* Crónica negra dos Ancares (I): Baralla e Becerreá

NEIRA DE XUSÁ-BARALLA
(para ampliar, clicar sobre a noticia)

El Lucense (1899)


La Correspondencia Gallega (1899)


El Correo Gallego (1905)


Diario de Pontevedra (1907)


El Correo de Galicia (1915)


El Progreso (1917)


El Compostelano (1921)


El Correo Gallego (1925)


El Correo Gallego (1927)


El Compostelano (1928)


El Correo de Galicia (1928)


El Correo de Galicia (1929)


El Pueblo Gallego (1935)



BECERREÁ

El Anunciador (1895)


La Correspondencia Gallega (1902)


El Correo Gallego (1907)


El Correo de Galicia (1910)


El Correo de Galicia (1911)


El Correo de Galicia (1917)


El Correo de Galicia (1919)


El Compostelano (1921)


El Compostelano (1921)


El Correo de Galicia (1929)


El Compostelano (1942)


* Paneis no Camiño Real polas Nogais e Becerreá, ou como tirar 50.000 euros


O pasado mes de agosto, a Xunta de Galicia, a través da Axencia Turismo de Galicia concedeu unha axuda de 50.000 euros aos Concellos das Nogais, Becerreá, Triacastela, Láncara e O Corgo para a sinalización e promoción do Camiño Real ao seu paso por estes territorios. Unha das actuacións foi o colocar paneis informativos ao longo da ruta.

Se ben consideramos que se trata dunha boa iniciativa para dar a coñecer esta importantísima vía de comunicación, impulsada na segunda metade do século XVIII por Carlos III para conectar Galicia coa Meseta, observamos que os paneis informativos que se colocaron carecen de datos fundamentais para entender esta ruta, reflectindo, en moitos casos, unha información errada e obviando a de interese.

Na comarca dos Ancares, a sinalización afecta aos concellos das Nogais e Becerreá. Pois ben, o percorrido indicado nos citados paneis só toca lixeiramente polo oeste o municipio das Nogais pola Serra do Rañadoiro e Becerreá polos Montes da Albela, ambos lindeiros con Triacastela, cando o Camiño Real discorría polo medio destes dous municipios tal como nolo amosan, entre outros, os documentos do enxeñeiro que proxectou a obra, Carlos Lemaur, como a dos xuíces de Noceda e Doncos, ademais das claras evidencias viarias que aínda se conservan.

Incomprensiblemente, o percorrido indicado nos paneis non pasa, entre outros, por Doncos, Noceda e A Ferrería (As Nogais), nin por Agüeira ou a ponte de Cruzul (Becerreá). Por poñer algún exemplo, na Ferrería aínda se conserva o anaco dun leguario e en Agüeira un poste miriamétrico de mediados do século XIX; e en Cruzul álzase a ponte sobre o río Narón, posiblemente unha das obras de enxeñería máis importantes do Camiño Real ao seu paso pola provincia de Lugo. E fóra da comarca dos Ancares cómpre indicar a ausencia na sinalización do leguario de Laxosa, no Corgo. Lembremos que os leguarios eran elementos fundamentais do camiño, coa particularidade de que na provincia de Lugo só se conservan catro: os de Gomeán e Laxosa (O Corgo), Garabolos (Lugo) e o anaco doutro na Ferrería (As Nogais).

 

Por outra parte, no panel sinálanse distintos elementos patrimoniais, como sitios arqueolóxicos, mosteiros, igrexas ou castelos. Comprobados os concellos de Becerreá e As Nogais, vemos que non figuran a maior parte dos monumentos. A saber. Nas Nogais: castro da Conca, castro de Castelo, castro de Sinllán, castro de Nullán, castro de Vilaesteva, castro de Vilabol, castro de Torés, igrexa da Alence, igrexa de Viladicente e o citado leguario da Ferrería. En Becerreá: dolmen de Vilouta, mámoas da serra de San Pedro, castros de Ferreiros de Valboa, castro de Vilar de Ousón, castro da Golada, castro de Ouselle, castro de Eixibrón, castro da Montaña da Agra, castro de Vilar de Frades, castro do Casar, castro de Fontes, castros de Vilouta, igrexa de Ousón, igrexa de Cruzul, igrexa de Ferreiros de Valboa, igrexa de Tortes, igrexa de Armesto, igrexa de Guilfrei, e o citado poste miriamétrico de Agüeira. En resumo, obvian uns 30 bens patrimoniais de contrastada importancia, sen contar aqueloutros do patrimonio etnográfico. 

Canto á información histórica que figura nos paneis, comprobamos que algúns datos son inexactos. O que máis chama a atención é o que sitúa en Becerreá ao pobo prerromano dos Zoelas, ubicando a súa capital en Ouselle que adoita identificarse coa Ocellum Gallaicorum da Xeografía de Ptolomeo (100-170 d.C.). Esta información, que non sabemos de onde partiu no seu momento, é farto recurrente nos datos históricos cando se fala de Becerreá. Polos datos epigráficos e arqueolóxicos, os Zoelas ocupaban a zona comprendinda entre Bragança (Portugal), Zamora e Astorga. Nesta última apareceu unha prancha de bronce de principios do século I d.C. que fai referencia a dúas inscricións xurídicas, a coñecida como Táboa de Hospitalidade de Astorga ou Pacto dos Zoelas. As terras de Becerreá e contorna estaban habitadas polos Seurros, non polos Zoelas. 

Para saír de dúbidas puxémonos en contacto co historiador Javier Gómez Vila, sen dúbida a máxima autoridade no estudo dos camiños reais ao seu paso pola provincia de Lugo e autor de varias publicacións de obrigada consulta. Di Gómez Vila que nos paneis non está marcado o Camiño Real de Carlos III, o que parece que pretenderon marcar é un camiño anterior pero que tampouco lle coincide coa variante que utilizaban os peregrinos a Santiago que querían visitar Lugo que ía por Lamas de Biduedo. Conclúe que non se sabe realmente que camiño sinalizaron e que o texto que insiren carece de todo rigor científico.

Todo isto xa llo comunicamos por escrito aos Concellos de Becerreá e As Nogais para que llo trasladen a Turismo de Galicia e se fagan as correspondentes modificacións e correccións para evitar informacións erradas ou inexactas. 

* Un leguario esquecido polo PXOM das Nogais

 

No pasado mes de agosto de 2017, a Xunta de Galicia concedeu unha axuda de 50.000 euros aos concellos das Nogais, Becerreá, Triacastela, Láncara e O Corgo para a colocación de paneis informativos e sinalización dos elementos de interese que se poden atopar durante o percorrido do Camiño Real que enlazaba coa Meseta ao seu paso por estes municipios. O Camiño Real de Galicia (Madrid-A Coruña) foi aprobado por Real Decreto no ano 1761, durante o reinado de Carlos III. 

Estas vías de comunicación proxectáronse para dotar ao país dunha rede de camiños permanentes, deseñados para permitir o paso dos carruaxes da época en ambas direccións, unindo Madrid coas poboacións máis importantes, ademais de unir entre si outros pobos.

A medición dos Camiños Reais realizábase a través de leguarios, fitos permanentes que indicaban unha dirección e unha distancia determinada. Esta sinalización por medio de postes viña de época romana coa colocación de miliarios para indicar as distancias. En España, a legua quedou establecida no século XVI en 20.000 pés que equivalían a 5.572 metros. 

A maior parte dos leguarios desapareceron, na provincia de Lugo só se conservan tres completos: dous no concello do Corgo (en Gomeán e Laxosa) e outro en Garabolos, xunto o parque de bombeiros da capital da provincia.

Pero, ademais dos anteriores, consérvase o fragmento doutro na Ferrería, no concello das Nogais. Mostra unha inscrición, bastante deteriorada, onde se le: "A LA (CO)R(U)NIA 23". Entre paréntese achegamos as letras que desapareceron. Na actualidade forma parte do peitoril dunha ponte. 

 

Debido a que se trata dun elemento patrimonial deste tipo escasísimo en Galicia e na provincia de Lugo, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares dirixímonos por escrito ao Servizo do Patrimonio Cultural para que comunique ao Concello das Nogais a súa inclusión no Plan Xeral de Ordenación Municipal para que goce da protección que lle outorga a lei. Repasado o PXOM, aínda que si fai referencia, moi breve, ao Camiño Real ao seu paso polo municipio, comprobamos que non aparece reflectido este importantísimo ben patrimonial coñecido dende hai moitos anos, e documentado xa hai preto de vinte anos polo historiador Javier Gómez Vila.

Hai poucos meses, a petición do noso colectivo, o Concello de Becerreá sinalizou un fito miriamétrico na parroquia de Agüeira, situado tamén a carón do Camiño Real, elemento patrimonial único en Galicia que substituíu a mediados do século XIX aos leguarios e que xa foi publicado no DOG o pasado mes de agosto para a súa catalogación. Atópase a pouco máis dun quilómetro do leguario da Ferrería. 


O poste leguario da Ferrería, a pesares de estar incompleto, é o elemento máis chamativo do Camiño Real ao seu paso polas Nogais xa que o camiño por onde discorría resultou moi alterado ao longo dos anos (ampliacións, asfaltado, etc.).

Tanto os leguarios do Corgo como o de Lugo figuran nos respectivos PXOM e atópanse catalogados por Patrimonio. 

Ademais de ao Servizo do Patrimonio Cultural tamén nos diriximos ao Concello para que o sinalice e o poña en valor.

* Un forno de cal en Vilar de Ousón (Becerreá)

Os do Colectivo Patrimonio dos Ancares vimos de documentar un antigo forno para facer o cal xunto o castro de Vilar de Ousón, en Becerreá. Avisados por uns veciños da aldea, achegámonos ata o lugar onde hai poucos meses Gas Natural-Fenosa realizou unha tala indiscriminada de árbores centenarias baixo o tendido eléctrico de media tensión, feito que foi denunciado polos veciños e por nós o pasado mes de agosto. 

Trátase dunha estrutura circular duns catro metros de diámetro, aberta pola parte superior, construída con pedras de distinto tamaño que parten dun pozo escavado na rocha. Ten unha altura duns dous metros, e a anchura do muro é dun metro. A boca por onde se introducía a leña ten unhas medidas de 0,60 por 0,40 metros. Estas instalacións, coñecidas como caleiras ou caleiros, non tiñan un teito permanente, habilitándose só de forma temporal para manter a calor no interior.

 

Estas construcións contaban cunha cámara de combustión, situada na parte inferior, e o forno onde se colocaban as pedras calizas de procedencia local para extraer o cal que se cubría con lousas de pizarra para impedir a perda de calor. A leña introducíase por unha abertura máis pequena, chamada boqueira, situada na base. O forno había que alimentalo constantemente xa que para calcinar a caliza a temperatura non podía baixar de 900º centígrados. A cal obtida utilizábase, principalmente, como argamasa ou para encalar as paredes, pero tamén para reducir a acidez das terras de cultivo.

 

Descoñecemos a data de construción, mais este forno figura documentado en escrituras do ano 1780 e de principios do século XIX. Malia isto, non existe tradición oral de que alguén o vira en funcionamento, agás os documentos citados nin sequera se coñecía a súa existencia. Non desbotamos que o seu uso pode vir de época romana (o castro de Vilar de Ousón foi romanizado), aínda que este tipo de instalacións artesanais se usaron na Idade Media e en épocas posteriores. Segundo a tradición, para a construción da ponte de Cruzul, do último terzo do século XVIII, que se levantou durante as obras do Camiño Real de Galicia, o cal utilizado proviña deste forno. O que si está claro é que o forno ten unha antigüidade considerable, algúns carballos e castiñeiros, situados xunto a caleira, que talou Gas Natural-Fenosa tiñan máis de 500 anos, e é sabido que os arredores onde se construían os fornos de cal estaba despexado de árbores e maleza para evitar incendios.

 

A pouca distancia documentamos tamén unha estrutura rectangular, de 2 por 4,50 metros. Para facer os muros, duns 0,70 metros de altura, os seus construtores escavaron sobre a propia rocha, completando o peche con pedras de distinto tamaño. O chan, completamente liso, foi feito sobre a rocha base. Polo de agora descoñecemos a función que podería ter e a súa antigüidade.

 

Na comarca dos Ancares é o primeiro do que temos noticia (non consta ningún nos PXOM dos distintos Concellos), a única referencia oral a tres fornos témola en Cervantes, nas inmediacións do campamento temporal de época romana do Campo do Circo, onde os mouros facían o cal que logo se utilizou para construír o castelo de Doiras. Mais isto trátase só dunha lenda, estes tres "fornos" son ás cámaras megalíticas de tres mámoas que hai no lugar. Os fornos documentados máis próximos atópanse no Courel.