíase por unha abertura máis pequena, chamada boqueira, situada na base. O forno había que alimentalo constantemente xa que para calcinar a caliza a temperatura non podía baixar de 900º centígrados. A cal obtida utilizábase, principalmente, como argamasa ou para encalar as paredes, pero tamén para reducir a acidez das terras de cultivo.

 

Descoñecemos a data de construción, mais este forno figura documentado en escrituras do ano 1780 e de principios do século XIX. Malia isto, non existe tradición oral de que alguén o vira en funcionamento, agás os documentos citados nin sequera se coñecía a súa existencia. Non desbotamos que o seu uso pode vir de época romana (o castro de Vilar de Ousón foi romanizado), aínda que este tipo de instalacións artesanais se usaron na Idade Media e en épocas posteriores. Segundo a tradición, para a construción da ponte de Cruzul, do último terzo do século XVIII, que se levantou durante as obras do Camiño Real de Galicia, o cal utilizado proviña deste forno. O que si está claro é que o forno ten unha antigüidade considerable, algúns carballos e castiñeiros, situados xunto a caleira, que talou Gas Natural-Fenosa tiñan máis de 500 anos, e é sabido que os arredores onde se construían os fornos de cal estaba despexado de árbores e maleza para evitar incendios.

 

A pouca distancia documentamos tamén unha estrutura rectangular, de 2 por 4,50 metros. Para facer os muros, duns 0,70 metros de altura, os seus construtores escavaron sobre a propia rocha, completando o peche con pedras de distinto tamaño. O chan, completamente liso, foi feito sobre a rocha base. Polo de agora descoñecemos a función que podería ter e a súa antigüidade.

 

Na comarca dos Ancares é o primeiro do que temos noticia (non consta ningún nos PXOM dos distintos Concellos), a única referencia oral a tres fornos témola en Cervantes, nas inmediacións do campamento temporal de época romana do Campo do Circo, onde os mouros facían o cal que logo se utilizou para construír o castelo de Doiras. Mais isto trátase só dunha lenda, estes tres "fornos" son ás cámaras megalíticas de tres mámoas que hai no lugar. Os fornos documentados máis próximos atópanse no Courel.