* A orixe do topónimo Ancares

O Boletín Oficial de la Provincia de León do 30 de decembro de 2020 recolle un acordo do Pleno do Concello para mudar o nome de Candín polo de Ancares. Quen apoian o cambio din que o río Ancares nace no municipio e que, polo tanto, o topónimo Ancares lles pertence en exclusiva e non á serra que separa O Bierzo e Galicia. Os detractores da denominación de Os Ancares para a parte galega alegan que o nome Ancares non se cita ata épocas recentes, afirmación, como axiña veremos, errónea. O que si cuestionamos é que Os Ancares dean nome a unha comarca artificial formada polos concellos de Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, división territorial que cando a súa creación a mediados dos anos noventa do século pasado tivo máis en conta criterios político-administrativos ca xeográficos e culturais.

A polémica non é nova, sexa pola denominación ou polos límites territoriais como acontece co Porto de Ancares, con independeza de que o Instituto Xeográfico Nacional certificara no 2017 que está en Navia de Suarna. Pero a nosa intención non é entrar no debate de cal sería a comarca "natural", senón achegar un pouco de luz sobre a orixe do topónimo Ancares que, como veremos a continuación, pode derivar dun hidrónimo (río, regato...) ou dun orónimo (cordilleira, montaña...), sen faltar algunha outra interpretación.

Nos Interrogatorios do Catastro de Ensenada dos anos 1752 e 1753 celebrados en Candín e outras parroquias do seu entorno figuran como parte da xurisdición real Valle de Ancares, pertencente ao partido de Ponferrada, agás Balouta e Suárbol que o eran da Abadía de Espinareda. O río e val de Ancares tamén se cita no Censo de Floridablanca (1787). No Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de ultramar (1845) de Pascual Madoz, di que o val de Ancares forma parte do partido xudicial de Vilafranca do Bierzo. 

En Galicia, o topónimo figura en varios documentos. O Portum Ancares cítase na España Sagrada, tomo XL (o primeiro tomo apareceu no 1747) dos PP. Flórez e Risco, fronteirizo entre a provincia de León e Navia de Suarna. Na Crónica de la provincia de Pontevedra (1867), de Fernando Fulgosio, ao falar dos terreos de lousa da provincia de Lugo di: “La más común es la arcillosa, que se halla a lo largo de estensos valles..., en Sierra Seca, Picos de Ancares, Cebrero...”.

No Mapa Itinerario Militar de 1865, e no Mapa itinerario del Distrito Militar de Galicia (1884), entre outros, falan da “Sierra de Ancares". No Itinerario descriptivo militar de España (1866), publicado polo Depósito de la Guerra, no volume 8, ademais da "Sierra de Ancares" cita o "Puerto de Ancares".

Queda claro, entón, que na parte galega xa existía o topónimo Ancares antes da suposta "usurpación" do nome a partir dos anos sesenta do pasado século XX.



Agora vaiamos co tópónimo. O nome Ancares pode derivar da raíz indoeuropea *ank, ankon en grego, e angulus en latín, que en galego deu anco, dobrar, ángulo ou revolta nun terreo, no cumio dunha montaña ou nunha enseada. Con relación a este último significado temos o topónimo Ancados, punta litoral do concello de Boiro, que formará a súa correspondente enseada (Cabeza Quiles, 1992).

Frei Martín Sarmiento (Viaxe, 1745) xa escribiu que chamaban ancos ou ancones ás curvaturas dos montes, promontorios e mesmo aos vértices e picos deses montes: “Ahora se entenderán muchos nombres gallegos de montes: el monte de Neda se llama Ancos, y el arcedianato que está hacia el Ferrol se llama Tras Ancos, el lugar que está junto al monte de Santa Tecla (di que ao mellor Ancos sexa o seu nome primitivo), sobre la Guardia y en frente de Camiña, se llama Campos Ancos, aludiendo a los dos ancos, ganchos o puntas que tiene en su cumbre el dicho monte de Santa Tecla. Y hacia Sotomayor hay otro lugar llamado Campos Ancos. Así los montes que están entre Asturias, Bierzo y Galicia se llaman Picos de Ancares, Montes Ancares, que sería lo mismo que montes ganchosos”.

O retórico latino Chirus (século IV) escribía que os hispanos non dicían cubitum (cóvado) senón anón, coma os gregos, o mesmo que San Isidoro na súa Etymologiae (627-630). No Thesaurus Linguae Latinae, un dicionario da lingua latina que abrangue dende as súas orixes ata San Isidoro de Sevilla (o proxecto, da Academia de Ciencias de Baviera, comezou no 1894 e a data de finalización prevese para o 2050), aparece ancon co significado de “ángulo nunha montaña”. En Lamas de Moledo (Viseu, Portugal), gravada nunha pedra apareceu unha inscrición latina, datada no século I d.C., onde aparece ancom lamaticom, citado por primeira vez por E. Botelho Ribeiro Pereira en Dialogos moraes sobre a fundaçao da cidade de Viseu (1630), e logo recollida por Hübner no Corpus Inscriptionum Latinarum (1869).

O etimólogo lugués Nicandro Ares Vázquez (1979) escribiu: “En nomes persoais é coñecido o do rei latino Ancus Martinus, cuxa etimoloxía está relacionada co adxectivo dialectal ancus (= Uncus), o que ten o brazo encorvado. Ancus aparece tamén na epigrafía hispánica como antropónimo. E un derivado deste é Ancetus, recollido na Lusitania... Ancetolus é outro nome persoal, derivado dos anteriores, que se atopou en terras galegas, non lonxe dos Ancares, ao parecer” (1). Continúa Ares Vázquez que “Todos estes nomes teñen como base a raíz indoeuropea *ank, dobrar, encurvar, testemuñada en voces celtas, latinas, gregas, xermánicas, etc... se ben non debemos omitir que a ela pertence tamén o término latino angulus, ángulo. Volvendo a Ancares, só atopo desta palabra unha alusión antiga nun documento que se atribúe ao ano 569 e que se refire aos condados asignados ao bispo de Lugo no chamado Concilio Lucense. Ao delimitar o Condado de Navia, dise que dende os Montes de Ibias viña ad Portum de Anquares. Así pois, cos presupostos filolóxicos antes apuntados, parece que hai base suficiente para dicir que Ancares sería unha palabra indíxena, equivalente a angulares, o cal corresponde perfectamente coa orografía daquela serra de xigantescos dentes picudos. Tamén Ancos é un monte picudo ou angular, con restos dun castro celta no seu monte, na parroquia de Neda (Coruña). Un nome semellante sería Angoares, parroquia do municipio de Ponteareas, situada no ángulo formado pola confluenza dos ríos Tea e Uma, evolucionando así a etimoloxía de angularis".

 

César Varela García (Terra e Tempo, 2012) escribe: "Seica o nome de Ancares procede dun pequeno río que estendeu o seu nome ao val e logo abrangueu aos montes circundantes... A nosa idea é que o río tomou o nome dun lugar polo que pasaba, este lugar estaría cheo de anticares, ou sexa, construcións pastorís formadas por paredes, esteos ou antas (2). Anticares > ant´cares > Ancares, sería un posible camiño evolutivo ao chamadeiro de hoxe. O que non sabemos con exactitude é que tipo de construción con antas eran ás que se referiría o topónimo. Seica, eses anticares, non sería o xeito antigo de chamar ás coñecidas pallozas? Serían simples refuxios porticados dos pegureiros do gando? Ou non serían un tipo de hórreo, construción esta que recebe nomes tan diferentes ao longo do País? Non serían, se cadra, abrigos nocturnos para o gando que pacería libre polo día? Tamén poderían ser un xeito de chamar aos montes ou terreos que estaban delimitados con divisas, que serían marcos ou antas... Da mesma orixe sería o monte de Ancos, nas terras ferrolás, que foron designadas no alto medievo como Terra de Trasancos".

O cura, escritor e historiador Antonio López Ferreiro (1837-1910) identifica o topónimo Ancares con Antares, en referencia á fortaleza de Santa María de Antares ou Autares (3) no val de Valcarce, próximo ao val de Valboa, pola transformación do "c" en "t". Joaquín Rodríguez Campos e Jesús García propoñen que o vocábulo, documentado na Idade Media, pode derivar de ancón, esquina, pero que o maís seguro é que veña de ancarius co significado de asno, animal de carga. Non falta quen o relacione con Antares, a estrela da constelación de Escorpio citada no Codex Calixtinus (século XII).

Para abondar na polémica, ultimamente hai quen acuñou "Ancares asturianos" para o concello de Ibias, aínda que como apuntou o etnógrafo Rodríguez Campos o nome ancarés lles resulte estrano. O que non sabemos é como lles está a sentar a "afrenta" aos bercianos ancareses do outro lado dunha "raia" máis política ca humana.

En resumo: De onde vén o topónimo Ancares? Dun hidrónimo? Dun orónimo? Nin do un nin do outro?

O que non deixa de chamarnos a atención é que se elimine dun plumazo o fermoso nome histórico de Candín, quizais derivado do xenitivo de Candidinus, ou de *cand, emparentada con *cant, pedra, mesmo pode que do latín candere, arder. Caridad Arias (2006) di que do antropónimo Candinus proceden os Candín de Lugo, Asturias e León.

 

(1) NicandroAres debe referise a unha ara atopada na Pobra de Trives adicada a Navia: "NAVIAE/ANCETOLUS/AURI EXS/(C invertido) /SESM/VOTUM.../POSSIT.../Q E C").

(2) Construción megalítica de carácter funerario formada por varios ortostatos verticais cuberto por un ou varios horizontais a modo de tampa. Dolmen. Mámoas, pedrafitas e petroglifos foron reutilizados como marcos ao longo da historia.

(3) A fortaleza de Santa María de Antares ou Autares, citada no ano 1072, nada ten que ver cos castelos de Sarracín, en Veiga de Valcarce, e Valboa. Ao parecer atopábase no Castro da Veiga.

Nota: Diante dalgunhas palabras poñemos un asterisco (*). Débese a que se trata dunha palabra dunha lingua desaparecida que se reconstrúe a partir doutras linguas, e non porque quedara un rexistro escrito sobre ela. 

* Recuperación da Feira do 12 en Becerreá. As feiras na comarca dos Ancares

Organizado pola asociación Rente ao Couce, coa colaboración do Concello de Becerreá, o 12 de decembro de 2020 celebráronse unha serie de actividades pola recuperación da Feira do 12, cuxa última edición foi no ano 1962. Dende as 10 da mañá, máis de trinta postos de artesáns expuxeron os seus produtos. Ás 12, na Casa da Cultura, houbo charlas do Sindicato Labrego Galego (SLG) e do Colectivo Patrimonio dos Ancares, rematando coa entrega do II Foucín de Honra de Rente ao Couce a Laura Pardeiro, creadora do blog Leiras e Marcos. Davide Salvado puxo a música. O éxito, a pesares das limitacións impostas pola pandemia, foi total. E non será a última.

O Colectivo Patrimonio dos Ancares participou cunha charla arredor da historia das feiras de Becerreá, principalmente, e da comarca dos Ancares, achegando diversa documentación como complemento da intervención (algunha verdadeiras xoais documentais facilitadas por Hugo Pardo-Vivero Vilares e Ruth Hidalgo), e varias historias, lendas e tradicións que se desenvolveron ao seu redor. A continuación deixamos a nosa intervención.

"Primeiro, os nosos parabéns á xente de Rente ao Couce por esta iniciativa, e ao Concello de Becerreá polo seu apoio e colaboración.


A palabra feira vén do latín feria-ae que os romanos utilizaron para designar os días de festa ou de vacacións, referíndose ao cese neses días de toda actividade civil para dedicala ao culto relixioso e ás festas que xiraban ao seu redor. Independentemente das relixións, os mercaderes intercambiaban mercadorías á saída dos templos, aproveitando as aglomeracións, o ambiente festivo e o fervor relixioso o que incrementaba na xente o ánimo do gasto. Ao ir unidas estas dúas accións, desenvolveuse en latín o verbo feriari que significaba vender e mercar na feira. Nos primeiros tempos do cristianismo considerábase pouco axeitado nomear os días da semana cos nomes dos deuses-astros paganos (martes por Marte, mércores por Mercurio, xoves por Xúpiter e venres por Venus. Aínda que se mantivo sábado e domingo, os demais días pasaron a denominarse feira secunda, tertia, quarta..., que aínda pervive no portugués: Segunda Feira, Terça Feira...). Co tempo adquiriu o significado de mercado, unha paraxe na que se expoñían animais, xéneros e outras cousas para a súa venta.

Sempre existiu a necesidade de intercambio comercial ao longo da historia, e as feiras representaron un papel fundamental nese proceso. Nos seus inicios as feiras asócianse principalmente co Antigo Exipto, a Civilización Grega ou o Imperio Romano. Fron estes últimos os que comezaron a establecer as feiras nun lugar permanente. Na antiga Roma, o Foro era o centro da vida pública, ademais de acoller os edificios máis importantes relacionados co poder, celebrábanse os discursos políticos, loitas de gladiadores, xuízos criminais, desfiles cando as vitorias militares, etc., pero na súa orixe era o lugar que acollía a praza do mercado. Tamén, segundo os Evanxeos, Xesús expulsou aos fariseos que celebraban o mercado dentro do templo. Mesmo, eiquí en Galicia, a información arqueolóxica permite coñecer que xa se celebraban intercambios moito antes do cambio de Era. (Imaxe 1: Foro Romano).

En Europa, as crónicas falan de feiras que se celebraban en Francia no século V. No século VII, a máis concorrida tiña lugar en París, arredor da abadía de Saint Denis, onde se comercializaba principalmente con viño e mel. Nos séculos XII e XIII xa se organizan feiras polo centro de Europa, Italia e Inglaterra.

En España existe unha certa rivalidade para ver de que sitio é a feira máis antiga; ao parecer é a de Belorado (Burgos), instituída no ano 1116. E a de Galiia, os investigadores inclínanse pola de Mondoñedo (as actuais San Lucas) documentada no ano 1156, privilexio que lle foi outorgado polo rei galego Afonso VII.

Como vimos, á parte do Foro Romano, as feiras en Europa nacen a comezos da Idade Media. En tempos de fame e privacións, non resultaba seguro andar polos camiños coas mercadorías para vendelas, polo que xurdiu a necesidade de buscar uns sitios seguros. Eses sitios eran os castelos e mosteiros, daí que se celebraran ás súas portas.

Canto á periodicidade das feiras, na Iade Media, xeralmente, non se celebraban de xeito mensual, senón unha vez ao ano, ou incluso cada dous como é o caso da de Medina del Campo (Valladolid) que se cita no ano 1491. Canto á duración, na Idade Media non era coma hoxe que adoita ser dun día, daquelas duraban varios días consecutivos, durante un mes ou incluso máis. A súa organización, como pasa na actualidade, estaba regulada ao detalle. Reis, señores feudais e mosteiros, a cambio de protección, e do cobro de impostos, promovían a súa celebración. Nas Partidas do rei Afonso X o Sabio (século XIII), na Partida V di que os lugares onde se celebran feiras teñen maior riqueza e poboación, polo que dispoñen de protección real e por elo, todos os que acuden ás feiras, así como os seus bens e mercadorías, estarán a salvo e seguros, tanto na ida, como na estancia, como na volta. A finais da Idade Media, os Concellos que xa acadan un certo poder, son os encargados de organizalas, mesmo, aínda na actualidade, tal como recolle a Lei de Bases de Réxime Local, os Concellos teñen competencia en feiras e mercados.

Os conceptos de feira foron evolucionando ao longo dos séculos, pero, basicamente, eran o lugar onde se desenvolvían as actividades económicas, onde se vendían, mercaban e intercambiaban distintos produtos entre persoas provenientes de distintos lugares. Tamén foron evolucionando, adaptándose ás necesidades econónicas de cada momento. Foi tal o seu auxe que pasaron de situarse extramuros de mosteiros e castelos a uns espazos públicos que aínda hoxe en día coñecemos como Campo da Feira ou, simplemente, A Feira. Na actualidade ese concepto de feira acada outras dimensións, mesmo as hai monográficas dedicadas á compra, venta e promoción dun determinado produto: Feira do automóbil, Feira do libro, Feira do viño, etc.

Despois desta introdución, imos coas feiras de Becerreá e da comarca dos Ancares. Os primeiros pasos que seguimos para documentarnos foi recurrir aos Interrogatorios do coñecido como Catastro de Ensenada, que nas distintas parroquias da comarca tiveron lugar entre os anos 1752 e 1753, hai case 270 anos. Como sabedes, o Catastro de Ensenada foi o paso previo a unha reforma fiscal cuxo propósito era a de simplificar as complicadas rentas provinciais e substituílas por unha Única Contribución para que cada un pagara realmente polo que tiña. Para coñecer as rentas das persoas era necesario averiguar todos os seus bens, sen excepción, incluídos os dos eclesiásticos e da nobreza. Como podedes imaxinar, ao final non se levou a cabo e os que máis tiñan continuaron a ser os máis favorecidos, como pasa hoxe.

Pois ben, á pregunta 29 do Catastro (o Catastro constaba de 40 preguntas, subdivididas en outras varias: as dimensións da freguesía cos seus límites, canto producía cada terreo ou animal, cantos muíños, ferrerías ou estancos había, a quen pagaban impostos, etc.), onde había que responder, entre outras cuestións, cantas feiras se celebraban nas parroquias. Sorprendeunos que das 115 existentes nos seis concellos da comarca (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro) só faga referencia a un mercado en Penamaior, en Becerreá. A sorpresa non é que houbera en Penamaior, senón que nesa época non houbera nas 114 freguesías restantes. Pero que daquelas só se celebrara en Penamaior, non quere dicir que non as houbera antes, de feito coñecemos algúns documentos que falan de feiras celebradas con anterioridade. (Imaxe 2: Castastro de Ensenada en Penamaior).

Cando vai para seis anos, os do Colectivo Patrimonio dos Ancares visibilizamos ante a xente e institucións públicas unha variante do Camiño Francés de Santiago que bautizamos como Vía de Künig en honor a un monxe que escribiu unha guía no ano 1495, entre a documentación que buscamos para xustificar o paso da variante pola comarca atopamos un documento do ano 1525 en que o prior do mosteiro de Santa María de Penamaior ordena que os asistentes ao mercado non entorpezan as entradas a devotos e peregrinos. Recalcamos o de peregrinos porque hai quen recentemente, cunha falta total de rigor, a pesares da documentación, empéñanse en negar que os peregrinos pasaran por Penamaior. Ver para crer. Pero deixemos a política, que tempo haberá para falar disto, e continuemos coas feiras. Por este documento intúese que a feira de Penamaior xa estaba consolidada, polo que a súa orixe debe ser moi anterior. (Imaxe 3: documento do 1495 de Penamaior).

Noutro libriño, encardenado en vitela (pel de animal), comezado a escribr no ano 1748, os monxes de Penamaior anotaron durante algúns anos o que cobraban a cada un dos vendedores a razón do que levaban para vender, anontando o nome do vendedor e o que vendían, e na marxe dereita as cantidades en reás de vellón que lles cobraban (os reás de vellón eran unhas moedas feitas cunha aleación de prata e cobre, se ben o contido en prata era baixo. Esta moeda foi creada no ano 1686 polo rei Carlos II. Para que vos fagades unha idea do seu valor, un real de vellón equivalía, ao cambio actual, a moito menos de medio céntimo de euro. 266 reás equivalían máis ou menos a 1 euro). Ademais do dito, o libriño tamén se utilizou para escribir catro esconxuros para expulsar o demo, ademais doutras marabillas que iremos desvelando. (Imaxe 4: documento do 1748 de Penamaior).

Outro documento do ano 1562 fala do pontádego que os condes de Altamira cobraban aos que querían vender os seus produtos na feira da Proba de Navia. O pontádego era un imposto que se cobraba antes de cruzar a ponte de acceso á vila. Ademais do pontádego tamén estaba a portaxe, que se cobraba ao traspasar as portas dos recintos amurallados. No Archivo General de Simancas, en Valladolid, documéntanse na Proba de Navia unha feiras no século XVI en que se vendían, mercaban ou cambiaban, entre outras cousas, viño, gando, panos e quincalla. (Imaxe 5: documento do 1562 da Proba de Navia).

Nalgúns folletos publicados nos anos vinte e trinta do pasado século XX, que levaban os títulos de El Mensajero parroquial de Pedrafita do Cebreiro e El Mensajero del Santo Grial do Cebreiro falan dun mercado anual que "dende tempo inmemorial" se celebraba no Cebreiro. Non achegan datas, pero supoñemos que se celebraría no mes de setembro, coincidindo coa famosa romaría. O Cebreiro, ademais de ser un dos enclaves máis famosos do Camiño de Santiago, tamén foi mosteiro que recibiu moitas doazóns e privilexios da realeza e da nobreza ao longo dos séculos. Nun dos folletos di que durante os días de feira prohíbeselles aos comerciantes vender medallas, rosarios, estampas, cera ou aceite para alumado da igrexa, cousas que só poderán vender os curas, iso si, cun incremento do prezo habitual que se utilizaría, di, en reparacións urxentes do Santuario. Un detalle curioso cando falan da cera e do aceite, din que a primeira será de abella, e o segundo de oliva xa que os que se mercaban noutros sitios non cumprían a porcentaxe litúrxica: "Sabido es de todos -remata- que a Dios no le agradan las ofertas o votos de cosa mala". (Imaxe 6: publicacións do Cebreiro).

Nos séculos XV e XVI as feiras reduciron a súa intensidade, que se achaca a unha serie de feitos negativos que se iniciaron coa decadencia das feiras francesas que logo repercutiron nas demais feiras europeas. Despois volveron a rexurdir con forza nos séculos XVII e XVIII, por iso chama a atención que no Catastro de Ensenada de mediados do século XVIII, en todas as freguesías da comarca dos Ancares só se mencione o mercado de Penamaior. De feito, para atopar novas referencias ás feiras da nosa zona temos que esperar 100 anos, a mediados do século XIX. Quere isto dicir que nese tempo deixaron de celebrarse feiras e mercados? Seguirísimo que non, o máis probable é que moitísima documentación que informaba sobre elas se perdera ou aínda estea en mans particulares. Está amplamente documentado que durante a Guerra da Independencia (1808-1814), os soldados de Napoleón asolaron a comarca, queimando centos de libros e documentos do Cebreiro, Penamaior, igrexa de Baralla, Concellos, Rexistros Civís, etc. O mesmo aconteceu durante as tres Guerras Carlistas que tiveron lugar entre o 1833 e 1876, sobre todo na primeira e na terceira onde houbo máis actividade na comarca. Para a documentación tamén foi letal a Desamortización do ministro Mendizábal no ano 1836, cando o Estado expropiou multitude de bens que estaban en poder das denominadas como "mans mortas", é dicir da Igrexa e das órdenes relixiosas que ao longo dos séculos foran acumulando unha fabulosa cantidade de propiedades debido a doazóns, testamentos, abintestatos, terras comunais e un longo etcétera. Conventos e mosteiros foron vendidos a particulares o que supuxo que se perdera esa documentación da que falamos. 

Despois de que os monxes, debido á Desamortización, abandonan o mosteiro, a feira deixa de celebrarse. Por unha noticia que recollemos do desaparecido periódico El Eco de Galicia do 20 de febreiro de 1889, sabemos que a feira de Penamaior pasa a celebrarse cada terceiro domingo de mes en Becerreá, pero a partir de abril dese mesmo ano celebrarase o día 19. Xa sabemos, entón, cando se instituíu a actual feira do 19: no mes de abril de 1889, hai 131 anos.

Pero as datas dalgunhas feiras eran cambiantes. Trinta e un anos despois, no Calendario Gallego do ano 1920, que se autodenominaba como "relixioso, profético, astronómico, recreativo, popular e barato", vemos que as feiras de Becerreá celébranse o primeiro domingo e o día 19. No mesmo Calendario do ano 1922, di que as feiras celébranse o primeiro domingo e os días 10 e 19. E no Calendario do ano 1925 o 3 e 19, ademais de mercado todos os sábados. No mesmo Calendario de 1925 tamén nos achega que se celebraban dúas feiras anuais, unha o terceiro domingo de setembro e outra o tres de outubro.  (Imaxe 7: Calendario Gallego).

Así que, polo dito, sabemos que as feiras actuais, do 3 e 19, instituíronse no mes de abril de 1889 a do 19, e principios dos anos vinte do pasado século a do 3.

Agora imos coa feira do 12, esta que celebramos hoxe. A primeira referencia atopámola o día 12 de abril de 1873, un sábado, durante a Terceira Guerra Carlista, cando a partida do carlista Núñez Saavedra, natural de Vilarín (As Nogais), aproveitando a feira de Becerrreá asalta o Xulgado Municipal.  (Imaxe 8: documento do proceso aos carlistas de 1873).

Pero no periódico El Progreso do 14 de outubro de 1951 lemos que o Concello, por iniciativa de varios veciños, establece de novo a feira do 12, pode ser porque tiveran coñecemento da do 1873, ou si só se trata dunha coincidencia. Ao parecer, ao menos, as primeiras, foron todo un éxito.  (Imaxe 9: institución da feira do 12).

No mesmo xornal do 11 de novembro do mesmo ano as empresas Montaña, La Directa e Transportes Lucenses anuncian un servizo de ómnibus para asistir á feira do 12. (Imaxe 10: anuncio dos buses á feira do 12).

En noticias posteriores recóllese que a algunha feira do 12 asistiron compradores de León e mesmo de Andalucía, polo que a súa importancia debeu ser grande. Esta feira do 12 durou 11 anos. En El Progreso do 16 de xuño de 1962 di, que debido á desidia, foi perdendo importancia. Ese mesmo ano debeu desaparecer.

Ademais das feiras de Penamaior, A Proba de Navia, O Cebreiro e Becerreá, documéntanse varias feiras na comarca dos Ancares que reproduce, entre outros, o Anuario del Comercio de 1886: as de Baralla os días 3 e 3º domingo, e ás de Pedrafita do Cebreiro o 5 e 21, máis unha anual. A anual de Pedrafita do Cebreiro tiña unha gran sona, ao longo dos anos a prensa dá conta de que era onde se facían máis transacións de gando de Galicia. Houbo feira importante en Doncos (As Nogais), citada a finais do século XIX, que debeu durar ata principios dos anos sesenta do século XX. En Cervantes celebráronse en Seixas, Quindous, A Ribeira, Vilanova do Pedregal ou San Martín das Canadas (Seixas contaba con dúas tabernas, casa de comidas e tamén cunha funeraria). En Baralla as de Neira de Suxá e Sobrado do Picato. Outra importante foi a de Paradela, en Navia de Suarna; no ano 1921 a Deputación de Lugo concedeu 58.803 pesetas con 33 céntimos para a construción do camiño dende A Proba de Navia ata a feira de Paradela; e no ano 1918 solicitouse de utilidade pública este camiño. O día 8 de abril de 1881, o Concello de Navia de Suarna aprobou unha proposta conducente a crear unha feira estable en Rao debido á importancia da súa cabana gandeira, iniciativa que non chegou a consolidarse; no ano 1932, os veciños de Rao solicitaron a restauración da mesma pero a petición non saíu adiante. (Imaxe 11: feira de Paradela).

Nos distintos periódicos da época (La Voz de la Verdad, el Regional, El Correo de Lugo, El Eco de Galicia, Heraldo de Galicia, El Lucense, El Pueblo Gallego, etc.) tamén recollemos os prezos que se pagaban polos distintos produtos. Así sabemos, por exemplo, que no ano 1898 o ferrado de castaña seca pagábase a 13 ou 14 reás. No 1900 unha vaca custaba 250 pesetas, un tenreiro 100, unha cabra 8, un cabrito 4, unha galiña 1 peseta, unha ducia de ovos 45 cts, e unha libra de queixo do Cebreiro 75 céntimos. No 1924 os ovos pagábanse a 3 pta., os polos a 2,50, as galiñas a 4, a parella de gando vacún a 1.250 pesetas, e o porco a 60 pta. a arroba. Ao longo dos anos son habituais as queixas dos labregos e gandeiros pola baixada dos prezos, o que lles ocasionaba graves prexuízos.

As feiras tamén intentaron modernizarse. Nos Estatutos do Sindicado Agrícola de Navia de Suarna, facilitados por Henrique Fernández-Mon, fundado no ano 1924, fala de instalar na feira unha báscula para o gando para poder vendelo ao peso e non a ollo. (Imaxe 12: estatutos sindicato de Navia de Suarna).

Ademais dun evento económico, as feiras tamén o eran social, como a asistencia á misa os domingos, as festas patronais ou os enterros, eran o lugar onde se relacionaba a xente, mesmo do Campo da Feira é de onde saían os autocares para asistir aos enterrerros, ou onde os políticos ían facer campaña. (Imaxe 13: esquela anunciando a saída para enterro de 1960).

E arredor das feiras tamén se desenvolveron multitude de historias, lendas e tradicións, unhas curiosas, outras cómicas, e un bo número tráxicas. Como o tempo se bota enriba, e hai que dar paso a outras intervencións, só imos citar algunhas.

Ademais de tratar co gando, tamén se "trataba" co futuro das persoas, como o amaño dos casamentos sen a intervención da parella, sobre todo da muller; son os coñecidos como "casamentos de trato". Nunha feira celebrada en Seixas (Cervantes) os cabezas de familia dunhas casas de Piornedo e Degrada acordaron casar ao fillo é á filla. Ao día seguinte o de Piornedo foi co fillo a Degrada para formalizar o día da voda. O fillo, o primeiro que fixo ao chegar á casa da pretendida, en vez de ir ver a ela foi directamente á corte a ver as vacas e os bois. Á moza, evidentemente, non lle gustou aquilo e díxolle que se casara cos bois e coas vacas. Isto aconteceu nos anos sesenta do pasado século XX.

As liortas tamén eran frecuentes, documéntanse por ducias, moitas co uso de navallas e paus, e incluos de pistolas como, por exemplo, a acontecida no mes de abril de 1903 na feira de Becerreá ou en decembro de 1912 na da Proba de Navia. O Portelo é unha poboación, hoxe en día abandonada, situada entre O Bierzo e Cervantes. Ata mediados do pasado século XX era o sitio de paso para asistir ás feiras de Pedrafita do Cebreiro, Cervantes, Becerreá e Veiga de Valcarce. Un día houbo unha discusión por unha partida de cartas entre dous homes que fixeran noita nunha venta do Portelo para o día seguinte ir á feira. Un deles morreu a estacazos, feito que ocasionou un conflito xurisdicional sen precedentes entre a xustiza, e todo porque o morto caeu nos dous territorios, quedándolle os pés nun lado e a cabeza no outro. Os xulgados de Galicia e León non se poñían de acordo para ver quen levantaba o cadáver. A expectación medraba co trancorrir das horas. Ao final foron os máis vellos da zona os que deron a solución: Galicia tiña que facerse cargo porque fora onde lle quedaran os pés ao morto. Razoouse así porque dicían que os pés ían sempre para onde lles mandaba a cabeza.

Por un documento do ano 1602 sabemos os camiños que utilizaban os do Bierzo para asistir ás feiras de Cervantes e Penamaior. Por el coñecemos que utilizaban o camiño que, procedente de Ransinde e A Braña, entraba en Galicia polo Comeal, en Cervantes, ruta que denominan como Camiño dos Romanos ou do Real (ao seu carón pasa o rego do Real). Tamén nos achega que o camiño dende O Comeal ata Pedrafita do Cebreiro coñecíase como Rudeira da Golada. Estes camiños utilizáronse ata mediados do pasado século XX, tanto para asistir ás feiras da parte do Bierzo como de Galicia. Por outra parte, informa que nas Pontes de Gatín, en Becerreá, había unha pousada. No Comeal consérvase un tramo da Vía Romana XIX (o único catalogado por Patrimonio na comarca), e a raíz duns lumes acontecidos no ano 2018 na Braña (O Bierzo), saíu á luz un impresionante tramo de máis de dous quilómetros, ademais de abundante material tegulario. As Pontes de Gatín situábase xunto a Vía Romana XIX, en cuxas inmediacións estaría a mansión de Pons Neviae do Itinerario de Antonino. (Imaxe 14: documento do 1602).

O xenial Álvaro Cunqueiro, na súa non menos xenial Escola de Menciñeiros, narra a historia dun tal Xil que era xastre, pero tamén curandeiro ("xastre de enfermos", lle chama). Ía ver a un e dicíalle á familia que nada había que facer, que o enfermo íase, e preguntaba se tiña traxe novo, e se non o tiña Xil ía a Lugo, Vilalba ou Mondoñedo, mercaba un corte tirando a escuro, e facía o traxe que só se poría o enfermo cando chegase a defunto (era habitual facerlle un traxe novo para enterralo, incluso se utilizaba o das festas ou o da voda). Un tal Moure, de Navia de Suarna, ao que segundo Xil as súas grandes orellas lle viñan dun susto que lle dera un lobo cando era neno, curou cando xa estaba despachado de todo, é dicir, cando ía morrer. E entón gastou o traxe que lle fixera Xil, e as xentes, nas feiras da Proba de Navia, pedíanlle permiso para tocarlle a chaqueta porque iso lles daba sorte.

Na feira de Vilanova do Pedregal, en Cervantes, había unha praca na porta do estanco que dicía: "Consulta do médico martes, venres e días de feira", actividade que compartía con curandeiros que soían ter máis pacientes que o propio médico.

O 19 de xullo de 1936, día de feira en Becerreá, e un día despois do golpe de estado fascista, os republicanos convocaron unha folga xeral e unha manifestación, entrando na igrexa de San Xoán porque o clero apoiaba abertamente aos golpistas. O cura e o sacristán pediron a intervención dos falanxistas que non causaron unha masacre grazas ao brigada do posto da garda civil de Becerreá, Balbino Baliño, que despois foi denunciado por un famoso falanxista local por aliarse cos "roxos". Antonio Somoza Cayado, na súa tese doutoral, di que nos últimos meses de 1936 producíronse na comarca diversos abusos públicos contra mulleres, como o caso dunha muller que foi exhibida en roupa interior polos falanxistas na feira de Becerreá. (Imaxe 15: declaración dun falanxistas contra o brigada da garda civil 1936).

No ano 1931, nas feiras practicábanse xogos prohibidos como un, que valéndose de tres cascos de cervexa, facían ver que unha gran bola aparecía nun envase ou noutro. Un veciño de Foxos foi detido pola garda civil na feira de Pedrafita, incautándolle 60 pesestas.

Ademais dos curandeiros, ás feiras tamén acudían fotógrafos ambulantes, botadoras de cartas, adiviños e outras persoas que mostragban distintas habilidades para ganar algunha moeda. Henrique Fernández-Mon achegounos que á feira da Proba de Navia adoitaban acudir un cego delgadiño e a súa muller, que ao contrario que o seu home era moi gorda. Eran de Ourense e cantaban coplas. Unha das coplas de cego chamaba a atención porque falaba de que tres mulleres de Burón, na Fonsagrada, caparan a un mozo porque violara a unha delas. Ao rematar coas coplas, o cego e a muller ían á taberna de Pardo e ela subíase a unha báscula, e os clientes, entre chanqueiro e chanqueiro, apostaban para adiviñar canto pesaba. Triste pero certo.

Para non alongarnos máis, concluímos coa orixe do nome da vila de Becerreá. Segundo os etimólogos din que procede dunha vila Becerreana ou Becerriana, derivado dun propietario de orixe latina que antendería polo nome de Becerianus ou Bicerianus. Pero a lenda asegura que debe o nome a un feito acontecido durante unha das feiras que se celebraban na vila. Ía un vecín  co seu becerro á feira cando un neno lle lanzou unha pedra ao animal. Tal foi a dor que lle produciu que o becerro deu un salto e púxose a correr detrás do cativo sen que ninguén conseguira deteñelo. Chamaron entón ao alcalde, home valente e astuto, dicían, quen conseguiu amansalo e devolvelo ao seu dono. Nas primeiras xornadas de Arqueoloxía e Historia dos Ancares que a Anpa do CPI de Cervantes e o Colectivo Patrimonio dos Ancares organizada pola Anpa do CPI de Cervantes e o Colectivo Patrimonio dos Ancares, o profesor Antonio Rodríguez Colmenero dixo que non lle resultaba estraño que o nome de Becerreá tivera que ver coas representacións do coñecido como Relevo de Vilarín (apareceu cando as obras da autovía no 1999), do século I ou II d. C., onde se ven un touro, unha vaca e un becerro. (Imaxe 16: relevo de Vilarín).

Está claro que neste século XXI as feiras xa non son, nin de lonxe, o que eran. O factor que está a rematar con elas é a crecente internacionalización, xa que se converteron nun elemento fundamental dos intercambios comerciais entre os distintos países, o que coñecemos como Globalización, esa que nos vende o gran capital como o remedio a todos os males, onde os mastodontes empresariais están a capitalizar todo o mercado. O gandeiro, o labrego, o pequeno produtor ou comerciante, e tamén o consumidor, pouco poden facer. Din que con isto do virus o rural pode recuperar parte do perdido. Non nos enganemos, de seguro que xa teñen todo ben planificado para que iso non pase.

Isto é todo, para a próxima máis. Moitas grazas pola atención".

* As Guerras Carlistas na comarca dos Ancares

Reciben o nome de Guerras Carlistas a guerra civil que dende a morte de Fernando VII (1833) enfrontou aos partidarios do seu irmán Carlos e os seus descendentes coa filla Isabel II e a nai desta como rexente. Neste ano desaparece o antigo Reino de Galicia e a división en catro provincias realizada polo ministro Javier de Burgos, que supuxo a desaparición de Galicia como entidade histórica e administrativa.


A Primeira Guerra Carlista ou dos Sete Anos desenvolveuse entre 1833 e 1840, entre os partidarios absolutistas de Carlos María Isidro de Borbón e os liberais de Isabel II. Euskadi e Navarra apoiaron maioritariamente a Carlos que contaba co clero, ameazado pola desamortización das terras eclesiásticas, e os terratenentes polo apoio do pretendente aos foros. Outros escenarios localizáronse en Aragón e Catalunya, e en menor medida noutras zonas do norte de España, entre elas Galicia onde se documentan pequenas partidas.

A Segunda Guerra Carlista ou Guerra dos Matiners, entre 1846 e 1849, tivo Catalunya como principal escenario, ao fracasar os intentos de casar a Isabel II co pretendente Carlos Luis de Borbón.

A Terceira Guerra Carlista foi entre os anos 1872 e 1876 entre os partidarios de Carlos María de los Dolores Borbón, pretendente carlista co nome de Carlos VII, e os gobernos de Amadeo I de Saboya, da I República, e de Alfonso XII. Como na primeira, os carlistas atoparon o maior apoio en Navarra e Euskadi onde restauraron os foros o que influíu no levantamento en Catalunya e en menor medida, entre outras, en Aragón, Galicia e Valencia.

Escribe Barreiro Fernández (1976) que a maioría do campesiñado galego non apoiou aos carlistas, a pesares de que os curas, partidarios dos pretendentes, pagaban aos labregos para que se uniran á causa o que impediu a formación dun exército en Galicia que os obrigou a organizarse en forma de guerrillas, tácticas aprendidas na loita contra os franceses, encabezadas por fidalgos e integrantes do clero, financiados dende os Bispados, principalmente de Lugo e Santiago. Di Castroviejo Bolibar (1977) que resulta evidente a falta de apoio das clases campesiñas ao carlismo, é máis, o campesiñado en Galicia colaborou co exército e participou na persecución dos cabecillas que representaban a opresión caciquil, tese que contradí algún autor afirmando que o labrego non só colabora na loita, senón que o fai en defensa dos que o tiveron secularmente sometido xa que ve no carlismo un camiño para unha serie de reivindicacións económicas e sociais, esperando que o carlismo os liberara da miseria.

A zona oriental da provincia de Lugo estaba ao mando de Francisco Xavier Martínez Villaverde, irmán do líder carlista Juan Martinez Villaverde, alcumado o Cura de Freijo ou Arcediano de Mellid. Con Francisco Xavier, mandaban as tropas carlistas Manuel Álvarez Fernández, alcumado o Señorito de Bullán, e José Ramón González Soto, alcumado Mosteyro, que actuaban en territorios ben coñecidos por eles onde podían recrutar aos campesiños ou utilizalo como refuxio en caso de necesidade. Malia esa vantaxe, o campesiñado da montaña non era moi fiel, documentándose varios casos de delación aos seus compañeiros ou desertando. O Señorito de Bullán morreu nun enfrontamento co exército en marzo de 1837; despois de pasear o seu cadáver pola cidade de Lugo, os liberais cravaron a súa cabeza nunha pica para que servise de escarmento. González Soto foi morto a baionetazos na Fonsagrada en outubro de 1838 por unha patrulla que previamente fora avisada por uns paisanos; o seu cadáver leváronno ata a Pobra de Navia onde estivo exposto na igrexa. Sucedeuno Isidro Pontón, morto en xuño de 1839 nun enfrontamento co exército. Cando o proceso, á súa parella, Xosefa de Busto, atopáronlle documentos pertecentes a Pontón, entre outros o do nomeamento como xefe militar para Burón, Cancelada e Navia.


Quizais un dos espisodios máis soados foron as tentativas dos carlistas de apoderarse da praza da Fonsagrada dende onde controlaban os vales de Burón e Navia, pero por desacordo dos seus xefes desisten dúas veces, orientando o seu obxectivo, en xullo de 1835, cara o Cereixal, en Becerreá, acción, aínda que exitosa nun primeiro momento, logo tiveron que fuxir fustrigados polas tropas isabelinas de Lugo, dispersándose, segundo deixou escrito o arcediago de Melide, polas montañas de Cervantes, Navia e Burón. Despois da acción do Cereixal, o Cura de Freijo propuxo atacar o destacamento das Nogais ou Meira que non se levou a cabo pola oposición do resto. Os carlistas conseguiron recrutar bastante xente en Burón, Cervantes e Navia de Suarna, dándolle que facer ao inimigo, causándolle algunhas perdas, pero debido ás liortas internas de pouco lles valeu.

O xornal El Asturiano do 21 de marzo de 1836 informa que "En el partido de Navia de Suarna, foco de la rebelión, ya no existe más gavilla que los bandoleros Bullán, Soto y Sambreyjo". A pequena nobreza de Navia de Suarna, composta por fidalgos, a maioría con baixos recursos e mesmo pobres, simpatizou co carlismo (nos Interrogatorios do Catastro de Ensenada de 1752, apenas se citan propietarios fidalgos). O periódico El Español, do 16 de xuño de 1836, insire a noticia de que o día anterior, o comandante da Guardia Nacional, Teodoro de Cedrón y Ulloa, cando escoltaba o correo que viña de Pedrafita do Cebreiro tivo coñecemento en Castelo que "19 facciosos de caballería" se dirixían cara Cervantes. O comandante deixou o correo cunha escolta e co resto foi en busca dos carlistas que alcanzou "a duras penas" en Vilapún (Cervantes), ao que atacou, producíndolles tres mortos e ferindo e tomando prisioeiros a outros, "y les ocupó catorce caballos y yeguas, dos trabucos, dos tercerolas, una carabina, una pistola y dos sables, sin haber habido por su parte la más pequeña desgracia".

Villa-Amil y Castro (1886) fala dunha batalla en Neira de Rei o 7 de decembro de 1836 onde as partidas de "Bullán y Sarmiento (sobrino) perdieron casi la mitad de su gente".

Un dos persoeiros máis destacados do bando carlista durante a Terceira Guerra na provincia de Lugo foi Manuel Núñez Saavedra, nacido en Vilarín, aldea dividida entre as parroquias de Doncos e A Alence (As Nogais), xuíz de paz que chegou a ter baixo o seu mando unha facción duns 250 homes ben armados e varios cabalos. Como acontecera na Primeira Guerra, os carlistas contaban co apoio dos fidalgos e cregos do rural. O 25 de febreiro de 1873, a partida de Núñez Saavedra, seguido por 80 homes, apoderouse dun coche correo con fondos nacionais en Becerreá. O 3 de maio do mesmo ano, o alcalde das Nogais informa ao gobernador civil de que as forzas gubernamentais atacaran unha partida de Núñez Saavedra na zona do Pando e Campo do Furco, facendo un prisioeiro e apoderándose de cartas, pólvora, racións de pan, etc. Polo apoio ao levantamento e cooperación á rebelión carlista en febreiro e marzo de 1873, abriuse causa criminal contra o veciño de Cruzul (Becerreá) José Rodríguez Fernández.

El Eco de Galicia do 13 de marzo de 1873 recolle a seguinte noticia: "Según parte comunicado por el Juez de primera instancia de Becerreá y que se fijó anoche en varios sitios públicos, autorizado con la firma del Gobernador de la provincia, las tropas de la república batieron en Donís (Cervantes) la partida carlista causándole 24 bajas. Los demás huyen aterrados". No mesmo xornal do 23 de marzo: "Hemos oído que en uno de los encuentros con la partida de Saavedra se cogió un saco con 19 granadas de mano y que una de ellas echada en el asalto de Donís reventó sin causar daño alguno". O 15 de maio, un grupo de máis de vinte carlistas saen ao encontro do recadador de Neira de Xusá (Baralla) obrigándoo a entregarlle 30.755 reás que gardaba na casa do xuíz municipal, Manuel Neira, baixo a ameaza de queimar a casa e matar ás persoas que se resistiran.

A facción de Núñez Saavedra, que se dispersara en pequenos grupos, concéntrase na aldea de Donís onde son atacados polos carabineros que toman o pobo e fan algúns prisioeiros. O 10 de xullo de 1873 apodéranse de máis de 53.000 reás en Mirandela (Castroverde). No mes de xullo de 1873, Núñez toma a vila da Fonsagrada e asalta o xulgado, destruíndo o expediente aberto contra el e os seus homes. Do xornal madrileño La Correspondencia de España, do día 10 de setembro de 1873, extraemos a seguinte nota: "La Gaceta dice, en su sección de noticias, que ayer entraron en Santalla (Cervantes) 100 carlistas que recogieron 60 pesetas de la recaudación de la contribución. También se ha presentado otra partida en Navia de Suarna, donde quemó el Registro Civil. Las tropas de la República persiguen a ambas partidas". No mes de marzo de 1874, o grupo de Núñez Saavedra libera do cárcere a un dos seus, preso en Becerreá. Nesta localidade tamén queimou o xulgado a causa dun embargo de bens que pesaban sobre el e os seus lugartenentes. Noutra ocasión, a Casa Grande de Nullán (As Nogais), da súa propiedade e que actuaba como cuartel xeneral dos carlistas, foi cercada polos gubernamentais, conseguindo fuxir disfrazado de muller. Tivo como segundo a Francisco Fernández Cordeiro, ex-tenente do exército, natural de Pereira (Castroverde). Na "Causa contra D. Manuel Núñez Saavedra" aberta no ano 1874 que se garda no arquivo universitario de Santiago de Compostela, dise que en abril de 1873 queimara o rexistro divil de Neira de Xusá.

 

El Español de abril de 1874, insire unha noticia do xulgado de primeira instancia da Fonsagrada onde se cita e empraza a Francisco María Cancio, como xefe carlista, cos individuos que compoñen a súa partida, formada por 30 ou 40 homes "armados y desconocidos que penetraron en la Villa de Navia de Suarna la mañana del veinte y seis de marzo último, habiendo estraído mil reales de fondos municipales y quemado el Registro Civil, a fin de que en el término de diez días se presenten en este Juzgado a prestar las correspondientes declaraciones de inquirir en el sumario que contra los mismos se instruye con tal motivo, bajo apercibimiento de que no verificándolo se declararán reveldes y parará el perjuicio que haya lugar en derecho, con arreglo a la ley de Enjuiciamiento vigente".

Di Barreiro Fernández que os xefes carlistas lograron amotinar varias aldeas da actual comarca dos Ancares por causa dos abusivos impostos e a leva de mozos para o servizo militar, o que non se traduciu nun apoio popular ao carlismo, senón para manifestar a súa oposición.

Na comarca dos Ancares aínda existe memoria popular do carlismo. Un veciño de Navia de Suarna contounos que un xefe carlista era da Casa do Príncipe, en Vilarpandín. Dise que na Pena de Murias (Navia de Suarna) os carlistas agocharon un tesouro; moitos foron quen o buscaron, pero sen fortuna; asegúrase que se atopa no único sitio dende onde se pode divisar o campanario da igrexa parroquial de Rao. Na Valiña, un monte de Valgos (Cervantes), está a Fonte do Tesouro onde se di que os carlistas agocharon un saco con moedas. No monte da Escadela, en Vilarnovo (Cervantes), o xefe dunha facción carlista agochou os cartos destinados a pagar aos seus homes para quedarse con eles, mais o home, despois de enterralos, foi devorado por un lobo. Nunha casa de Vilar de Ousón (Becerreá) aínda se conserva o sitio onde os propietarios agochaban a carne para que non lla roubaran os carlistas.


Na Primeira Guerra Carlista participou Luis Antonio Becerra Chao, o Curandeiro de Vilaicente, que acadou sona por lle extraer unha moa a Isabel II, feito que lle valeu o título de Caballero Descubierto, gozando dende aquelas do favor de non ter que descubrirse diante do rei. No 1836, con 21 anos, alistouse na Compañía de Voluntarios formada nas Nogais para perseguir aos carlistas, sendo miliciano durante anos na zona de Pallar de Xubín, na provincia de Ourense, onde tivo grande amizade cun médico da zona de quen aprendería certos coñecementos médicos (á morte do médico casou coa viúva).


O triunfo dos liberais non mudaron substancialmente as condición de vida das xentes da comarca dos Ancares, a baixa nobreza que substituíra aos grandes propietarios feudais, encarnada na fidalguía, continuaba a ser a gran beneficiada dos privilexios que lles proporcionaban os foros. Así, existe constancia de que a loita a favor da redención foral foi unha constante entre os veciños da comarca dos Ancares ata a súa abolición.

A pegada do carlismo, lonxe de desaparecer no 1876, xogou un papel de certa relevancia no século XX. Os requetés ou boinas rojas, organización paramilitar do carlismo, posicionáronse a prol do bando golpista do xeneral Franco durante a Guerra Civil (1936-1939).

BIBLIOGRAFÍA

Barreiro Fernández, X.R.: El carlismo gallego. (1976)

Castroviejo Bolibar, M.F.: Aproximación sociológica al carlismo gallego. (1977)

Comesaña Paz, A.: La Tercera Guerra Carlista en Galicia: un epítome y algunas observaciones de interés. (2017)

López Pombo, L.: En Galicia Digital: D. Manuel María Núñez Saavedra. (2006)

* A Guerra da Independencia na comarca dos Ancares

Os sucesos máis relevantes durante a Guerra da Independencia (1808-1814) na comarca dos Ancares producíronse nos primeiros meses do ano 1809. Non imos facer eiquí unha Historia da invasión na comarca xa que polo de agora carecemos da información suficiente para elo, achegando só retallos fornecidos pola escasa documentación e pola tradición e a lenda.   

No mes de decembro de 1808, o mariscal francés Soult persegue dende Astorga ao exército aliado inglés do xeneral Moore e á división española mandada polo marqués de la Romana. No Bierzo, De la Romana sepárase, a retirada dos aliados semella unha fuxida en toda regra. Segundo achega Villaamil y Castro na Crónica de la provincia de Lugo, publicada na Crónica General de España (1886), o inglés Moore proseguiu a súa retirada cara Lugo, mais era tal a desorde, indisciplina e inmoralidade dos seus soldados que ordenou arroxar por un despeñadeiro das Nogais 120.000 pesos que levaba, preferindo isto a repartilos entre a súa tropa; tal era o caos que ata abandonaron as armas e os feridos. 

 

Dende un primeiro momento, a ineficacia do exército regular (español e inglés) obrigou aos veciños a organizarse para combater, practicamente desarmados, ás poderosas tropas napoleónicas que entraran en Galicia polo Porto de Pedrafita, asolando todo o que atopaban no seu avance. Cando a desbandada dos ingleses, os veciños de Noceda e Doncos (As Nogais) e Becerreá ofrecéronse a Moore para combater ao inimigo.

Pardo de Neyra (1998) reproduce unha carta de Ambrosio de Eiras Ramallal publicada o 30 de agosto de 1809 no perdico Diario que describe algúns acontecementos dos primeiros meses da guerra. Os franceses tiveron que fuxir de Baralla cando os sorprenderon os veciños, abandonando provisións e munición. Escribiu Antonio Correa que unha partida foi abatida no lugar da Pena (Baralla); aos mortos enterráronnos nunha gruta no monte que dende aquela recibe o nome de Furada dos Franceses, episodio que narra Gerardo Fernández López que asegura foi sacado do Libro Probisional de Fábrica da igrexa de Baralla, redactado por Andrés Rivas Pardo, cura vigairo na vacante da parroquia. 

O día 5 de xaneiro do mesmo ano, unha avanzada do exército francés foi obrigada a recuar polos dous canóns que os aliados ingleses situaran xunto a Ponte de Senra; os franceses retiráronse, entón, cara Baralla onde, cóntase, fixeron tres fogueiras no interior da igrexa queimando todo o que de madeira había. Escribe Benito Vicetto na súa Historia de Galicia (1865-1874) que a principios de 1809 xuntáronse uns 5.000 veciños para atacar a cantas columnas francesas pasaran pola zona, interceptando postas, correos e toda clase de noticias, por ben escoltadas que fosen, e para evitar isto os franceses tiveron que poñer un forte destacamento en Sobrado do Picato que axiña foi atacado polos guerrilleiros galegos, arroxando aos soldados ao río Neira. O 25 de febreiro os veciños apostáronse en Constantín (Baralla), á beira do Camiño Real, ocasionando ao exército napoleónico, comandado por Fournier, irmán do gobernador que tiñan en Lugo, moitas baixas, entre elas o mesmo comandante que dirixía o destacamento inimigo. O gobernador, en vinganza, di a carta citada por Pardo de Neyra, queima Campo de Arbol, Prados, Cruzul, Doncos (eiquí queimaron o pazo de Doncos, un edificio neoclásico de mediados do século XIX) e Pedrafita, asasinando enfermos e anciáns.

 

En Constantín, cando se dirixían cara o Bierzo, fixo noite o valeroso Batallón Literario formado por estudantes da Universidade de Santiago, sendo o grupo máis famoso que actuou durante a Guerra da Independencia, comandado por un militar con experiencia, Xoán Ignacio de Armada Caamaño Ibáñez de Mondragón e Salgado de Soutomaior, marqués de Santa Cruz de Ribadulla. Na biblioteca da Universidade consérvase a súa bandeira, coas cores azul e branca da bandeira de Galicia, e dous escudos, o do antigo Reino de Galicia e o da Universidade cubertos por unha coroa real e a inscrición: Auspice Deo: pro libertati regis palladis legio: anno MDCCCVIII. Na Praza da Quintana compostelá hai unha praca lembrando a súa xesta. O 4 de maio de 1896 foi colocada unha coroa na súa honra nun muro do mosteiro de San Paio de Antealtares, en Santiago.

 

O 16 de xaneiro, día en que o mariscal francés Soult vencía aos ingleses de Moore na batalla de Elviña (A Coruña), os veciños de Neira de Xusá (Baralla) e das Nogais  emboscáronse nos desfiladeiros de Augas Rubias e Brañas da Serra, atacando aos franceses e inflinxíndolles grandes perdas. Os galegos, animados polos éxitos, atacaron o día 28 de xaneiro a unha partida francesa que descubriran na serra da Albela conducindo prisioeiros ingleses; os cautivos foron liberados e os franceses, que sufriron catro baixas, postos en fuga. Ese mesmo día, outro grupo de veciños puxo en desbandada en Vilarpunteiro a un pelotón napoleónico que se dirixía a saquear Lexo, no municipio de Baralla, apoderándose de dous cabalos e do rancho.

A finais de febreiro de 1809, estando en Doncos unha columna de 430 franceses que escoltaban dende Castela 16.000 pares de zapatos para as súas tropas, foron perseguidos polos galegos ata Baralla, apoderándose de 7.000 pares. No concello de Cervantes, as tropas napoleónicas, chegadas polo Camiño Real ou dos Romanos dende Veiga de Valcarce (O Bierzo), foron atacadas en varias ocasións polas alarmas populares; a difícil orografía do terreo permitíalles facer emboscadas.

 

Na Pena da Seara, unha pequena aldea da parroquia do Cebreiro, queda unha deshabitada casa de fidalgos que foi queimada polos franceses a mediados de 1809, ardendo tamén os libros sagrados de actas sacramentais da igrexa do Cebreiro, onde foran levados para que as tropas napoleónicas non os destruíran. Deste suceso escribiu un frade do Cebreiro: "Certifico yo el infraescrito cura de Sta. María la Rl. del Cebrero como en el día ventiseis de junio de este presente año de mil ochocientos nueve se quemaron por los franceses en el lugar de Peña Seara y casa de Dn. Santiago Gómez, todos los libros antiguos de Bautizados, Casados y Difuntos de esta parroquia, a cuya casa se habían estrahido con los demás Libros que yo tenía cerrado en dos baules, a fin de librarlo de las manos de estos enemigos de la Religión y genero humano por que no los derrotase, o quemaren, pero hubo desgracia de que vaxaron a quemar aquella casa y juntamente, baules y Libros, sen dar lugar a  librarlos por temor de perder la vida. Puedo certificar como no faltaba por poner, por haber estado doce años en este Priorato, y haber registrado con atención los referidos libros, y para que conste en los sucesibo doy el presente certificado que firmo en el expresado priorato del Cebrero a veinte y nueve de junio de dicho año". 

 

Na loita contra os franceses destacaron o veciño da Agüeira (Becerreá), Manuel María Núñez, que o marqués De la Romana confiou o mando dos guerrilleiros, e Ramón de Nadela. 

No ano 2008, José Luis Garfer deu a coñecer un manuscrito inédito que localizou cando anos antes estaba a percorrer Galicia na procura de adiviñanzas tradicionais para o seu libro O adiviñanceiro popular galego (2000). Descubriu que unha das persoas consultadas, Fernando Gabriel Fernández, de Vilar de Ousón (Becerreá), conservaba, entre outros documentos históricos, un que se pode considerar como excepcional. Trátase dun manuscrito que ao longo de 126 páxinas recolle a travesía dun rexemento napoleónico enviado a España entre o 6 de febreiro de 1807 e o 6 de maio de 1808. O seu autor é o xeneral francés Gerard que ofrece o retrato do conflito bélico en diferentes localidades, incluíndo arengas, resolucións, consignas, consellos de guerra e notas oficais sobre as diferentes campañas do exército que transportaba armas a un contixente destacado en Astorga (León). Gerard tivo que instalarse temporalmente en Vilar de Ousón debido á neve. Desta casa era Gabriel Fernández, máis coñecido como O terror dos gabachos. A casa aínda se conserva, se ben xa non existe o espazo subterráneo que utilizaba a familia para agochar a carne aos franceses, e máis tarde aos carlistas; para disimular o escondedoiro despositaban leña por riba da trapela. Non moi lonxe do castro de Vilar de Ousón atópase a Cova dos Mouros; asegúrase que foi utilizada polos guerrilleiros que loitaban contra os franceses.

 

Na loita contra os franceses, guerrilleiros da comarca, nun número duns 4.000, apoderáronse de gran cantidade de armas, ata o punto, asegúrase, que os desaugues dos fregadoiros de boa parte das casas de Becerreá construíronse con anacos de fusil francés. Segundo a tradición os fusís proceden da ponte de Cruzul, construída cando o Camiño Real no último terzo do século XVIII, onde os napoleónicos os tiñan agochados. Tamén se di que a ponte foi voada para empecer o paso das tropas inimigas, pero non existen probas nin escritas nin arqueolóxicas que o certifiquen.  Na aldea de Cruzul consérvase unha espadana de dous vans á que se accede por medio dunha escaleira de pedra; data, posiblemente, do século XVIII. O motivo que levou aos veciños a erguela na aldea debeuse a que a única campá da igrexa parroquial, afastada do núcleo de poboación, non se escoitaba polo que, en caso de calquera continxencia (unha morte, un incendio, etc.), toda a veciñanza podía enterarse. Cóntase que cando a invasión francesa as súas campás alertaron da chegada dos soldados á ponte de Cruzul.

 
 

No Arquivo do Reino de Galicia consérvase un interesantísimo documento sobre a Guerra da Independencia referido á comarca dos Ancares, Burón e O Courel. Trátase dun oficio da Xunta Superior de Galicia á Comisión Provincial de Lugo no que se lles ordena que convoquen aos xefes das alarmas de Torés, O Cebreiro, Cervantes, O Courel e Burón para distribuirlles mil fusís entregados polo coronel inglés Douglas. "El caballero Sr Howard Douglas, con la generosidad que le es característica de su nación, acaba de ofecer mil fusiles para repartir entre las alarmas de esa provincia y para con ello ha acordado la Junta General de Galicia se pase las órdenes convenientes a fin de que los jefes de Toré, Zebrero, Courel, Zerbantes y Burón se presenten inmediatamente en esta Plaza a recibir el número que respectivamente les toque, atendida su fuerza y situación topográfica".

 

Na parroquia de A Alence (As Nogais) está a Cova do Pando onde, disque, eran arroxados os soldados do exército napoleónico. Cóntase que só un soldado conseguiu escapar con vida, meténdose por un sumidoiro que dá ao regueiro da Fontela. Unha moza, que estaba a gardar o gando, cando o viu acudiu no seu auxilio, levándoo ata a aldea de Forcas onde os veciños lle curaron as feridas. Mais o seu sino viña marcado, ao día seguinte partiu cara o Hospital da Condesa, en Pedrafita do Cebreiro, onde foi apreixado e logo decapitado.

 

Durante a guerra, un soldado francés achegouse un día á coñecida como Casa da Corredoira, na aldea de Guilfrei (Becerreá), para que lle deran un vaso de auga para calmar a sede. Cando o home estaba a beber, o dono da casa colleu un rolo e golpeouno na cabeza, causándolle a morte. Dende aquelas, os habitantes da casa cando saen ao campo para traballar teñen que levar canda eles auga para beber debido á sede que lles entra. Tamén se di que cando un dos moradores vai morrer, pouco antes sempre pide auga. 

Entre os anos 1960 e 1980 estivo aberto na vila de Becerreá o bar Chafarotes que tomou o nome polos anchos sabres utilizados polos soldados e que serviron para adornar as paredes do local. Nunhas fotos dos anos setenta do pasado século, durante o entroido, vense uns veciños e unhas veciñas de Becerreá con disfraces da época da Guerra da Independencia e algunhas armas utilizadas durante a contenda.