CASTELOS, TORRES E ESCUDOS DE ARMAS NOS ANCARES

PAZO DE ARANZA
En Aranza (Baralla). No ano 1807 construíuse o portón de acceso ao patio interior do pazo. Está coroado por un escudo neoclásico coas armas dos Vaamonde, Cela, Andrade e Pardo. No interior hai outro escudo do século XVI, tamén coas armas dos apelidos citados. Por riba dunha ventá hai unha representación heráldica onde se ven tres figuras humanas con casco e unha cruz sobre un caldeiro. O estado do pazo é de regular a malo.
 

CASA DE BLANES OU DE MÉNDEZ
En Aranza. Pertenceu a dona Isabel Osorio y Pardo, filla da dona do pazo de Aranza. Nun muro exterior conserva unha pedra de armas, do século XVIII ou XIX, con alusións aos Castro, Andrade e Neira. No segundo cuartel vese unha barra coa lenda AVE MARIA.
 

O CASTELO
Foi no mes de decembro do pasado 2015 cando o amigo Rubén Armada, da parroquia de Covas, en Baralla, me falou dun lugar de chamativo topónimo: O Castelo. Como o inverno xa estaba ás portas, esperamos a que mudara a meteoroloxía para achegarnos ata alí. A ocasión presentóusenos o pasado 4 de maio, aproveitando un magnífico día de primavera. 
 

O coñecido como O Castelo atópase moi preto da ponte medieval, de posible orixe romana, de Covas, nun pequeno promontorio a 458 metros de altitude, arrodeado polo norleste polo río Neira. Dende a cima, o dominio visual apenas vai máis alá dun tramo do río e da ponte que o salva. 
Cando camiñabamos pola estrada local, chamoume a atención un outeiriño de pronunciados terrapléns situado a menos de cen de metros, feito que lle comentei a Rubén. Contestoume que era O Castelo.

Bordeamos a cara sur do monte e acometimos a subida por un antigo camiño que nos levou ata unha enorme porta formada por dúas altas rochas calcarias. Nada máis traspasalas, outras penas apareceron ante nós, penas que a erosión fora furando ao longo dos séculos, practicando pequenas covas naturais que logo foron agrandadas por man humana para transformalas en acubillos, utilizando grandes coios procedentes do cercano río para protexer as bocas de entrada.
Rubén indicoume a entrada doutra cova, aproximadamente dun metro de alto por 0,80 de ancho. Entramos. A pequena cavidade pola que nos arrastraramos un par de metros deu paso, de forma brusca, a unha ampla galería duns tres metros de ancho, cinco de longo e dous de alto. No fondo, a gruta encollíase de novo, formando un pasadizo que se viu truncado por un desprendemento. Malia este atranco, a Rubén contáranlle que a cova era moito máis grande e que ao menos tiña dúas galerías máis. Saímos.
 

Para acceder á parte máis alta do castelo tivemos que facelo atravesando un profundo foxo que discorre polo norleste, a parte máis vulnerable. A cima deparounos outra sorpresa. Está totalmente achairada, protexida polo noroeste por un parapeito de terra e pedras e pronuciados terrapléns, e polo leste polo forte desnivel do terreo.
 

Na parte achairada, duns 40 por 50 metros, observamos unha escavación de forma cadrada duns 40 metros cadrados e medio metro de profundidade que semella acolleu algún tipo de construción. Dende o interior tamén reparamos que polo leste, ademais de polo foxo citado máis arriba, hai unhas enormes penas unidas entre si por rexos muros feitos con pedras que conforman unha potente muralla; segundo informacións recollidas, os muros eran máis altos, as pedras que faltan foron reaproveitadas para construír peches. 
Pero, cal era a función deste máis que probable asentamento fortificado? Como subliñei anteriormente, o dominio visual dende a parte máis alta é reducido, limitándose a uns pequenos tramos do río e, sobre todo, da ponte.
 

A ambos lados do río Neira e a pouca distancia deste, dende Baralla ata a Pobra de San Xiao (Láncara), sitúanse varios castros romanizados asociados a explotacións mineiras: Pousada, A Croa, Pontón, Laxes, A Croa ou Traspena, Vilasantán, Marín, Trascastro, Sambreixo e Neira. Pero se este tipo de asentamento está relativamente ben documentado, carécese de información escrita e arqueolóxica canto á existencia de fortificacións posteriores, agás xunto a ponte de Carracedo onde na Idade Media había unha torre onde se cobraba o dereito de portádego para poder cruzala.
 

Cómpre aclarar que á par do río Neira, non moi afastado dos castros citados, discorría un ramal da vía romana XIX que enlazaba Lucus con Asturica. En Pousada, Arias Vilas ubica a mansio Timalinus do Itinerario de Antonino. No castro de Laxes temos a lenda dunha cova utilizada polos romanos. E na Idade Media este camiño tamén foi utilizado polos xacobitas a Compostela que en Baralla se desviaban da Vía de Künig que unía o Alto do Cebreiro con Lugo; en Aranza (lápidas a Xúpiter e a Tutela), Pousada (celosía de finais do século VI ou principios do VII) e Covas, as igrexas parroquiais están postas baixo o padroado de Santiago Peregrino. 
E están as pontes de Senra, Covas e Carracedo, que aínda que de fasquía moderna a primeira (de cando o Camiño Real en tempos de Carlos III) e medievais as outras dúas, a súa orixe pode ser romana. 
A uns 600 metros en liña recta do Castelo temos outro asentamento situado por riba do río Neira. Trátase do catalogado como castro de Traspena. Elixio Vieites, despois de ver os mapas, comentoume que o lugar ben puído acoller unha fortaleza medieval. O que creo que descoñecía Elixio é que Vázquez Seijas, na súa obra Fortalezas de Lugo y su provincia, opinaba o mesmo. Na croa está a coñecida como Pena Golondrina onde se ve unha pequena cova que semella estar feita por man humana. 
Volvendo ás covas situadas baixo o Castelo, nunha delas Rubén atopou uns anacos cerámicos dunha mesma peza que estamos a estudar. Beatriz Comendador preguntoume se hai referencias sobre a existencia de explotacións de estaño no lugar, algo que tamén descoñecemos.
 

Agora que chega o bo tempo (cruzo os dedos), imos peitear polo miúdo O Castelo e a Croa de Traspena e os seus arredores, ademais de recompilar toda a información oral posible. Para comezar, cando baixe o caudal do río Neira, tentaremos atopar unha inscrición, disque en latín, que ao parecer hai nunha das bases do arco central da ponte de Covas.  
Iso si, no entremedio imos entrar en outras dúas covas que hai na zona: a do Ladrón, con lendas de mouros que foi utilizada polos fuxidos (foi parcialmente selada hai anos), e noutra na que, segundo os máis vellos, hai "vacas pintadas".

TORRE DE TRASPENA
En Traspena, parroquia de Covas (Baralla). Vázquez Seijas cita o lugar como San Mamede de Traspenas, sen achegar máis datos. Visitado o lugar, ningún veciño soubo achegarnos información sobre a existencia dunha posible torre medieval, agás o relacionado co asentamento castrexo situado nun outeiro por riba da aldea coñecido como A Croa.
Dise que no castro da Croa de Traspena houbo unha torre medieval
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

TORRE DA CONDOMIÑA
Na Condomiña (Baralla). A Condomiña fálanos dun condominium de dous señores feudais sobre unha zona concreta. O reparto territorial obedece ao antigo señorío de San Miguel (a Casa de Cedrón como era coñecida no século XVIII) e o de Penarrubia, da Casa dos Ulloa, que moraban no pazo da Pena que compartía o dereito de padroado co marqués de Alcañices. Contaba con cárcere e a ela pertenceron unhas cadeas de ferro que a mediados do século XX se conservaban no pazo da Condomiña contruído, probablemente, cos materiais da primitiva torre.

CASA DA EIREXE
En Guimarei (Baralla). Alonxada do núcleo de poboación, preto da igrexa parroquial. Data de principios do século XVII. Na fachada principal ten un escudo de armas, mandado colocar no século XIX, coas representacións dos Rodríguez, Reimóndez, Seixas e Neiras. O escudo, cuartelado, está orlado con decoración vexetal. Vense cruces potenzadas, pombas, unha cruz flordelisada e un dragón; vai timbrado con helmo e plumas.
 

CASA PALACIO DE ESPIÑA
En Pacios (Baralla). Trátase dun edificio de dúas plantas construído en pedra granítica. Sobre a porta vense tres escudos xuntos e aliñados do século XVIII. No da esquerda figuran as armas dos Seixas, Ulloas e Falcóns. No da dereita as dos Páramos, Castros e Pimenteis, Osorios e Bolaños. No do medio, sen timbrar e cunha imaxe da Virxe sobre el, as dos Neira-Balboa.
 

TORRE DE LAMAS
En Lamas, parroquia de Pacios (Baralla). Ten a orixe no século XVI, fundada por Andrés Pardo de Aguiar, vasalo dos Rosón, señores da casa e solar de Neira e do couto de Lamas, tal como figura nun documento do ano 1591. Na fachada ten dous escudos do século XVI. O da esquerda posúe as armas dos Vaamondes, Celas, Andrades e Pardos. O da dereita ás dos Neiras e Castros.
 
 

TORRE DE NEIRA
En Baralla. Coñecida tamén como A Torre Vella. Non existen probas arqueolóxicas nin escritas sobre a existencia desta torre, o que non é atranco para que a Xunta de Galicia a teña declarada como Ben de Interese Cultural (BIC). Di Amor Meilán na súa Historia de la provincia de Lugo: "Embellecida con el soberano ropaje de una espléndida  poesía y achacando al D. Tello de Neira la deshonra de la doncella Elvira, hija del labrador querelloso, escribió el inmortal Lope de Vega El mejor alcalde el rey, unha de sus obras". Na crónica cóntase un feito acontecido en tempos de Afonso VII, onde un infanzón chamado Fernando de Neira se apropia das terras dun labrego que, aldraxado, acodiu ao rei na procura de xustiza. Ante a negativa de acatar a xustiza real por parte do infanzón, o propio rei viaxa á aldea de Pousada (Baralla) onde se erixía o pazo dos Neira, e captura e axustiza ao nobre, devolvéndolle a terra ao labrego. Lope de Vega coñeceu estes feitos pola Crónica General, publicada entre os anos 1543 e 1578 polo cronista de Carlos I Florian de Ocampo, onde se baseaba en crónicas anteriores. Lope mudou algúns elementos, trocando o nome de Neira polo de Tello, e tamén o motivo, convertendo a peza nun tema amoroso coa "toma" dunha moza por parte de Tello de Neira.

CASA-TORRE DE PIÑEIRA
En Piñeira (Baralla). Edificio formado por vivenda e torre, construída en cachotaría de granito e lousa. Propiedade privada en deficiente estado de conservación. Nun costado da torre vese unha pedra armeira cun só campo ocupado cun brazo armado dunha espada espida, con coroa condal, cargada de bandeiras e símbolos o que fai pensar que os seus primeiros propietarios serían da Casa dos Boado. No ano 1940 foi enaxenada a Manuel García Fernández, veciño de Piñeira.
Casa Torre de Piñeira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 

CASA TORRE DE BASILLE
En Basille, parroquia de Pousada (Baralla). Trátase de dúas edificacións unidas compostas por vivenda e torre, esta máis elevada, construídas no ano 1680. Na parte alta da torre vense dous escudos do século XVII. Debaixo do escudo da dereita figura unha inscrición que di: ESTA OBRA SE IÇO AÑO DE 1680. No da esquerda represéntanse as armas de Rodrigo Alonso de Quiroga, partido en dous con dous xinetes enfrontados.
 

CASA DOS CORREAS
En San Miguel de Neira de Rei (Baralla). Edificio moderno situado na croa dun castro, fronte a igrexa parroquial onde tamén houbo unha torre medieval. Construíuse a mediados do século XIX. Pertenceu a Antonio Correa Fernández, pai do escritor Evaristo Correa Calderón. Don Antonio fundara o semanario de curta traxectoria El Monitor de Baralla cuxo primeiro número saíu á rúa o trece de xaneiro do ano 1900. Sobre o portón de acceso hai un escudo do século XIX coas armas dos Correa.
 

TORRE DE SAN MIGUEL
En San Miguel de Neira de Rei (Baralla). Nos cimentos da igrexa parroquial de orixe románica de San Miguel, edificada sobre un primitivo castro, aínda se perciben as pegadas da base da torre medieval de planta cadrada. Segundo relata Vázquez Seijas, dende a liña fronteira da igrexa e en dirección onde estivo a ponte de Carrocedo, derrubada por unha enchenta do río no ano 1939, o que deu lugar á construción da actual, partía un camiño subterráneo ao servizo da torre, traballado en pena.
A igrexa de San Miguel érguese sobre un castro e unha torre medieval
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CASA DA TORRE
Atópase na aldea dos Mazos (Baralla). Só temos unha referencia oral proporcionada por un veciño, quen nos contou que hai anos aínda se podían ver algúns restos preto do río Neira. Consérvase o topónimo nunha casa onde non atopamos vestixios.
Casa coñecida como A Casa da Torre
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CASA-TORRE DE VILAMEIXE
En Vilameixe, parroquia de Vale (Baralla). O edificio conserva unha torre cadrada con tres andares. Era xurisdición dos Castro. Datada no primeiro terzo do século XVI, pertenceu aos Neira. A principios do século XX era a súa propietaria Carmen García de Blanes e Miranda. Na parte alta do lateral sur da torre vese un escudo do século XVI arrodeado por unha orla vexetal que enmarca nun círculo unha cruz flordelisada, un león rampante e o caldeiro da casa dos Neira-Balboa.
Casa torre de Vilameixe
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

 

PAZO DE VILACHAMBRE
En Vilachambre (Baralla). Coñecido tamén como Casa do Pacio. Pertenceu aos señores de Vilachambre, cuxo antepasado máis antigo fora Vasco de Neira e Valcarce "o Vello". A casa posuía unha capela, hoxe en ruínas. A principios do ano 2017, os actuais propietarios puxéronse en contacto co noso colectivo para informarnos da existencia dun "escudo" tirado nunha silveira que en tempos estivo nun muro exterior da casa. Na visita puidemos comprobar que non se trata dun escudo, pola súa tipoloxía cremos que a pedra puido formar parte dunha lauda sepulcral. Á nosa petición a pedra foi recuperada e gardada nunha casa.
 

CASA DE VILANOVA
En Vilanova, parroquia de Vilartelín (Baralla). A casa atópase en situación de semiruína. No ano 1768 era dono o fidalgo José Sánchez Pardo. A porta de acceso é de arco de medio punto. Sobre a portada vese un escudo coas armas dos Sarmiento, Montenegro e Pardo. Cuartelado, está timbrado con helmo de plumas. Vese unha torre, un M que fai alusión á liñaxe dos Montenegro, un bacelo e un aguia coroada da liñaxe dos Pardo. 
 

IGREXA DE AGÜEIRA
En Agüeira (Becerreá). Nun muro exterior da igrexa consérvase unha pedra armeira moi decorada, podendo atribuírse ao marqués de Camarasa.
 

CASA-TORRE DE HORTA
En Horta, parroquia de Agüeira (Becerreá). Atopábase a carón do antigo Camiño Real. As súas orixes remóntanse ao século XI. A primitiva fortaleza ardeou no ano 1895, quedando só parte da casa que aínda se conserva. Durante moito tempo estivo vencellada a Torés (As Nogais), así como ás casas de Noceda, Arandedo e Cancelada. Os apelidos máis frecuentes son os dos Bolaño, Ulloa e Ribadeneira. Nun documento do ano 1410 di que a capela do San Bieito, hoxe restaurada (foi incendiada o 18 de xullo de 1936), situada nas inmediacións, sempre pertenceu á casa-torre de Horta. En distintos documentos menciónase como Casa dos Ulloas. A Casa de Horta estivo vinculada a Torés, así como ás de Noceda, Arandedo, Cancelada e Quintoi. Os apelidos máis frecuentes son os de Bolaño, Ulloa e os de Ribadeneira. Entre os persoeiros máis destacados da súa xenealoxía cabe salientar ao cardenal Pedro Gómez Bolaño de Ulloa. Na fronte, pedra armeira con cabeza de guerreiro, óvalo, león, axedrezado, rosa e seis barras.
Casa-torre de Horta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 

CASTELO DE PENA AGÜEIRA
Na parroquia de Agüeira (Becerreá). Ten a orixe no século XI. Pertenceu a Vasco de Herbón e Vivero. Foi derrubado polos Irmandiños segundo testemuña de Lope de San Silvestre, un labrego do couto de Barbadelo que declarou en Povancas, asegurando que despois de seren atacado Barbadelo polo conde de Trastamara, atacara a fortaleza de Pena Agüeira. Non quedan restos.
 
CASA-TORRE DE CADOALLA
Na aldea de Cadoalla (Becerreá). Do século XVI. Pertenceu aos Herbón.  A primitiva construción está formada por dous volumes, con muros de cachotaría de xisto con vans reforzados con sillares A porta de acceso ten un arco de medio punto alintelado, que é onde está o escudo. Conxunto alterado por unha construción de formigón. Conserva unha pedra armeira dos Ribadeneira, Bolaño, Balboa e outros.
 

CASA DE VALCÁRCEL
No Cereixal (Becerreá). Casa de dous volumes con dous andares cada un, a base de muros de cachotería e cuberta en lousa. Salienta unha galería de madeira que percorre case todo o primeiro andar. No frontis que coroa o muro da finca conserva unha pedra heráldica cuartelada con flor de lis e paxaros, león e serpe, sol e lúa.
 

CASA-TORRE DE CORMES
En Cormes, parroquia de Morcelle (Becerreá). O documento máis antigo data do ano 1609 en que aparece tomando posesión dela Vasco de Erbón y Vivero, fillo de Lope de Vivero e María López de Vivero e neto de Moñigo de Erbón e Beatriz de Vivero, fundadores do vínculo da casa-torre de Cadoalla no ano 1556. Un dos herdeiros desempeñou o cargo de alcalde maior perpetuo da xurisdición de Torés, por virtude de cesión que lle fixo o seu primo Fernando Bolaño Ribadeneira, señor de Torés, segundo consta na escritura de capitulacións matrimoniais outorgada no ano 1640. A posesión do señorío de Cormes tomouna o 10 de xullo de 1649, por herdanza do seu avó, falecido o ano anterior. Trátase dunha casa-torre de planta rectangular con portas de acceso ao interior alinteladas con arcos de medio punto. Ten unha inscrición ilexible nun dos linteis e unha pedra armeira nunha fachada. Posúe capela exenta ao pé do camiño.
 

CASA-TORRE DE CRUZUL
En Cruzul (Becerreá). Construción en "U" con muros de cachotería revocados, organizada en torno a un patio. Mal estado de conservación.

CASA RIVAS
Na parroquia de Ouselle (Becerreá). Atópase a carón da vía romana XIX. Conxunto formado por casa e unhas construcións adxectivas tipo alpendre. Os edificios están dispostos en torno a unha leira e separadas da estrada por un muro de pedra. A casa principal é de planta rectangular. Semella que os volumes corresponden a dúas épocas distintas pola composición dos alzados. Esta casa figura na documentación como Riba, Riva e Rivas aínda que etimoloxicamente a grafía correcta é Ribas, do latín ripa, -ae. Por real orde do 13 de decembro de 1575, o rei Filipe II asina o vínculo e morgado sobre os bens "de riba do ceresal, doselle". O alzado da primeira parte da casa (o primitivo torreón) data do último cuarto do século XV ou primeiro do XVI, construído por Rodrigo de Erbón. O prado posterior continúa a chamarse Tras da Torre. As edificacións máis separadas do edificio principal (capela e muíño-pombal) padeceron no 1809 a rapina dos soldados napoleónicos do mariscal Soult (a capela foi incendiada). No volume máis baixo da casa aparece un pequeno escudo de gra sobre a porta principal.
 

IGREXA MOSTEIRAL DE PENAMAIOR
En Penamaior (Becerreá). A portada da igrexa de orixe románica está formada por un arco de medio punto con catro columnas con decoración vexetal sobre a que figura o escudo da abadía e unha fornela coa imaxe da Virxe. 
 

MUÍÑO EN PENAMAIOR
En Penamaior, fronte a igrexa mosteiral. Na fachada principal do muíño hai un escudo cuartelado con dous castelos con tres torres e dous león rampantes.
 

IGREXA DE EIXIBRÓN
En Eixibrón, parroquia de Tortes (Becerreá). Nun muro exterior do presbiterio da igrexa consérvase un escudo. 
 

CASA EN VILAR DE CANCELADA
Na parroquia de Vilachá (Becerreá). Edificio de pedra revogado e pintado de branco. Salienta a porta en arco de medio punto. Na fachada conserva un escudo.
 

IGREXA DE VILACHÁ
En Vilachá (Becerreá). Por riba da porta de entrada hai un escudo coas chaves, símbolo da potestade dada por Cristo a San Pedro, e mitra papal.
 

CASA DO AVOGADO
En Vilouta (Becerreá). Trátase dunha construción situada en Vilouta de Abaixo. É de planta cadrada con cuberta delousa a catro augas. Ten unha pedra heráldica con once casas, barras e lanzas, coroada por celada mirando á dereita. Contáronnos que antes de ser trasladado para o emprazamento actual o escudo estaba tirado nun alpendre. Desprotexido, roubáronno pero os cans da aldea perseguiron aos ladróns que tiveron que abandonalo en Guilfrei. Crese que quen o colocou no sitio onde podemos velo foi un avogado de nome Manuel Pérez de Linares que se namorara dunha moza da aldea pero, debido a que non era moi agraciado, rexeitábao, mais el convenceuna cando lle regalou unha moeda de ouro. 
 

CASA EN SANTALLA
En Santalla, parroquia de Ambasvías (Cervantes). Casa de planta cadrada con muros de cachotería e cuberta de lousas de xisto. Ten un patio ao que se accede por un pórtico cuberto. Pertenceu á familia dos Témez. Foi mercada por un veciño da aldea. Na parede que dá ao camiño vese un escudo co campo cortado en cuxa parte superior figura unha torre flanqueada por dous dragóns; na inferior está cuartelado, destacando unha cabeza no lado dereito que mira cara arriba. Está coroado por un helmo. Na mesma pedra, no lado esquerdo, vese un cabaleiro montado nun cabalo con espada na man esquerda. Na parte superior da pedra hai unha longa inscrición de difícil lectura, moi tosca, que semella foi realizada posteriormente, léndose só palabras soltas.
 

CASA EN PEREIRA
Na parroquia do Castelo. Casa de labranza tradicioal que presenta varias alteracións e engadidos. Sobre a porta de acceso ao patio hai un escudo en cuxo corpo central vense tres cuadrúpedes aliñados; está coroado por un helmo con penacho; na parte inferior ten a inscrición SANTIN. 
 

CASTELO DE FRADES
É o nome dunha aldea do concello de Cervantes, na parroquia de Cereixedo. Non existen restos nin arqueolóxicos nin escritos sobre a súa existencia, o que non impide que estea declarado como Ben de Interese Cultural. Citado nun documento do mosteiro de Samos no ano 1091: "in Castelo de Frs, cella integra". No ano 1262, os frades de Carracedo do Bierzo posuían herdades en Castello de Fratribus. No ano 1310 é nomeado como Castello de Frades. Foi solar dos Pardo-Reguera que tamén tiñan casa en Valgos. Malia o anterior, no lugar consérvase unha casa solariega con varios elementos singulares como unha pedra armeira toscamente labrada de dúas pezas con varios motivos. A inferior, de tres cuarteis, torre de dous corpos, cabaleiro de pé vestido con casaca, calzón e báculo na man dereita, unha ave (pita do monte?) e dous dragóns enfrontados; entre as pernas un animal que semella unha lebre, símbolo de fidelidade. Na superior vese un cabaleiro armado cunha espada na man dereita e un falcón na outra, flanqueado pola esquerda por tres estrelas e a lúa e pola dereita polo sol e unha cruz que semella actuar como lanza. Debaixo da lúa lese QUYNDOS, e debaixo do sol LLAMAS. No corpo inferior, orlando os motivos descritos, ha unha inscrición onde se le: "X ISTA PETRA ET SCVDVM CVI X LIBET NIHIL DE X BET NISI REG. TRIBVTVM X ET VECTIGALIA EST DOMI X NI IOSE LOPz OSOo X", ("Esta pedra e escudo nada debe a ninguén senón o tributo ao Rei, e é patrimonio do señor Xosé López Osorio". Pola inscrición semella que estaba exento de todo tipo de tributos, agás os reais. Todo o conxunto está coroado por unha cruz.
 

PAZO DE VILAR
En Vilar, parroquia de Donís. Con varios alpendres engadidos. Presenta planta rectangular con dous andares e cuberta en lousa. Noutro tempo tivo unha capela da que non quedan restos. Na fachada principal hai dous escudos. O primeiro está cuartelado e en cruz. Na parte superior esquerda presenta un castelo, e na dereita unha ave. Nas partes inferiores, tapadas por un tellado, semellan verse uns animais cuadrúpedes. Está coroado por unha cabeza con helmo flanqueado por dous dragóns. Sobre o conxunto hai unha coroa culminada por unha cruz. No campo do segundo escudo vense tres barras verticais. Está orlado por varios motivos en forma de espirais, con dous cuadrúpedes na parte superior. Coroado por un helmo con penacho.
      

TORRE DE DONÍS
En Donís (Cervantes). No Diccionario Heráldico y Geanológico de apellidos españoles y americanos, dos irmáns García Garrafa, aparece Onís e Donís. Na xeanoloxía alúdese a un cabaleiro que ingresou na Orde de Santiago, ao seu pai e a un avó que figuran apelidados como Donís, así como á súa nai que pertencía á mesma casa, mas aparecendo apelidado Onís o avó materno. Noutro documento referido a un irmán do citado cabaleiro, teñen o apelido Onís o pretendente e os sucesores. O edificio ten forma rectangular, acaroado á torre. A xurisdición de Cervantes exerceuna o conde de Grallal, e nela comprendíase a freguesía de Donís, existindo na parroquia o lugar de Castelo. A casa torre pertenceu á familia Sanmartiño Pambley, que percibía rendas forais na parroquia de Donís e colindantes, xa de Navia de Suarna, Candín, San Antolín de Ibias e outros lugares. Posteriormente foi propietaria Aurelia Sanmartiño, natural de Cangas de Onís, e por sucesión pasou aos Ron, residendentes en Lugo, que a enaxenaron a un home chegado de América quen adquiriu o edificio e as súas terras. Na fachada da torre hai unha pedra armeira en granito, protexida por unha moldura xeométrica renacentista, onde figura un can atado a unha árbore, un luceiro, tres dardos, un castelo de dobre torre con porta bloqueada de troneiras e un caldeiro colgado sobre o lume, coroando o escudo un busto de home con helmo adornado con plumas e en cada unha das esquinas un anxo alado.

CASTELO-PAZO DE QUINDOUS
En Quindous (Cervantes). Do século XVI. De traza regular con dous torreóns cilíndricios. Crese que a familia dos Quindós asentaron no lugar no século XV, e o primeiro nome que soa é o de Paio de Quindós. Ata finais do século XIX habitáronno os marqueses de San Sadurniño. Ten traza rectangular con dous torreóns cilíndricos. Nunha pedra armeira figura a inscrición: "Soy de la casa de Quindos fondada en esta montaña". Segundo a tradición, debaixo había outra lenda, desaparecida, que rezaba: "Ao rei non debo nada se lle pago a cabana". No interior consérvanse pinturas murais ao fresco do século XVI. A igrexa parroquial foi capela do pazo. Domínase todo o val. Declarado BIC.
Castelo-pazo de Quindous
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 
 
 

CASTELO DE DOIRAS
En Cervantes. Data do século XIV ou XV, se ben algún investigador traslada a construción ao século XVI polo señor de Cervantes, Juan de la Vega Enriquez de Toledo, Capital Xeneral de Galicia a quen Felipe III lle outorgará o título de conde. Coñecido tamén como da Ponte de Doiras ou de Ferreira, álzase sobre un rochedo a 77 metros sobre o río Cancelada ou Cervantes, na desembocadura do río Doiras. Pertenceu ao conde de Grallal de Campos, señor de Cervantes, título que posuíu o duque de Sexto ata o ano 1909. Logo foi mercado por un particular, Agustín Moirón, quen anos despois llo vendeu a Emilio Martínez Baldrón, e este á fundación Xosé Soto de Fión, entidade sen ánimo de lucro que tiña o proxecto de adicalo a museo etnográfico e arqueolóxico, feito do que despois de varios anos nada se volveu a saber. Só se sobe á fortaleza por un camiño. Ten planta rectangular de grosos muros, unha Torre da Homenaxe de catorce metros de altura en forma de cubo e unha torre circular. Ao interior accédese por unha porta con arco de medio punto. Conserva un paseo de rolda, ameas, un alxibe e outras dependenzas. Atópase en estado de abandono. Declarado BIC.
Tirada dunha antiga lenda oral, A Doniña Cerva, que os veciños transmitiron de xeración en xeración, disque Gustavo Adolfo Bécquer teceu aquí a lenda da Corza Branca. Cóntase que no castelo vivía un cabaleiro de nome Froilaz que tiña dous fillos, Egas e Aldara. O fillo doutro señor dun castelo próximo namorouse da moza. O seu amor foi correspondido e, co prace dos pais, anunciouse a voda. Unha tarde, Aldara desapareceu mentres paseaba polos bosques da contorna. Os pais, o irmán, o seu namorado e demais persoal da fortaleza foron na súa busca, infrutuoso cometido que os levou a imaxinar a  peor as desgrazas. Un día Egas, estando de caza, viu unha fermosa cerva branca e, cunha certeira frecha, acabou coa vida do inofensivo animal. Mais, cando quixo levar a peza para o castelo, decatouse de que pesaba demasiado polo que decidiu cortarlle a pata dianteira para demostrar a súa fazaña. Mais, cando foi amosarlla ao seu pai para facelo partícipe do éxito na cacería, o que sacou do zurrón deixounos sen fala xa que o que había na saca non era a pata da cerva senón unha man, unha branca e suave man dunha muller. Desesperados, correron na procura dos restos onde Egas matara a cerva branca. Cando chegaron viron o que xa se imaxinaban: Egas non matara unha cerva senón a súa fermosa irmá. A lenda asegura que debeu ser un mouro ou unha fada quen encantou á doncela, converténdoa en cerva, e só a morte foi quen de devolvela ao seu estado natural.
Xosé Benito Reza, no seu libro Vivir en Ancares (2002), recolle unha lenda sobre o castelo onde un afiador de Ourense levou o tesouro que se agochaba dende non se sabe canto tempo baixo o portón da fortaleza.
Castelo de Doiras
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

PENA DO CASTELO
Uns veciños da Acea das Pontes (Cervantes) contáronnos que un afloramento rochoso que se ergue por riba do lugar recibe o nome de Pena do Castelo onde, segundo a tradición, houbo unha torre, romana ou medieval, que vixiaba o paso pola ponte do Río das Pontes.
Pena do Castelo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CASA EN POSO
En Poso, parroquia do Pando. Trátase dunha casa moi reformada. Cando as obras de reconstrución atoparon un escudo que o propietario mandou colocar na fachada. Nun círculo, sobre unha inscrición na que lemos "Poso, Poso", vense varios cabaleiros con helmo empuñando espadas e lanzas. Ao parecer figuraba o ano pero foi repicado.
 

CASA SOLARIEGA DE SAN ROMÁN
En San Román de Cervantes. Pertence á familia dos Témez. É de volume case cúbico que xorde dunha planta cadrada, con dous andares e balcón no primeiro. Ten un patio ao que se accede por un pórtico cuberto con porta de madeira. En tempos acolleu a Casa do Concello. Conserva un escudo coroado cun helmo con penacho.
 

PAZO DOS QUIROGA
En San Román de Cervantes. Da antiga construción apenas quedan restos. Ten unha pedra armeira que presenta na parte suprior tres flores de lis, media lúa con estrela e catro gavelas. Na parte inferior hai un castelo e un guerreiro con animal ferido. Está coroado por un helmo.
 

CASA EN VILARTOTE
Na aldea de Vilartote, parroquia de San Tomé de Cancelada. Casa da que só se conservan os muros de cachotería, moi danados que en partes ameazan derrube. No ruinoso muro hai un escudo de pedra coñecido popularmente como "A pedra da cobra". Semella que foi reaproveitado, procedente doutra construción. Sobre o campo, de forma cadrada, vese un círculo dividido en catro partes iguais. No cuartel superior esquerdo hai un castelo e ao seu carón, na parte inferior dereita, o que parece unha figura humana esquemática. Na parte superior dereita a lúa e catro estrelas e outra representación dunha persoa. Na parte inferior esquerda, home a cabalo con lanza e cuberto con helmo; debaixo deste o que semella un home suxeitando un cabalo. A pedra está coroada por un helmo que, pola forma, pertencería a un fidalgo. Segundo Elías Valiña, onde nós vemos uns cabalos el ve camelos, apreciación que cremos errada. 
      

CASA TORRE DE DUMIA
A casa-torre de Dumia ubícase na aldea do mesmo nome, na parroquia de San Tomé de Cancelada, concello de Cervantes. A torre ten a orixe no século XII. O edificio atópase en que serio perigo de derrubamento, con partes que xa caeron e outras con máis que preocupantes fendas. Foi solar e casa da familia Neira ou Vázquez de Neira. No muro do peche conserva unha gran pedra armeira de mármore onde se pode ler: "Estas armas y blasones son de Neiras ynfanzones y estas son de los de Lamas de Álvarez Alba y de Canceladas, apellidos desta casa", mandado colocar por Gil de Mosteyro Neyra no 1660, cando unhas obras de reedificación. No século XVI, dona María de Neira merca ao arcebispo de Santiago o Pazo de Oca, entrando a linaxe dos Neira de Dumia a ser señores de Oca. A linaxe Neira no Val de Cancelada está vencellada aos pazos e torres de Penelas, Vilafrial e O Fabal, no mesmo val. Vázquez Seijas di que en escritura de 28 de xaneiro do ano 1490, outorgada entre Diego Díaz de Guitián e Basco Gómez de Cancelada, este recoñece a aquel por dono propio do pazo de Dumia, así como de todos os bens anexos, como marido de Aldara Vázquez de Cancelada, filla de Alonso López de Cancelada e Viringuela López polo cal Basco demitiu o dereito que a ditos bens podía ter, coa súa propiedade, Diego Díaz. Don Diego e a súa muller, por escritura do ano 1505, doan a favor de Diego Sánchez de Cancelada, da casa-torre e pousa de Dumia, durante a súa vida. Lope Díaz de Guitián fundou no ano 1600 o morgado da linaxe, ao que foron agregados os que posteriormente fixeran a súa muller, María de Balboa, no 1626, e de Pedro Díaz de Guitián, o seu fillo segundo, no 1649. Rodrigo Fenández de Cancelada, Diego Díaz de Guitián e Fernando Díaz de Guitián e Neira, outorgaron contrato o día 9 de xaneiro de 1660 sobre a reedificación da torre de Dumia. A casa estaba composta de planta baixa e alta, cunha cerca de pedra calcaria bastante grosa e que constituiría o perímetro da primitiva torre. Na parte alta da segunda planta hai outra pedra armeira de xisto bastante desgastada, coroada tamén con helmo e viseira. A mediados do ano 1964 era propietaria da casa e bens de Dumia María Álvarez Valcarce, filla de Decoroso Álvarez Santín, residente en Baralla, casada con Manuel Fernández Fernández e que fora adquirida por un seu avó, Carlos Álvarez Carballo, aos seus donos que vivían en Vilafranca do Bierzo. Ao parecer, na actualidade pertence a varias persoas.
Casa-Torre de Dumia
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
 
 
 

CASTELO DE FERREIRA
No concello de Cervantes. Esta fortaleza figura comprendida na listaxe que Juan de Bustamante, nomeado polo conde de Caracena, gobernador do Reino de Galicia, para visitar torres e fortalezas coa finalidade de facer que fosen terraplanadas e cegados os calabozos, mazmorras, covas, etc. que a nobreza tiña baixo terra adicadas a prisión. Martínez Salazar, no libro Algunos temas de Lugo, refire que habéndose querelado Alonso López de que os xustizas do concello de Cervantes non cumprían unha Real Providencia, a audiencia expediu outra, nomeando a Xoán do Cebreiro, alabardeiro do Tribunal, para que fose ao concello para repartir entre os veciños cento cincoenta ducados, en que se tasara a reparación da ponte de San Martín. Este Xoán do Cebreiro encabeza as súas dilixencias do seguinte xeito: "En la villa de San Román de Cervantes junto a la casa y fortaleza de don Pedro Osorio Manrique,cuya es la dicha tierra". Segundo Amor Meilán, o castelo de Ferreira era un castelo roqueiro, residencia nun tempo do señor de Cervantes, conde de Villanueva de Cañedo e marqués de Alcañices. Malia todas estas referencias, ata o de agora descoñécese onde se ubicaba. Non moi lonxe atópase o Monte Castillón e a aldea do Castelo, coñecida tamén como Castelo de Cais.

OS PICOS DA TORRE 
Está situado preto da aldea do Piornedo, na parroquia de Donís (Cervantes), a 1.106 metros de altitude sobre o nivel do mar.  Pero non foi ata os días 24 e 25 de xuño deste ano cando os integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares peiteamos o lugar para comprobar a que podía obedecer o chamativo topónimo. Cómpre aclarar que en Galicia moitos montes levan o nome de Torre ou Castelo o que non sempre indica a existencia dunha fortaleza defensiva, pode denominarse dese xeito por tratarse simplemente dun lugar elevado ou que as penas que os coroan poden ter unha lonxana semellanza cunha fortaleza. 
 

Dende lonxe, os Picos da Torre semella un castro totalmente cuberto por carballos e alta e espesa maleza (rebolas, xestas, piornos, etc.). Só cando chegamos ao pé se advirte a presenza dunhas enormes moles graníticas practicamente verticais cunha altura aproximada duns 20 metros. Ante a imposibilidade de acceder ata o cume polas penas puxémonos a buscar un posible acceso por un lugar máis doado. Despois de salvar a mesta maleza arredor do outeiro demos co único sitio onde o acceso era posible. 
Nada máis coroar a cima decatámonos de que o sitio puído acoller un posible asentamento defensivo, o que en arqueoloxía se coñece como torre ou castelo roqueiro. En efecto, esta parte alta do outeiro ten unhas medidas aproximadas de 25 por 30 metros. Polo sur-oeste está delimitada por grandes penas graníticas que foron preparadas artificialmente para actuar como murallas e ás que se accedía por unha especie de pasillo de entre 0,70 e 1 metro de ancho escavado sobre as propias rochas. O resto estaba defendido polo fortísimo desnivel do terreo. O interior do recinto consta dunha plataforma practicamente chá, cunhas medidas aproximadas de 8 por 9 metros (uns 72 metros cadrados). A parte máis vulnerable (a que non ten as rochas) supuxemos que estaría defendida por unha muralla feita con pedras que ao longo dos séculos, como aconteceu en moitísimos casos, desapareceron para seren reaproveitadas en peches de fincas, casas ou outras construcións. Tamén se ven algúns pequenos rebaixes e buratos nas rochas que servirían para encaixar as vigas. 
Dende este outeiro o dominio visual é impresionante, exercendo un control total sobre os pequenos vales e as depresións fluviais dos ríos Ser, As Pontes, Ponte de Bous, Veiga Cimeira, etc., encaixados entre os altos picos da serra dos Ancares con altitudes que van dos 1.300 aos case 2.000 metros.
 

A clara evidencia da existencia dunha antiga torre roqueira que actuaría como atalaia de vixiancia e control da zona quedou confirmada pola localización dun alquerque de tres, ou xogo de tres en raia, gravado sobre unha pena lisa e horizontal utilizado polos vixiantes para pasar o tempo durante as longas horas. Foi un xogo moi popular na Idade Media (xunto cos máis complexos alquerques de 9 e 12) se ben xa se practicaba, ao menos, dende época romana. En Galicia temos exemplos de alquerques gravados na rocha só nos castelos de Esteiro (Muros), Castromaior (Abadín), da Raíña Loba (Os Blancos), A Rocha Forte (Santiago) e Lobeira (Vilanova de Arousa). Tamén se atoparon exemplares en igrexas, mosteiros ou campamentos romanos, entre outros sitios. Este dos Picos da Torre é de forma cuadrangular, cunhas medidas de 30 por 33 centímetros, con nove coviñas laterais unidas por unha liña e unha coviña central. As liñas que partían desta coviña central e que unían os demais puntos non aparecen, ben porque quedou incompleto ou ben porque cada vez que se xogaba se pintaban as liñas (temos casos de alquerques onde só figuran as coviñas). Para saber máis pódese ver a entrada do meu blog O xogo de alquerque. Tanto as coviñas coma as liñas están moi desgastadas. 
 

Ao rematar a visita achegámonos ata O Piornedo na procura dalgunha información a maiores, por se a houbera. E claro que a houbo. Varias persoas de avanzada idade dixéronnos que, segundo se transmitira oralmente de xeración en xeración, os Picos da Torre acolleu un castelo cuxas pedras foron levadas para edificar a cercana igrexa de San Fiz de Donís do século XVI pero de posbile orixe anterior (tal como figura nunha inscrición) así como a Torre de Donís de orixe baixo-medieval. Se é certo que as pedras foron reutilizadas nestas construcións, a fortaleza dos Picos da Torre sería bastante anterior, quizais altomedieval. 
Tamén tivemos a fortuna de falar con Roberto, o propietario do monte onde se levantaba a torre. Ademais de confirmarnos o dito polos outros veciños, contounos que de neno atopara o anaco dunha especie de botella de barro. Díxonos que para el sería unha alegría que se puxeran en valor os Picos da Torre como un atractivo máis da aldea do Piornedo, laiándose do abandono que está a padecer tanto o pobo como toda a zona dos Ancares. 
 

Descoñecemos que función tería exactamente a torre, encravada nesta zona montañosa, a ausencia de documentación escrita é total (a falta de documentos non é unha excepción, no coñecedísimo castelo de Doiras acontece outro tanto). A pouca distancia, sobre o río das Pontes atópase outro outeiro coñecido como O Castelo que, segundo a tradición, estivo habitado polos romanos se ben, de existir dita fortaleza (aquí non atopamos evidencias dela), cremos que sería para controlar a ponte medieval de orixe romana que hai aos seus pés. De todos os xeitos xunto os Picos da Torre discorre un antigo camiño que viña dende a actual provincia de León, atravesando a Serra dos Ancares polas inmediacións do Pico do Mostallar situado a unha altitude de máis de 1.900 metros. Tampouco podemos desbotar a existencia neste lugar dun posible asentamento romano, non moi lonxe temos documentadas dúas explotación mineiras da época coñecidas como Mina do Ouro Vello e mina do Teso do Prado. Todo isto xa o puxemos en coñecemento do Concello de Cervantes e do Servizo do Patrimonio Cultural para a súa catalogación.

O TESO DO CASTELO
O Teso do Castelo atópase a 659 metros de altitude, en terras da aldea de Airoá, na parroquia de Cereixedo (Cervantes). Trátase dun outeiro rochoso situado nun meandro que forma o río das Casas e o regueiro do Castelo que o arrodean case na súa totalidade, quedando o único punto de acceso pola cara este. Agás por esta parte, o resto resulta practicamente inaccesible debido ás enormes penas, case verticais, que dende a parte máis alta afloran ata as correntes fluviais citadas. Hai uns anos, ao acondicionar a estrada LU-723, fixeron ao pé do teso unha explanada que destruíu varias rochas e eliminou un sendeiro que levaba ata a cima e outro que dende este baixaba cara o río.
 

Sobra aclarar que o que nos levou ata o Teso do Castelo foi a toponimia que, como soe acontecer, adoita ser precisa, sendo en moitísimos casos a única fonte que permite localizar antigos sitios arqueolóxicos.
 

As primeiras tentativas para determinar se o topónimo agochaba algún resto antigo comezámolas hai algúns meses, mais con resultados pouco satisfactorios debido, principalmente, á dificultade para chegar ata o cume, impedimentos cuxos culpables eran as verticais pendentes do monte e a impenetrable maleza. Cada vez que abriamos cos fouciños algún sendeiro, sempre nos atopabamos coas colosais rochas ou cos fortes desniveis do terreo. Pero a insistencia tivo premio a principios do mes de novembro. Despois de despexar un tramo demos de súpeto co que semellaba unha parede construída con pedras soltas. En efecto, limpamos o sitio e puidemos comprobar que se trataba dun muro de factura claramente artificial, realizado con pedras de bo tamaño, que comezada e remataba en dúas grandes penas separadas entre si por uns cinco metros. Foi ao final deste muro, entre cuxas pedras tamén medraba a matogueira, cando demos cunha pequena entrada que nos permitiu comprobar que chegaramos á cima. Aínda que continuaba a espeza maleza, observamos que nos adentraramos nunha pequena explanada de forma rectangular, duns 15 x 20 metros, que ocupaba a parte noreste do cume, protexida en todo o seu perímetro polos afloramentos rochosos e dúas murallas máis, construídas de rocha a rocha, que pechaban o recinto, unha xusto sobre o precipicipo e a outra a continuación da porta de acceso. Observando a contorna dende o alto, vimos que se dominaban os vellos camiños que baixaban dos elevados montes circundantes (un deles coñecido como Castelo de Airoá) e a cunca do río das Casas. Pero a maior sorpresa levámola cando miramos cara o sur. Case mimetizado coa paisaxe, auns 1.300 metros en liña recta, divisamos o impoñente castelo de Doiras, erixido nun outeiro rochoso a 752 metros de altitude.
 

Estabamos diante dunha atalaia relacionada coa fortaleza baixomedieval ou anterior? Antes de facérmonos conxecturas quixemos desvelar algunhas incógnitas, non fose que o que considerabamos como murallas resultasen ser outra cousa, suposición na que non críamos xa que tiñamos case a seguridade de que nun terreo tan escarpado, rochoso e de tan complicadísimo acceso a alguén se lle ocorrera utilizar o lugar para levar o gando ou para labores agrícolas, certidume que se veu confirmada por veciños das Casas do Río e de Airoá. En frase textual: “Alí só subían os corzos”. Preguntamos tamén se coñecían algunha historia ou lenda relacionada co Teso do Castelo: uns dixéronnos que nese castelo vivían os mouros, e outros que se fixera para defenderse dos “moros”.
 

Regresamos ao Teso do Castelo unha semana despois para ver se atopabamos máis vestixios. Nunha zona lixeiramente despexada de maleza, cando estabamos a remover a terra superficialmente, apareceron dúas moedas de cobre moi deterioradas e un anaco cerámico. Unha moeda, despois de indagar no que quedaba dos seus elementos figurativos e nas inscricións, sabemos que é do ano 1618, acuñada en tempos do rei Felipe III, que equivalía a catro maravedises. Aínda que coa inscrición incompleta, no anverso líase PHILIPPVS III, cun castelo e o numeral IIII encerrado nun círculo; e no reverso HISPANIARVM REX e un león nun círculo. Da segunda moeda non conseguimos descifrar absolutamente nada xa que apenas se distinguen algunhas desgastadísimas marcas.
 

O pasado día 8 de decembro achegámonos de novo. Cando estabamos a retirar unhas pequenas pedras amontoadas ao pé dunha rocha saíu á luz o anaco doutro recipiente cerámico. Ao limpar a terra adherida, observamos uns diminutos puntiños que destacaban entre a terra pola cara interior da peza que máis tarde puidemos comprobar que era po de ouro. Remexemos o resto do sitio pero non localizamos máis restos. Unha posible hipótese é que ese recipiente se utilizara para gardar po de ouro extraído do río das Casas. Segundo referencias orais, ata os anos cincoenta do pasado século aínda había mulleres que practicaban o bateo nos remansos dos recodos dos ríos das Casas e Navia. Na zona tamén están documentadas varias minas romanas a ceo aberto. A carón do Teso do Castelo discorría a Vía romana XIX que comunicaba Lucus Augusti (Lugo) con Asturica Augusti (Astorga). Incluso o topónimo Doiras pode facer alusión á existencia de areas auríferas.
 

Non nos sorprendeu a escaseza de datos orais, do mesmo castelo de Doiras apenas se conta con información, nin oral nin escrita (e incluso arqueolóxica), tratándose do único castelo galego aínda en pé do que menos datos se posúen, nin sequera información fiable sobre as remodelacións que se acometeron despois da primeira compra o pasado século XX por un particular.   
En resumo, sobre a cronoloxía do Teso do Castelo barallamos dúas hipóteses. Ou que se trata dun lugar de vixiancia relacionado co vía romana XIX e as explotacións auríferas da zona, ou dunha atalaia ou torre dependente do castelo de Doiras. 

CASA EN VILAVER
Na parroquia de Vilaver (Cervantes). Pertenceu aos Témez. Hai anos ardeu e está medio arruinada. É de planta cadrada con muros de cachotería e cuberta en lousa de xisto. Vese un escudo coroado por un helmo. Debaixo hai unh apedra cunha inscrición incompleta.
 

CASA PAZO DE FREIXÍS
Na parroquia de Freixís (Navia de Suarna). A casa conta cun portón de acceso ao patio interior con arco de medio punto.Está construída en cachotería de xisto. Nunha das fachadas ten outra porta en arco que foi tapiada. Sobre o portón hai un escudo coroado por un helmo. Na parte inferior ten un castelo eun guerreiro sobre un león. Na parte superior vense tres flores delis, media lúa sobre unha estrela e catro barras.
 

PAZO DE ABAIXO
Na aldea de Piñeiro, parroquia de Galegos (Navia de Suarna). Fundado no ano 1581 por Diego Gómez de Navia. Conserva o portón de acceso cun arco de medio punto. Foi restaurado recentemente. Na fachada ten un escudo de forma esférica cunha lúa coas puntas cara abaixo, sobre ela tres flores de lis e outra flor de lis debaixo das puntas da lúa das que saen dúas chamas. Na parte superior unha celada con plumas. Ten a seguinte inscrición "En las armas vº asi el bencer lamas de sustener". 
 

CASA FORTE DE FONTELA
En Fontela, na parroquia de Muñís (Navia de Suarna). Conta Vázquez Seijas que aínda que non se conserva o corpo da torre, por tradición familiar denominábase a un sitio situado no NO da casa como "habitación da torre". Na actualidade o edificio atópase restaurado.
Aldea de Fontela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CASTELO DE ALTAMIRA
Na Pobra de Navia (Navia de Suarna). Data do ano 1307. Citado en documentos do século XI, cando Rodrigo Gutiérrez entrega a fortaleza como dote á súa muller Senior, a doncela de Suarna. Pertenceu as linaxes dos Osorio e dos Altamira. Foi derrubado polos Irmandiños no século XV, non podendo ser reconstruído en toda súa primitiva fábrica. Despois foi pasando por distintas mans, ata caer nas do cura Manuel López Ernesto quen deformou a fortaleza. Construído por riba do río Navia, crese que foi erixido para a defensa da Ponte Vella, con arco oxival altomedieval, aínda que disque de orixe romana. Conserva parte das primitivas murallas e torreóns, asentados en rocha de xisto, con portas situadas a diferentes niveis. O seu estado de conservación é mala. Declarado BIC.
Castelo de Altamira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CASA DO PENEDO
Na parroquia de Penamil (Navia de Suarna). Non conseguimos localizalo. Polas referencias recollidas do Inventario do Patrimonio Artístico da provincia de Lugo, publicado polo Ministerio de Educación e Ciencia, trataríase dunha pedra heráldica que presenta torre con porta no embigo, na parte traseira un pau que apoia na cornixa da torre; na parte superior vense seis estrelas.

PAZO DE PIN
En Pin de Abaixo (Navia de Suarna). Casona de planta rectangular con dous corpos máis elevados nos extremos a xeito de torreóns. Muros de cachotería de xito cuberta en lousa. Ten un patio interior. Na fachada principal amosa un escudo tendente a redondo cunha inscrición ao longo do seu perímetro. Vense cinco tallas que soportan tres flores de lis, e sobre elas unha estrela cobixada por unha media lúa coas puntas cara abaixo. Coroado por celada que mira á dereita. 
 

ESCUDO NA POBRA DE NAVIA
Situado nunha construción que hai nun calexón, preto de onde se celebraba a feira. Trátase dunha pedra heráldica, cuartelada, a tres bandas, con aguia, tres espadas verticais, tres listóns horizontais e axedrezados. Coroada por celada mirando á dereita. No contorno figura a inscrición ALVAREZ BLADES QUINDOS ES SABEDRAS... VARES. 
 

PENA CASTELO
Outeiro rochoso sobre o río Rao situado en Laxo, na parroquia de Rao (Navia de Suarna). Aínda que se carece de noticias documentais e arqueolóxicas sobre a existencia dun castelo, os veciños contáronnos que si houbo unha fortaleza que foi destruída. De feito hai unha lenda que di que foi tal a pólvora utilizada na súa destrución que no lugar onde se instalaran os canóns non volveu medrar ningún tipo de vexetación. Cando visitamos por primeira vez a pena no mes de agosto de 2011, a pesares da mesta matogueira, observamos algúns restos de muros que os veciños nos aseguraron non pertencen a ningunha vella casa nin a un cortín.
Pena Castelo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

A TORRE
Na aldea de Murias, parroquia de Rao (Navia de Suarna). O veciño José Fernández ("José de Vilarín") contoume que a carón da antiga escola levantábase unha torre cuxas últimas pedras desapareceron non hai moitos anos ao faceren unha explanación. Na casa de José consérvase unha pedra armeira. 

PAZO DE CANTORCIA
En Cantorcia, parroquia de Savane (Navia de Suarna). No arruinado pazo, con engadidos de ladrillo e cemento, consérvase un escudo circular coroado por celada. 
 

CASA EN VIRIGO
En Virigo, parroquia de Vilarpandín (Navia de Suarna). Moi modificada que perdeu todo o seu valor. O único elemento interesante é un escudo con celada mirando á dereita, cortado e medio partido, cruz de brazos iguais coroando un grupo de dados, torre de dous corpos, árbore da que colgan uns caldeiros cun can ao pé, xaqueis e tres listóns horizontais. 
 

PAZO DE VIRIGO
En Virigo, parroquia de Vilarpandín (Navia de Suarna). Conta cunha torre máis elevada ca o resto do edificio. Porta de entrada de arco de medio punto. Na fachada conserva un escudo rectangular, cuartelado, con dúas flores de lis, seis estrelas e lúa contornada, cinco estacas e castelo. Ten unha inscriciòn borrosa no perímetro circular.
 

CASA DO CARBALLO
En A Alence (As Nogais). Hai un escudete ao que lle falta un anaco que foi colocado na parte alta da fachada. Por riba hai unha inscrición incompleta que di "Esta casa se iço...". 
 

TORRE DE DONCOS
En Doncos (As Nogais). Chamada tamén de Agustín polo lugar onde se atopa. Erixida no século XIV ou XV á beira do río Navia e xunto unha calzada romana para defender a entrada a Galicia. A finais do século XIV era o seu dono García Rodríguez de Valcarce, Adiantado Maior de Galicia, señor de Sarracín (Vega de Valcarce), Corullón e Montefurado, bens herdados da súa nai Constanza García. Os Valcarce estiveron emparentados en Galicia cos Valboa, Armesto, Monterrei e Lemos. No 1528, o castelo de Sarracín pasa a Pedro Álvarez de Osorio, xunto coas fortalezas, entre outras, de Vilafranca, Valboa, Corullón e Cornatel, mais xa non figura Doncos. No ano 1603, sendo o seu propietario Fernando de Toledo, xa ficaba medio arruinada. Do antigo castelo segue en pé a Torre da Homenaxe, de planta cadrada con tres andares e un soto escavado na rocha. Ten unha altura de 24 metros. Foi construída en cachotaría de lousa, agás nas xanelas que son de perpiaño. Declarado BIC.
Coñécese tamén como Castelo da Anca pola lenda que narra que durante a Reconquista un dos trece cabaleiros que estaban para defender aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela viu como unha parella de cristiáns era atacada por un grupo de sarracenos. Un deles tomou prisioeira á muller, e con ela montada na anca do seu cabalo tentou fuxir. Mais cando o árabe xa estaba a ser atrapado polos cabaleiros, desenvaiñou o seu alfanxe e dun talo degolou á moza para que ninguén máis gozase da súa beleza.
No mes de agosto de 2014, cando andabamos a avaliar o patrimonio da comarca, enterámonos de que a torre non ten dono. (Ver o artigo, no apartado Apéndices deste mesmo blog, A torre sen dono).
Torre de Doncos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

A Torre de Doncos nunha foto de principios dos anos vinte do pasado século XX
(Foto achegada por Luis López Pombo)

PAZO DE DONCOS
En Doncos (As Nogais). Coñecido tamén como Casa de su Excelencia. Conserva un escudo cuartelado coas armas dos Ribadeneira, Lemos, Valcarce e Balboa.  

CASA-TORRE DE NOCEDA
En Noceda (As Nogais). Situada fronte a igrexa parroquial. O primeiro que se asentou nela foi Lope Sánchez de Ulloa, por terlle sido adxudicada en partillas que fixera o seu irmán Vasco Sánchez de Ulloa. Vendida polos herdeiros, foi convertida en casa de labranza. Os restos da torre foron reaproveitados para a construción doutras vivendas. A unha parte do edificio antepúxoselle outro corpo no ano 1850. Os escudos da fachada desapareceron, un deles, ao parecer, presentaba as armas dos Ulloa e dos Ribadeneira. 
Casa-torre de Noceda
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CASTELO DE TORÉS
En Torés (As Nogais). Do século XV, se ben hai autores que sitúan a súa orixe antes de mediados do século VIII, mesmo asegurando que no lugar existía unha antiga mansión romana, se ben non se contan con datos arqueolóxicos nin escritos que así o testemuñen. Mantense en pé unha torre arruinada duns 18 metros de altura e os restos das murallas cuxas pedras foron reaproveitadas posteriormente noutras construcións. Dise que na época de maior explendor chegou a ter 1.300 homes de a cabalo, cifra a todas luces esaxerada se temos en conta as freguesías que compoñían a xurisdición e os escasos recursos cos que contaban. A fortaleza vai unida á historia dos Ribadeneira e dos Bolaño, herdada logo polo marqués de Camarasa. Tense como ascendente dos Ribadeneira a Lupo Luperio ou Lupario, descendente de senadores romanos. Dise que un fillo deste foi o primeiro que viu o sepulcro do Apóstolo Santiago navegando preto de Vigo. A comezos do ano 1989, representantes do Concello e o duque de Segorbe, fillo da marquesa de Medinaceli, iniciaros as conversas para conservar e restaurar o castelo. Pero non foi ata vinte e catro anos despois cando a casa de Medinaceli, a súa propietaria actual, cedeu por 25 anos o uso do castelo ao Concello e aos veciños. No ano 2013, alumnos dun Obradoiro de Emprego subvencionado pola Xunta de Galicia, acondicionaron a contorna e limparon os muros o que non evita que sexa necesaria unha serie de actuacións urxentes encamiñadas a consolidalos para evitar a súa degradación total. A finais do ano 2014, Carmina Bolaño que reside nos Ánxeles (EE.UU.) e descendente dos primeiros propietarios, doou á Asociación de Veciños de Torés 6.000 dólares para contribuír á súa posta en valor. Declarado BIC.
Cóntase que cando os discípulos do Apóstolo chegaron a Iria Flavia (Padrón) cos restos do santo, achegáronse ao castelo da raíña Lupa para solicitarlle axuda para trasladar o corpo. Lupa díxolles que tiñan que pedir a autorización de Filotio, legado do emperador de Roma. Mais este, desconfiado, ordenou prender aos discípulos e guindalos a unha escura mazmorra da que foron liberados por un anxo. As lexións romanas saíron na súa busca e, cando xa estaban a piques de collelos, a ponte que viñan de cruzar os discípulos derrubouse. Ao enteirarse do feito, Lupa converteuse ao cristianismo. Outra versión conta que a raíña deulle uns bois e un carro para transportar ao Apóstolo, mais, cando chegaron ao Illicino (o Pico Sacro), os bois transmutáronse en touros bravos. Os atemorizados seguidores de Santiago, prevendo o seu fin, fixeron o sinal da cruz e, para conmemorar o prodixio, mandou construír o castelo de Torés como totem aos touros que transportaban o corpo. Outra lenda, relatada por Frei Xerónimo Pardo en Historia del Apóstol Santiago, afirma que foi dono da fortaleza Lobo Loberio, señor do castelo Lupario, nomeado Régulo por Augusto. Conta tamén que o seu fillo Loberio Rivano, casado con Caia Valeira, tiña un pazo preto de Vigo, e un día, estando xunto o mar, viu a nave que conducía os restos de Santiago e un resplandor no ceo en forma de cruz. O cabalo que montaba meteuse no mar e Loberio saíu con varias cunhcas apegadas á roupa. Desa lenda xurdiu a pedra de armas dos Ribadeneira, que ten unha cruz en cuxos brazos hai unha cuncha.
 A arruinada Torre da Homenaxe
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Restos das murallas do antigo castelo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
 
O castelo de Torés nunha foto do ano 1929
(Foto achegada por Luis López Pombo) 

CASA DE PARDO
En Torés (As Nogais). Conserva un escudo cuartelado onde se ven un león rampante mirando cara a dereita, pino e troitas gaiadas dos Gaioso.  (Debuxo cortesía de Luis López Pombo).
 

IGREXA DE TORÉS
En Torés (As Nogais). A igrexa data do século XVII. No interior hai tres labras heráldicas das familias nobres de Tores e dous panteóns na capela maior que corresponden a un cabaleiro en posición xacente e unha dama dos Ribadeneira, representativos da escultura funeraria do século XVI ou principios do XVII. Nunha das laudas vese un león rampante mirando á esquerda, pino, trece roeis, tres troitas e a inscrición: "Aqui yacen Diego de Lemos i Maria de Ulloa su mvger, renobola para si i para Salvador de Lemos sv hixo, Ana Pedro de Pardo de Ulloa vivda de Bartolomé de Lemos i para svs svcesores Lemos Pardo de Ulloa 1635". (Foto cortesía de Luis López Pombo).
 

IGREXA DE VILAICENTE
Na parroquia de Vilaicente (As Nogais). Nun muro interior da igrexa hai un escudo que ata o ano 1986 estivo no exterior, xunto o pórtico da entrada. Dise que foi traído polos señores de Torés.
 

CASA EN FONTEFERREIRA
Na aldea de Fonteferreira, na parroquia do Cebreiro (Pedrafia do Cebreiro). Ten como elemento singular unha inscrición a modo de cáliz no acceso polo patio e unh inscrición na fachada principal. Descoñécese a súa orixe. 
 

CASA DE LUCAS
En Fonfría (Pedrafita do Cebreiro). Segundo información achegada por Luis López Pombo, a casa foi brasonada hai algúns anos previo ao expediente xenealóxico da familia López-Pérez vinculares da mesma. 
 

CASA DA BARRA
Na parroquia de Lousada (Pedrafita do Cebreiro). Conserva unha portada en arco de medio punto. Na fachada vese unha pedra heráldica coroada por celada.
 

CASA-TORRE DE PACIOS
En Pacios (Pedrafita do Cebreiro). Coñecida tamén como Casa do Señor. Os fundadores e propietarios tiñan dereito ao paso directo ao coro da igrexa, á que está acaroada. Vázquez Seijas di que no oco que ocupa a igrexa estivo antes o corpo da torre, e que debeu ser cara o ano 1600 cando se efectuou a substitución, ao reformar o inmoble. O vínculo e morgado quedou constituído no ano 1696. Nese mesmo ano, Gonzalo Armesto e Lope Saco de Armesto e a súa muller doan ao seu fillo o terzo e quinto de todos os bens que tiñan ou os que puideran ter ou adquirir, que lle sinalan en todo o couto de Pacios e toda xurisdición civil e criminal, vasalos, rendas, lugares, etc., comprendido en dito couto e o anexo do Val de Fariña. No 1747 detállase a dote de Francisco Antonio Saco de Armesto polo casamento con Manuela Francisca Santamaría e San Martín. Na fachada norte figura un escudo en pedra calcaria coas armas dos Armesto, Ron e Valcarce.
 Casa-Torre de Pacios
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 
 
 

CASA DO REGUEIRO
En Riocereixa de Abaixo (Pedrafita do Cebreiro). Contounos o dono actual que a casa fora propiedade dun antepasado seu, un cura procedente do concello de Samos. Por riba dun arco de medio punto de acceso ao interior vese un escudo en mal estado de conservación. Ao parecer, en tempos dos seus antepasados, uns nenos tiráronlle pedras o que lle produciu graves desperfectos.
      

CASTELO DOS ARMESTO OU CASA-TORRE DE VEIGA DE FORCAS
En Veiga de Forcas (Pedrafita do Cebreiro). Do antigo castelo do século XV apenas quedan restos. No lugar consérvase a abandonada casa-pazo e torre que sufriu varias reformas, entre outras unha no ano 1964 que fixo desaparecer varios elementos. No ano 1450, o mosteiro do Cebreiro arrendou a xurisdición aos Armesto, sendo a partir de entón cando os señores da fortaleza pasaron a xestionar as terras e a cobrar os trabucos aos labregos. No 1625, Gonzalo Armesto e Ron derrubou a capela do pazo e construíu a igrexa parroquial, situada xunto a casa, contando para elo coa oposición do prior do Cebreiro pero co visto e prace do bispo de Lugo. A mediados do século XVIII, os fidalgos xa non vivían na casa-torre xa que se trasladaran para Vilafranca do Bierzo. Na actualidade pertence a varios herdeiros, descendentes da familia fidalga. Segundo a documentación que existía no arquivo do avogado Manuel Neira Pol, o 13 de outubro do ano 1868 reuníronse os habitantes do Cebreiro en Veiga de Forcas ao grito de "Viva o pobo, abaixo a tiranía", tomando un acordo coñecido como "Acordo Municipal do Cebreiro" no cal destitúen á corporación municipal de Pedrafita do Cebreiro, designando como sé da capitalidade a Veiga de Forcas, nomeando concelleiros, entre outros a Manuel Mejía e José de Neira Saco quen por elo foron procesados polo delito de rebelión. Conserva dous escudos situados na fachada principal. Nun vese un castelo e torre amarrada a el, aguia cun peixe nas poutas e por baixo tres botas de calzar. No outro escudo, sen cuartelar, vese un castelo con tres homenaxe flanqueado por dúas árbores; debaixo un caldeiro sobre o lume; arredor unha trompeta e a inscrición "Os de Ron comen a este son". No mes de xaneiro de 2016, derrubouse gran parte do edificio, debido á falta de mantemento que se agravou coa choiva e o vento.
Casa-torre dos Armesto
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares





CASA DE FONTELO
En Zanfoga  (Pedrafita do Cebreiro). Na fachada leste, entre dúas ventás, conserva un escudo do século XVII ou XVIII. Enmarcado, abombado e cuartelado. No primeiro cuartel axedrezado dos Ulloa. No segundo estrela de oito puntas, armas dos Cedrón. No terceiro cinco estacas dos Valcarce. No cuarto o castelo dos Armesto.

IGREXA DE ZANFOGA 
En Zanfoga (Pedrafita do Cebreiro). Na torre hai un escudo coa seguinte inscrición: "Esta obra la iço D Francisco Garido, comisario del Santo Oficio, siendo cura. Ano de 1680".



Colectivo Patrimonio dos Ancares
Castelos, torres e escudos dos Ancares