* A Pena da Pascua (As Nogais)

A Pena da Pascua atópase a 1.114 metros de altitude. Na cartografía figura no concello das Nogais, mais o veciños de Triacastela din que está no seu territorio. A verdade é que metro arriba metro abaixo, sitúase entre As Cruces (As Nogais) e Lamas (Triacastela).

 

Contáronnos que recibe o nome porque por Pascua (a festa que celebra a resurrección de Cristo) os veciños subían ata a pena para depositar distintas ofrendas que colocaban nunha especie de fornelas escavadas na pedra, e tamén fritían ovos. No tremor acontecido no mes de maio de 1997 gran parte da rocha escachou en anacos, destruíndo as fornelas. A carón da pena, arrodeada pola maleza, amoréanse as pedras desprendidas polo terremoto.

Non é a única Pedra da Pascua da comarca. En Becerreá, nas abas da Serra do Pico, na parte que baixa cara a parroquia de Vilouta, hai outra co mesmo nome. Contáronnos que xunto dela xantaban os pegureiros que coidaban das ovellas. Na pena hai unha especie de banzo onde se xuntaban os mouros. 

No concello de Lugo, entre Marcoi e Camoira, hai outra que tamén recibe este nome. E na parroquia de Ferreiros, en Paradela, están as mámoas da Pena da Pascua; en tempos, os veciños que pasaban diante da necrópole tiñan o costume de coller un puñado de terra, bicala e guindala sobre as mámoas.
 
 

* Unha raíña consorte polo Cebreiro

Ao longo da historia, son numerosos os persoeiros de sona que, por unha ou outra causa, tiveron que atravesar a actual provincia de Lugo no seu percorrido cara outros lugares fóra de Galicia. Así atopamos aos Reis Católicos cando, despois de visitar a tumba do Apóstolo Santiago o 14 de outubro de 1486, detivéronse no Cebreiro para venerar os obxectos do Santo Milagre. Case tres séculos despois, no 1779, uns futuros presidentes dos Estados Unidos, Jhon Adams e o seu fillo Jhon Quincy Adams, tamén pasaron polo Cebreiro camiño de París para conseguir apoios na súa loita pola independencia.

O periplo dos uns e dos outros por terras galegas non estivo exento de inesperados episodios. Os Reis Católicos quixeron levar canda eles os obxectos do milagre, desistindo, segundo a tradición, pola negativa dos cabalos que os transportaban a continuar. Os futuros presidentes americanos, debido á unha grave avaría do barco que os levaba cara Francia, non tiveron máis remedio que atracar no porto do Ferrol, optando por facer o traxecto por terra.

No entremedio, foi unha raíña consorte quen tivo que atravesar Galicia de punta a punta. Desta imos a falar.

 

Mariana de Neoburgo naceu o 28 de outubro de 1667 en Düsesldorf (Alemaña). Filla dos duques de Neoburgo, foi elixida para casar co rei español Carlos II, viúvo de María Luisa de Orleáns, falecida a principios de 1689. Dise que Mariana foi a elixida polos conselleiros do rei entre tres candidatas (as outras eran Isabel María de Portugal e María de Medicis) debido á alta fertilidade da súa familia e tamén porque non tiña sangue francesa. Sen herdeiros, a dinastía dos Austria en España corría perigo. Ademais, a irmá maior de Mariana, Leonor, estaba casada co emperador Leopoldo I, co que os lazos da rama austriaca dos Habsburgo veríanse reforzados. 

A voda por poderes celebrouse o 28 de agosto de 1689 en Ingolstadt (Alemaña), non tendo lugar o casamento coa presenza dos contraíntes ata o 14 de maio de 1690, esponsais que se celebraron na igrexa do convento de San Diego, en Valladolid. Pero, como veremos, entre un e outro acontecemento, Mariana de Neoburgo recalou en Galicia, parada que non estaba prevista.

 

A viaxe máis curta dende Neoburgo, en Baviera, ata onde se atopaba a Corte era por terra, pero había que evitar territorio francés debido á guerra. Así que se optou pola vía marítima. O 3 de novembro de 1689, dende Rotterdam, a numerosa comitiva, con Mariana de Neoburgo e o seu irmán Luis Antonio á fronte (grazas a este e polas cartas que a marquesa de Cadreita escribiu a Gregorio de Silva Mendoza téñense noticias da viaxe), dirixiuse polo Rhin ata o porto holandés de Flessinga co propósito de continuar por mar cara Santander no barco The Duke. Pero os problemas comezaron axiña, primeiro as néboas, despois un temporal que obrigou á frota inglesa que tiña que protexer á raíña a dar volta a Portmouth. Por riba, cando o séquito español xa estaba á espera de tan ilustre persoeira en Santander, o mando do barco decidiu, debido ao mal estado do mar, dirixirse cara o porto da Coruña. Pero o 28 de marzo de 1690 o barco encallou preto de Mugardos, fronte do porto de Ferrol (contra o que se di, a raíña nunca pisou esta cidade). Benito Vicetto recolle o suceso da Pena da Raíña Mariana, situada preto do castelo da Palma. Di que debe o nome porque foi o primeiro sitio de terra firme que pisou a raíña en Galicia. Mais en Mugardos coñécese popularmente como Pena do cu da raíña porque se conta que ao pisala caeu de cu. Non puido desembarcar ata o 16 de abril.

 

A primeira noite en terra durmiu no castelo dos Andrade, en Pontedeume, e ao día seguinte no pazo que os condes de Maceda tiñan en Betanzos. Eiquí houbo "festejos, luminarias y fuegos tan copiosos que duraron toda la noche...". Chegou á Coruña o 8 de abril de 1690, onde permaneceu ata o día 15. Na Colexiata de Santa María houbo un Te Deum laudamus, engalanándose os balcóns e celebrándose festas na súa honra. Agradecida polo acollemento na Coruña, regalou á cidade unha arquiña ecucarística de prata e unha custodia que aínda se conservan no Mueso de Arte Sacra da colexiata.

O 15 de abril partiu para Compostela, con parada previa no pazo de Galegos, en Frades. Ao día seguinte entrou en Santiago. Visitante tan ilustre tiña que ser agasallada na catedral, e que mellor que poñer en funcionamento o Botafumeiro, con tan mala sorte que se veu abaixo en plena función, estando a punto de aplastar á raíña. O 19, a comitiva partiu cara Lugo, facendo noite en Sobrado dos Monxes onde chegaron enchoupados polas fortes choivas; por riba, Mariana non puido poñerse roupa seca xa que a equipaxe chegaría con retraso.

En Lugo foi recibida polo capitán Juan López Bahamonde, entregáronlle as chaves da cidade e fixo noite no pazo episcopal. O día 21 escoitou misa na catedral, celebrada polo bispo Manuel de Fuentes. Regresou ao pazo dende onde asistiu ás danzas e fogos. Despois de dous días en Lugo, o 22 de abril partiu cara Galegos, e despois ata o Cebreiro, onde fixo noite. 

 

Ata eiquí o periplo de Mariana de Neoburgo por Galicia e polo Cebreiro. Morreu, sen deixar descendencia, no mes de xullo de 1740. Dise que tiña un carácter dominante, autoritario e egoísta, e que nunca foi popular entre os seus súbditos. Mesmo se aseguraba que tiña amedoñado ao propio Carlos II, din que tivo tal ascendente sobre o rei que era ela a que gobernaba, outorgando cargos e dignidades a quen a servía, quitándollas a quen non aceptaban a súa vontade. Simulou case unha ducia de embarazos. O rei comezou a perder a saúde, espallándose a idea de que se debía a unha actuación diabólica, tanto é así que o asunto foi tratado polo propio Consello da Inquisición que non seguiu adiante por falta de probas. Pero a pesares de todo, o rei foi exorcizado e enfeitizado en varias ocasións, crese que foi Mariana de Neoburgo a promotora.

Coa morte de Carlos II no 1700, estalou a Guerra de Sucesión. A rama española dos Austria extinguiuse. Mariana de Neoburgo nunca máis volveu a pisar chan galego. 

Xosé Antón Lozano
Xabier Moure
Colectivo Patrimonio dos Ancares  

* Doncos, Torés e Navia en documentos dos ss. VII e XII

A Hitación ou División atribuída ao rei visigodo Wamba (reinou entre o 672 e o 680) é un texto que revelaba os límites das dióceses durante a época visigoda. Existe controversia canto á súa autenticidade pero foi recoñecido como verdadeiro, e dende fins do século XII foi integrado no Liber Itacii (atribuído a Pelagio, bispo de Oviedo entre o 1101 e o 1130), utilizándose para deseñar o mapa eclesiástico. Cando fala da demarcación do Bispado de León, lese: "...infra fines terrae Galliciae, Tria Castilla, Turturas, Dauntiis, Castellatum et Naviam". 

 

Saltemos agora uns centos de anos, ata o último cuarto do século XII, cando aparece a Chronica Naierensis. Recibe o nome porque foi composta no mosteiro de Santa María a Real de Nájera (A Rioxa). Escrita en latín, narra unha historia universal comprendida dende a Creación, pasando pola antigüidade clásica e a Hispania Visigoda, ata os reinos peninsulares da época. Lese: "Infra fines Egam, Galletie, Tria Castella, Vrtures, Dauncus, Cancellata et Naviam"

 

Vexamos agora o que di a Estoria de España, de Afonso X o Sabio (coñecida na edición de Menéndez Pidal como Primera Crónica General), que abrangue dende as orixes bíblicas ata a historia de Castela baixo Fernando III: "De la otra part, en terra de Gallizia tenga estos quatro castiellos: Tortores, Dantineus, Cancelada et Navia". 

 

Na División de Wamba, identifícanse claramente Galicia (Galliciae), Triacastela (Tria Castilla), Castelo (Castellatum), Cancelada e Navia (Naviam). Máis problemático resultan os nomes Turturas e Dauntiis que algúns autores identifican con Tortoreos e Dadín. O primeiro é unha parroquia do concello das Neves, e o segundo atopámolo como parroquia do Irixo e como aldeas de Meaño e Sanxenxo que, sobra aclarar, non pertencían á demarcación de León.

Na Chronica Naierensis, Egam é un nome de difícil interpretación, pero identifícanse claramente Galicia (Galletie), Triacastela (Tria Castella), Cancelada (Cancellata) e Navia (Naviam). 

A Chronica influíu na historiografía posterior, entre outros no Liber regum, anónimo, e na Estoria. Esta última ofrece uns datos valiosos que poden axudar a solucionar o problema ao facer mención a catro castelos, xa que se aplicamos o principio de proximidade, dende Triacastela pasaría por Doncos (Dauntiis, Dauncus, Dantineus), por Cancelada (Becerreá ou Cervantes), Torés (Turturas -quizais de tur-tures, torre-, Vrtures, Tortores que se situaría entre os dous anteriores), e finalmente Navia de Suarna. 

Na División faise mención a Castellatum. O topónimo Castelo témolo nas Nogais onde hai un castro. Tamén nunha aldea de Becerreá. E no concello de Cervantes está Castelo de Frades, citado nun documento de Samos do ano 1091 ("in Castelo de Frs, cella integra"); o Teso do Castelo en Airoá, un máis que probable castelo roqueiro onde se conservan restos de muros e onde localizamos, entre outros, unha moeda de época romana; e Castelo de Cais, Castel de Canes no 1275. 

Cancelada témolo nos tres documentos, topónimo que se localiza nos concellos de Becerreá e Cervantes, se ben a referencia máis antiga refírese ao mosteiro de San Salvador de Cancelada (non atopado, pero que probablemente se erguería na zona comprendida entre San Tomé de Cancelada e O Mosteiro, en Cervantes) nunha licenza do papa Alexandre III ao bispo de Lugo, Xoán, para construír unha igrexa e un mosteiro no lugar de Cancelada.

Do anterior dedúcese o seguinte: os castelos de Doncos, Torés e A Pobra de Navia foron erixidos, ao menos, no século XII, unha cuestión que non é menor xa que a torre de Doncos adoita datarse no século XIV-XV, e o castelo de Torés no XV (hai autores que levan a orixe a mediados do século VIII). A torre de Altamira, en Navia de Suarna, é citada en documentos do século XI, cando Rodrigo Gutierre entrega a fortaleza como dote á súa muller Senior.

Pero tampouco cabe desbotar a posibilidade de que xa existiran en época do rei Wamba. 

   
Xosé Antón Lozano
Xabier Moure
Colectivo Patrimonio dos Ancares