CASTELOS E TORRES DA COMARCA DOS ANCARES

CASTELOS E TORRES QUE ACHEGAMOS

* Torre de Traspena (Baralla)
* Torre da Condomiña (Baralla)
* Torre de Lamas de Mazaílle (Baralla)
* Torre de Neira (Baralla)
* Casa-torre de Piñeira (Baralla)
* Torre de San Miguel (Baralla)
* Casa da Torre (Os Mazos-San Martiño de Neira de Rei) 
* Casa-torre de Vilameixe (Baralla)
* Casa-torre de Cadoalla (Becerreá)
* Casa-torre de Cormes (Becerreá)
* Casa-torre de Cruzul (Becerreá)
* Casa-torre de Horta (Becerreá)
* Castelo de Pena Agüeira (Becerreá)
* Torre de Donís (Cervantes)
* Castelo-pazo de Quindous (Cervantes)
* Castelo de Doiras (Cervantes)
* Castelo de Frades (Cervantes)
* Pena do Castelo (Cervantes)
* Torre de Dumia (Cervantes)
* Castelo de Ferreira (Cervantes)
* Pico da Torre (Cervantes)
* Casa forte de Fontela (Navia de Suarna)
* Castelo de Altamira (Navia de Suarna)
* Pena Castelo (Navia de Suarna)
* A Torre (Navia de Suarna)
* Casa-torre de Noceda (As Nogais)
* Castelo de Torés (As Nogais)
* Torre de Doncos (As Nogais)
* Casa-torre de Pacios (Pedrafita do Cebreiro)
* Castelo dos Armesto (Pedrafita do Cebreiro)


TORRE DE TRASPENA
En Traspena, parroquia de Covas (Baralla). Vázquez Seijas cita o lugar como San Mamede de Traspenas, sen achegar máis datos. Visitado o lugar, ningún veciño soubo achegarnos información sobre a existencia dunha posible torre medieval, agás o relacionado co asentamento castrexo situado nun outeiro por riba da aldea coñecido como A Croa.
Dise que no castro da Croa de Traspena houbo unha torre medieval
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

TORRE DA CONDOMIÑA
Na Condomiña (Baralla). A Condomiña fálanos dun condominium de dous señores feudais sobre unha zona concreta. O reparto territorial obedece ao antigo señorío de San Miguel (a Casa de Cedrón como era coñecida no século XVIII) e o de Penarrubia, da Casa dos Ulloa, que moraban no pazo da Pena que compartía o dereito de padroado co marqués de Alcañices. Contaba con cárcere e a ela pertenceron unhas cadeas de ferro que a mediados do século XX se conservaban no pazo da Condomiña contruído, probablemente, cos materiais da primitiva torre. 

TORRE DE LAMAS DE MAZAÍLLE
En Lamas, parroquia de Pacios (Baralla). Ten a orixe no século XVI, fundada por Andrés Pardo de Aguiar, vasalo dos Rosón, señores da casa e solar de Neira e do couto de Lamas, tal como figura nun documento do ano 1591.

TORRE DE NEIRA
Coñecida tamén como A Torre Vella. Non existen probas arqueolóxicas nin escritas sobre a existencia desta torre, o que non é atranco para que a Xunta de Galicia a teña declarada como Ben de Interese Cultural (BIC).
Di Amor Meilán na súa Historia de la provincia de Lugo: "Embellecida con el soberano ropaje de una espléndida  poesía y achacando al D. Tello de Neira la deshonra de la doncella Elvira, hija del labrador querelloso, escribió el inmortal Lope de Vega El mejor alcalde el rey, unha de sus obras". Na crónica cóntase un feito acontecido en tempos de Afonso VII, onde un infanzón chamado Fernando de Neira se apropia das terras dun labrego que, aldraxado, acodiu ao rei na procura de xustiza. Ante a negativa de acatar a xustiza real por parte do infanzón, o propio rei viaxa á aldea de Pousada (Baralla) onde se erixía o pazo dos Neira, e captura e axustiza ao nobre, devolvéndolle a terra ao labrego. Lope de Vega coñeceu estes feitos pola Crónica General, publicada entre os anos 1543 e 1578 polo cronista de Carlos I Florian de Ocampo, onde se baseaba en crónicas anteriores. Lope mudou algúns elementos, trocando o nome de Neira polo de Tello, e tamén o motivo, convertendo a peza nun tema amoroso coa "toma" dunha moza por parte de Tello de Neira.

CASA-TORRE DE PIÑEIRA
En Piñeira (Baralla). Edificio formado por vivenda e torre, construída en cachotaría de granito e lousa. Propiedade privada en deficiente estado de conservación. Nun costado da torre vese unha pedra armeira cun só campo ocupado cun brazo armado dunha espada espida, con coroa condal, cargada de bandeiras e símbolos o que fai pensar que os seus primeiros propietarios serían da Casa dos Boado. No ano 1940 foi enaxenada a Manuel García Fernández, veciño de Piñeira.
Casa Torre de Piñeira
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)


TORRE DE SAN MIGUEL
En San Miguel de Neira de Rei (Baralla). Nos cimentos da igrexa parroquial de orixe románica de San Miguel, edificada sobre un primitivo castro, aínda se perciben as pegadas da base da torre medieval de planta cadrada. Segundo relata Vázquez Seijas, dende a liña fronteira da igrexa e en dirección onde estivo a ponte de Carrocedo, derrubada por unha enchenta do río no ano 1939, o que deu lugar á construción da actual, partía un camiño subterráneo ao servizo da torre, traballado en pena.
A igrexa de San Miguel érguese sobre un castro e unha torre medieval
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares

CASA DA TORRE
Atópase na aldea dos Mazos. Só temos unha referencia oral proporcionada por un veciño, quen nos contou que hai anos aínda se podían ver algúns restos preto do río Neira. Consérvase o topónimo nunha casa onde non atopamos vestixios.
Casa coñecida como A Casa da Torre
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CASA-TORRE DE VILAMEIXE
En Vilameixe (Baralla). O edificio conserva unha torre cadrada con tres andares onde se pode ver unha pedra armeira dos Castro que exercían xurisdición. Datada no primeiro terzo do sévulo XVI, pertenceu aos Neira. A principios do século XX era a súa propietaria Carmen García de Blanes e Miranda.
Casa torre de Vilameixe
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)  

CASA-TORRE DE CADOALLA
Na aldea de Cadoalla (Becerreá). Do século XVI. Pertenceu aos Herbón. Conserva unha pedra armeira dos Ribadeneira, Bolaño, Balboa e outros. A primitiva construción está formada por dous volumes, con muros de cachotaría de xisto con vans reforzados con sillares A porta de acceso ten un arco de medio punto alintelado, que é onde está o escudo. Conxunto alterado por unha construción de formigón.

CASA-TORRE DE CORMES
En Cormes, parroquia de Morcelle (Becerreá). O documento máis antigo data do ano 1609 en que aparece tomando posesión dela Vasco de Erbón y Vivero, fillo de Lope de Vivero e María López de Vivero e neto de Moñigo de Erbón e Beatriz de Vivero, fundadores do vínculo da casa-torre de Cadoalla no ano 1556. Un dos herdeiros desempeñou o cargo de alcalde maior perpetuo da xurisdición de Torés, por virtude de cesión que lle fixo o seu primo Fernando Bolaño Ribadeneira, señor de Torés, segundo consta na escritura de capitulacións matrimoniais outorgada no ano 1640. A posesión do señorío de Cormes tomouna o 10 de xullo de 1649, por herdanza do seu avó, falecido o ano anterior. Trátase dunha casa-torre de planta rectangular con portas de acceso ao interior alinteladas con arcos de medio punto. Ten unha inscrición ilexible nun dos linteis e unha pedra armeira nunha fachada. Posúe capela exenta ao pé do camiño.

CASA-TORRE DE CRUZUL
En Cruzul (Becerreá). Construción en "U" con muros de cachotería revocados, organizada en torno a un patio. Mal estado de conservación.

CASA-TORRE DE HORTA
En Horta, parroquia de Agüeira (Becerreá). Atopábase a carón do antigo Camiño Real. As súas orixes remóntanse ao século XI. A primitiva fortaleza ardeou no ano 1895, quedando só parte da casa que aínda se conserva. Durante moito tempo estivo vencellada a Torés (As Nogais), así como ás casas de Noceda, Arandedo e Cancelada. Os apelidos máis frecuentes son os dos Bolaño, Ulloa e Ribadeneira. Nun documento do ano 1410 di que a capela do San Bieito, hoxe restaurada (foi incendiada o 18 de xullo de 1936), situada nas inmediacións, sempre pertenceu á casa-torre de Horta. Na fronte, pedra armeira con cabeza de guerreiro, óvalo, león, axedrezado, rosa e seis barras. En distintos documentos menciónase como Casa dos Ulloas. A Casa de Horta estivo vinculada a Torés, así como ás de Noceda, Arandedo, Cancelada e Quintoi. Os apelidos máis frecuentes son os de Bolaño, Ulloa e os de Ribadeneira. Entre os persoeiros máis destacados da súa xenealoxía cabe salientar ao cardenal Pedro Gómez Bolaño de Ulloa.
Casa-torre de Horta
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

CASTELO DE PENA AGÜEIRA
Na parroquia de Agüeira (Becerreá). Ten a orixe no século XI. Pertenceu a Vasco de Herbón e Vivero. Foi derrubado polos Irmandiños segundo testemuña de Lope de San Silvestre, un labrego do couto de Barbadelo que declarou en Povancas, asegurando que despois de seren atacado Barbadelo polo conde de Trastamara, atacara a fortaleza de Pena Agüeira. Non quedan restos.

TORRE DE DONÍS
En Donís (Cervantes). No Diccionario Heráldico y Geanológico de apellidos españoles y americanos, dos irmáns García Garrafa, aparece Onís e Donís. Na xeanoloxía alúdese a un cabaleiro que ingresou na Orde de Santiago, ao seu pai e a un avó que figuran apelidados como Donís, así como á súa nai que pertencía á mesma casa, mas aparecendo apelidado Onís o avó materno. Noutro documento referido a un irmán do citado cabaleiro, teñen o apelido Onís o pretendente e os sucesores. O edificio ten forma rectangular, acaroado á torre. Na fachada da torre hai unha pedra armeira en granito, e outra na parte correspondente á casa. A xurisdición de Cervantes exerceuna o conde de Grallal, e nela comprendíase a freguesía de Donís, existindo na parroquia o lugar de Castelo. A casa torre pertenceu á familia Sanmartiño Pambley, que percibía rendas forais na parroquia de Donís e colindantes, xa de Navia de Suarna, Candín, San Antolín de Ibias e outros lugares. Posteriormente foi propietaria Aurelia Sanmartiño, natural de Cangas de Onís, e por sucesión pasou aos Ron, residendentes en Lugo, que a enaxenaron a un home chegado de América quen adquiriu o edificio e as súas terras.

CASTELO-PAZO DE QUINDOUS
En Quindous (Cervantes). Do século XVI. De traza regular con dous torreóns cilíndricios. Crese que a familia dos Quindós asentaron no lugar no século XV, e o primeiro nome que soa é o de Paio de Quindós. Ata finais do século XIX habitáronno os marqueses de San Sadurniño. Ten traza rectangular con dous torreóns cilíndricos. Nunha pedra armeira figura a inscrición: "Soy de la casa de Quindos fondada en esta montaña". Segundo a tradición, debaixo había outra lenda, desaparecida, que rezaba: "Ao rei non debo nada se lle pago a cabana". No interior consérvanse pinturas murais ao fresco do século XVI. A igrexa parroquial foi capela do pazo. Domínase todo o val. Declarado BIC.
Castelo-pazo de Quindous
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares) 

CASTELO DE DOIRAS
En Cervantes. Data do século XIV ou XV, se ben algún investigador traslada a construción ao século XVI polo señor de Cervantes, Juan de la Vega Enriquez de Toledo, Capital Xeneral de Galicia a quen Felipe III lle outorgará o título de conde. Coñecido tamén como da Ponte de Doiras ou de Ferreira, álzase sobre un rochedo a 77 metros sobre o río Cancelada ou Cervantes, na desembocadura do río Doiras. Pertenceu ao conde de Grallal de Campos, señor de Cervantes, título que posuíu o duque de Sexto ata o ano 1909. Logo foi mercado por un particular, Agustín Moirón, quen anos despois llo vendeu a Emilio Martínez Baldrón, e este á fundación Xosé Soto de Fión, entidade sen ánimo de lucro que tiña o proxecto de adicalo a museo etnográfico e arqueolóxico, feito do que despois de varios anos nada se volveu a saber. Só se sobe á fortaleza por un camiño. Ten planta rectangular de grosos muros, unha Torre da Homenaxe de catorce metros de altura en forma de cubo e unha torre circular. Ao interior accédese por unha porta con arco de medio punto. Conserva un paseo de rolda, ameas, un alxibe e outras dependenzas. Atópase en estado de abandono. Declarado BIC.
Tirada dunha antiga lenda oral, A Doniña Cerva, que os veciños transmitiron de xeración en xeración, disque Gustavo Adolfo Bécquer teceu aquí a lenda da Corza Branca. Cóntase que no castelo vivía un cabaleiro de nome Froilaz que tiña dous fillos, Egas e Aldara. O fillo doutro señor dun castelo próximo namorouse da moza. O seu amor foi correspondido e, co prace dos pais, anunciouse a voda. Unha tarde, Aldara desapareceu mentres paseaba polos bosques da contorna. Os pais, o irmán, o seu namorado e demais persoal da fortaleza foron na súa busca, infrutuoso cometido que os levou a imaxinar a  peor as desgrazas. Un día Egas, estando de caza, viu unha fermosa cerva branca e, cunha certeira frecha, acabou coa vida do inofensivo animal. Mais, cando quixo levar a peza para o castelo, decatouse de que pesaba demasiado polo que decidiu cortarlle a pata dianteira para demostrar a súa fazaña. Mais, cando foi amosarlla ao seu pai para facelo partícipe do éxito na cacería, o que sacou do zurrón deixounos sen fala xa que o que había na saca non era a pata da cerva senón unha man, unha branca e suave man dunha muller. Desesperados, correron na procura dos restos onde Egas matara a cerva branca. Cando chegaron viron o que xa se imaxinaban: Egas non matara unha cerva senón a súa fermosa irmá. A lenda asegura que debeu ser un mouro ou unha fada quen encantou á doncela, converténdoa en cerva, e só a morte foi quen de devolvela ao seu estado natural.
Xosé Benito Reza, no seu libro Vivir en Ancares (2002), recolle unha lenda sobre o castelo onde un afiador de Ourense levou o tesouro que se agochaba dende non se sabe canto tempo baixo o portón da fortaleza.
Castelo de Doiras
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares 

CASTELO DE FRADES
É o nome dunha aldea do concello de Cervantes. Non existen restos nin arqueolóxicos nin escritos sobre a súa existencia, o que non impide que estea declarado como Ben de Interese Cultural. Citado nun documento do mosteiro de Samos no ano 1091: "in Castelo de Frs, cella integra". No ano 1262, os frades de Carracedo do Bierzo posuían herdades en Castello de Fratribus. No ano 1310 é nomeado como Castello de Frades. Foi solar dos Pardo-Reguera que tamén tiñan casa en Valgos. Malia o anterior, no lugar consérvase unha casa solariega con varios elementos singulares como unha pedra armeira toscamente labrada de dúas pezas con varios motivos, entre outros un guerreiro a cabalo que porta unha lanza e unha inscrición en latín. O escudo atópase empotrado na fachada da citada casa, sobre a porta principal. A inscrición di: "X ISTA PETRA ET SCVDVM CVI X LIBET NIHIL DE X BET NISI REG. TRIBVTVM X ET VECTIGALIA EST DOMI X NI IOSE LOPz OSOo X", ("Esta pedra e escudo nada debe a ninguén senón o tributo ao Rei, e é patrimonio do señor Xosé López Osorio". Pola inscrición semella que estaba exento de todo tipo de tributos, agás os reais.
 Aldea de Castelo de Frades
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares) 

PENA DO CASTELO
Uns veciños da Acea das Pontes (Cervantes) contáronnos que un afloramento rochoso que se ergue por riba do lugar recibe o nome de Pena do Castelo onde, segundo a tradición, houbo unha torre, romana ou medieval, que vixiaba o paso pola ponte do Río das Pontes.
Pena do Castelo
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

TORRE DE DUMIA
A casa-torre de Dumia ubícase na aldea do mesmo nome, na parroquia de San Tomé de Cancelada, concello de Cervantes. A torre ten a orixe no século XII. O edificio atópase en que serio perigo de derrubamento, con partes que xa caeron e outras con máis que preocupantes fendas. Foi solar e casa da familia Neira ou Vázquez de Neira. No muro do peche conserva unha gran pedra armeira de mármore onde se pode ler: "Estas armas y blasones son de Neiras ynfanzones y estas son de los de Lamas de Álvarez Alba y de Canceladas, apellidos desta casa", mandado colocar por Gil de Mosteyro Neyra no 1660, cando unhas obras de reedificación. No século XVI, dona María de Neira merca ao arcebispo de Santiago o Pazo de Oca, entrando a linaxe dos Neira de Dumia a ser señores de Oca. A linaxe Neira no Val de Cancelada está vencellada aos pazos e torres de Penelas, Vilafrial e O Fabal, no mesmo val. Vázquez Seijas di que en escritura de 28 de xaneiro do ano 1490, outorgada entre Diego Díaz de Guitián e Basco Gómez de Cancelada, este recoñece a aquel por dono propio do pazo de Dumia, así como de todos os bens anexos, como marido de Aldara Vázquez de Cancelada, filla de Alonso López de Cancelada e Viringuela López polo cal Basco demitiu o dereito que a ditos bens podía ter, coa súa propiedade, Diego Díaz. Don Diego e a súa muller, por escritura do ano 1505, doan a favor de Diego Sánchez de Cancelada, da casa-torre e pousa de Dumia, durante a súa vida. Lope Díaz de Guitián fundou no ano 1600 o morgado da linaxe, ao que foron agregados os que posteriormente fixeran a súa muller, María de Balboa, no 1626, e de Pedro Díaz de Guitián, o seu fillo segundo, no 1649. Rodrigo Fenández de Cancelada, Diego Díaz de Guitián e Fernando Díaz de Guitián e Neira, outorgaron contrato o día 9 de xaneiro de 1660 sobre a reedificación da torre de Dumia. A casa estaba composta de planta baixa e alta, cunha cerca de pedra calcaria bastante grosa e que constituiría o perímetro da primitiva torre. Na parte alta da segunda planta hai outra pedra armeira de xisto bastante desgastada, coroada tamén con helmo e viseira. A mediados do ano 1964 era propietaria da casa e bens de Dumia María Álvarez Valcarce, filla de Decoroso Álvarez Santín, residente en Baralla, casada con Manuel Fernández Fernández e que fora adquirida por un seu avó, Carlos Álvarez Carballo, aos seus donos que vivían en Vilafranca do Bierzo. Ao parecer, na actualidade pertence a varias persoas.
Casa-Torre de Dumia
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

CASTELO DE FERREIRA
No concello de Cervantes. Esta fortaleza figura comprendida na listaxe que Juan de Bustamante, nomeado polo conde de Caracena, gobernador do Reino de Galicia, para visitar torres e fortalezas coa finalidade de facer que fosen terraplanadas e cegados os calabozos, mazmorras, covas, etc. que a nobreza tiña baixo terra adicadas a prisión. Martínez Salazar, no libro Algunos temas de Lugo, refire que habéndose querelado Alonso López de que os xustizas do concello de Cervantes non cumprían unha Real Providencia, a audiencia expediu outra, nomeando a Xoán do Cebreiro, alabardeiro do Tribunal, para que fose ao concello para repartir entre os veciños cento cincoenta ducados, en que se tasara a reparación da ponte de San Martín. Este Xoán do Cebreiro encabeza as súas dilixencias do seguinte xeito: "En la villa de San Román de Cervantes junto a la casa y fortaleza de don Pedro Osorio Manrique,cuya es la dicha tierra". Segundo Amor Meilán, o castelo de Ferreira era un castelo roqueiro, residencia nun tempo do señor de Cervantes, conde de Villanueva de Cañedo e marqués de Alcañices. Malia todas estas referencias, ata o de agora descoñécese onde se ubicaba. Non moi lonxe atópase o Monte Castillón e a aldea do Castelo, coñecida tamén como Castelo de Cais.

PICO DA TORRE 
Na parroquia de Donís. Trátase dun promontorio granítico que destaca no terreo circundante, onde segundo a tradición existente entre os veciños do Piornedo se emprazou unha torre medieval. Non se observan restos. 

CASA FORTE DE FONTELA
En Fontela, na parroquia de Muñís (Navia de Suarna). Conta Vázquez Seijas que aínda que non se conserva o corpo da torre, por tradición familiar denominábase a un sitio situado no NO da casa como "habitación da torre". Na actualidade o edificio atópase restaurado.
Aldea de Fontela
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares) 

CASTELO DE ALTAMIRA
Na Pobra de Navia (Navia de Suarna). Data do ano 1307. Citado en documentos do século XI, cando Rodrigo Gutiérrez entrega a fortaleza como dote á súa muller Senior, a doncela de Suarna. Pertenceu as linaxes dos Osorio e dos Altamira. Foi derrubado polos Irmandiños no século XV, non podendo ser reconstruído en toda súa primitiva fábrica. Despois foi pasando por distintas mans, ata caer nas do cura Manuel López Ernesto quen deformou a fortaleza. Construído por riba do río Navia, crese que foi erixido para a defensa da Ponte Vella, con arco oxival altomedieval, aínda que disque de orixe romana. Conserva parte das primitivas murallas e torreóns, asentados en rocha de xisto, con portas situadas a diferentes niveis. O seu estado de conservación é mala. Declarado BIC.
Castelo de Altamira
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares

PENA CASTELO
Outeiro rochoso sobre o río Rao situado en Laxo, na parroquia de Rao (Navia de Suarna). Aínda que se carece de noticias documentais e arqueolóxicas sobre a existencia dun castelo, os veciños contáronnos que si houbo unha fortaleza que foi destruída. De feito hai unha lenda que di que foi tal a pólvora utilizada na súa destrución que no lugar onde se instalaran os canóns non volveu medrar ningún tipo de vexetación. Cando visitamos por primeira vez a pena no mes de agosto de 2011, a pesares da mesta matogueira, observamos algúns restos de muros que os veciños nos aseguraron non pertencen a ningunha vella casa nin a un cortín.
Pena Castelo
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares) 

A TORRE
Na aldea de Murias, parroquia de Rao (Navia de Suarna). O veciño José Fernández ("José de Vilarín") contoume que a carón da antiga escola levantábase unha torre cuxas últimas pedras desapareceron non hai moitos anos ao faceren unha explanación. Na casa de José consérvase unha pedra armeira. 

CASA-TORRE DE NOCEDA
En Noceda (As Nogais). Situada fronte a igrexa parroquial. O primeiro que se asentou nela foi Lope Sánchez de Ulloa, por terlle sido adxudicada en partillas que fixera o seu irmán Vasco Sánchez de Ulloa. Vendida polos herdeiros, foi convertida en casa de labranza. Os restos da torre foron reaproveitados para a construción doutras vivendas. A unha parte do edificio antepúxoselle outro corpo no ano 1850. Os escudos da fachada desapareceron, un deles, ao parecer, presentaba as armas dos Ulloa e dos Ribadeneira. 
Casa-torre de Noceda
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares) 

CASTELO DE TORÉS
En Torés (As Nogais). Do século XV, se ben hai autores que sitúan a súa orixe antes de mediados do século VIII, mesmo asegurando que no lugar existía unha antiga mansión romana, se ben non se contan con datos arqueolóxicos nin escritos que así o testemuñen. Mantense en pé unha torre arruinada duns 18 metros de altura e os restos das murallas cuxas pedras foron reaproveitadas posteriormente noutras construcións. Dise que na época de maior explendor chegou a ter 1.300 homes de a cabalo, cifra a todas luces esaxerada se temos en conta as freguesías que compoñían a xurisdición e os escasos recursos cos que contaban. A fortaleza vai unida á historia dos Ribadeneira e dos Bolaño, herdada logo polo marqués de Camarasa. Tense como ascendente dos Ribadeneira a Lupo Luperio ou Lupario, descendente de senadores romanos. Dise que un fillo deste foi o primeiro que viu o sepulcro do Apóstolo Santiago navegando preto de Vigo. A comezos do ano 1989, representantes do Concello e o duque de Segorbe, fillo da marquesa de Medinaceli, iniciaros as conversas para conservar e restaurar o castelo. Pero non foi ata vinte e catro anos despois cando a casa de Medinaceli, a súa propietaria actual, cedeu por 25 anos o uso do castelo ao Concello e aos veciños. No ano 2013, alumnos dun Obradoiro de Emprego subvencionado pola Xunta de Galicia, acondicionaron a contorna e limparon os muros o que non evita que sexa necesaria unha serie de actuacións urxentes encamiñadas a consolidalos para evitar a súa degradación total. A finais do ano 2014, Carmina Bolaño que reside nos Ánxeles (EE.UU.) e descendente dos primeiros propietarios, doou á Asociación de Veciños de Torés 6.000 dólares para contribuír á súa posta en valor. Declarado BIC.
Cóntase que cando os discípulos do Apóstolo chegaron a Iria Flavia (Padrón) cos restos do santo, achegáronse ao castelo da raíña Lupa para solicitarlle axuda para trasladar o corpo. Lupa díxolles que tiñan que pedir a autorización de Filotio, legado do emperador de Roma. Mais este, desconfiado, ordenou prender aos discípulos e guindalos a unha escura mazmorra da que foron liberados por un anxo. As lexións romanas saíron na súa busca e, cando xa estaban a piques de collelos, a ponte que viñan de cruzar os discípulos derrubouse. Ao enteirarse do feito, Lupa converteuse ao cristianismo. Outra versión conta que a raíña deulle uns bois e un carro para transportar ao Apóstolo, mais, cando chegaron ao Illicino (o Pico Sacro), os bois transmutáronse en touros bravos. Os atemorizados seguidores de Santiago, prevendo o seu fin, fixeron o sinal da cruz e, para conmemorar o prodixio, mandou construír o castelo de Torés como totem aos touros que transportaban o corpo. Outra lenda, relatada por Frei Xerónimo Pardo en Historia del Apóstol Santiago, afirma que foi dono da fortaleza Lobo Loberio, señor do castelo Lupario, nomeado Régulo por Augusto. Conta tamén que o seu fillo Loberio Rivano, casado con Caia Valeira, tiña un pazo preto de Vigo, e un día, estando xunto o mar, viu a nave que conducía os restos de Santiago e un resplandor no ceo en forma de cruz. O cabalo que montaba meteuse no mar e Loberio saíu con varias cunhcas apegadas á roupa. Desa lenda xurdiu a pedra de armas dos Ribadeneira, que ten unha cruz en cuxos brazos hai unha cuncha.
 A arruinada Torre da Homenaxe
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Restos das murallas do antigo castelo
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)
 
O castelo de Torés nunha foto do ano 1929
(Foto achegada por Luis López Pombo) 

TORRE DE DONCOS
En Doncos (As Nogais). Chamada tamén de Agustín polo lugar onde se atopa. Erixida no século XIV ou XV á beira do río Navia e xunto unha calzada romana para defender a entrada a Galicia. A finais do século XIV era o seu dono García Rodríguez de Valcarce, Adiantado Maior de Galicia, señor de Sarracín (Vega de Valcarce), Corullón e Montefurado, bens herdados da súa nai Constanza García. Os Valcarce estiveron emparentados en Galicia cos Valboa, Armesto, Monterrei e Lemos. No 1528, o castelo de Sarracín pasa a Pedro Álvarez de Osorio, xunto coas fortalezas, entre outras, de Vilafranca, Valboa, Corullón e Cornatel, mais xa non figura Doncos. No ano 1603, sendo o seu propietario Fernando de Toledo, xa ficaba medio arruinada. Do antigo castelo segue en pé a Torre da Homenaxe, de planta cadrada con tres andares e un soto escavado na rocha. Ten unha altura de 24 metros. Foi construída en cachotaría de lousa, agás nas xanelas que son de perpiaño. Declarado BIC.
Coñécese tamén como Castelo da Anca pola lenda que narra que durante a Reconquista un dos trece cabaleiros que estaban para defender aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela viu como unha parella de cristiáns era atacada por un grupo de sarracenos. Un deles tomou prisioeira á muller, e con ela montada na anca do seu cabalo tentou fuxir. Mais cando o árabe xa estaba a ser atrapado polos cabaleiros, desenvaiñou o seu alfanxe e dun talo degolou á moza para que ninguén máis gozase da súa beleza.
No mes de agosto de 2014, cando andabamos a avaliar o patrimonio da comarca, enterámonos de que a torre non ten dono. (Ver o artigo, no apartado Apéndices deste mesmo blog, A torre sen dono).
Torre de Doncos
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

A Torre de Doncos nunha foto de principios dos anos vinte do pasado século XX
(Foto achegada por Luis López Pombo) 

CASA-TORRE DE PACIOS
En Pacios (Pedrafita do Cebreiro). Coñecida tamén como Casa do Señor. Os fundadores e propietarios tiñan dereito ao paso directo ao coro da igrexa, á que está acaroada. Na fachada norte figura un escudo en pedra calcaria coas armas dos Armesto, Ron e Valcarce. Vázquez Seijas di que no oco que ocupa a igrexa estivo antes o corpo da torre, e que debeu ser cara o ano 1600 cando se efectuou a substitución, ao reformar o inmoble. O vínculo e morgado quedou constituído no ano 1696. Nese mesmo ano, Gonzalo Armesto e Lope Saco de Armesto e a súa muller doan ao seu fillo o terzo e quinto de todos os bens que tiñan ou os que puideran ter ou adquirir, que lle sinalan en todo o couto de Pacios e toda xurisdición civil e criminal, vasalos, rendas, lugares, etc., comprendido en dito couto e o anexo do Val de Fariña. No 1747 detállase a dote de Francisco Antonio Saco de Armesto polo casamento con Manuela Francisca Santamaría e San Martín.
 Casa-Torre de Pacios
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)  

CASTELO DOS ARMESTO OU CASA-TORRE DE VEIGA DE FORCAS
En Veiga de Forcas (Pedrafita do Cebreiro). Do antigo castelo do século XV apenas quedan restos. No lugar consérvase a abandonada casa-pazo e torre que sufriu varias reformas, entre outras unha no ano 1964 que fixo desaparecer varios elementos. No pazo aínda se poden ver dous escudos coas armas dos Ron e dos Armesto. No ano 1450, o mosteiro do Cebreiro arrendou a xurisdición aos Armesto, sendo a partir de entón cando os señores da fortaleza pasaron a xestionar as terras e a cobrar os trabucos aos labregos. No 1625, Gonzalo Armesto e Ron derrubou a capela do pazo e construíu a igrexa parroquial, situada xunto a casa, contando para elo coa oposición do prior do Cebreiro pero co visto e prace do bispo de Lugo. A mediados do século XVIII, os fidalgos xa non vivían na casa-torre xa que se trasladaran para Vilafranca do Bierzo. Na actualidade pertence a varios herdeiros, descendentes da familia fidalga. Segundo a documentación que existía no arquivo do avogado Manuel Neira Pol, o 13 de outubro do ano 1868 reuníronse os habitantes do Cebreiro en Veiga de Forcas ao grito de "Viva o pobo, abaixo a tiranía", tomando un acordo coñecido como "Acordo Municipal do Cebreiro" no cal destitúen á corporación municipal de Pedrafita do Cebreiro, designando como sé da capitalidade a Veiga de Forcas, nomeando concelleiros, entre outros a Manuel Mejía e José de Neira Saco quen por elo foron procesados polo delito de rebelión. No mes de xaneiro de 2016, derrubouse gran parte do edificio, debido á falta de mantemento que se agravou coa choiva e o vento.
Casa-torre dos Armesto
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares


Colectivo Patrimonio dos Ancares
Castelos e torres da Comarca dos Ancares