* Unha torre inédita en Cervantes

Hai aproximadamente un ano enterámonos da existencia dun monte coñecido polo nome de Os Picos da Torre. Está situado preto da aldea do Piornedo, na parroquia de Donís (Cervantes), a 1.106 metros de altitude sobre o nivel do mar.  Pero non foi ata os días 24 e 25 de xuño deste ano cando os integrantes do Colectivo Patrimonio dos Ancares peiteamos o lugar para comprobar a que podía obedecer o chamativo topónimo. Cómpre aclarar que en Galicia moitos montes levan o nome de Torre ou Castelo o que non sempre indica a existencia dunha fortaleza defensiva, pode denominarse dese xeito por tratarse simplemente dun lugar elevado ou que as penas que os coroan poden ter unha lonxana semellanza cunha fortaleza. 
 
 

Dende lonxe, os Picos da Torre semella un castro totalmente cuberto por carballos e alta e espesa maleza (rebolas, xestas, piornos, etc.). Só cando chegamos ao pé se advirte a presenza dunhas enormes moles graníticas practicamente verticais cunha altura aproximada duns 20 metros. Ante a imposibilidade de acceder ata o cume polas penas puxémonos a buscar un posible acceso por un lugar máis doado. Despois de salvar a mesta maleza arredor do outeiro demos co único sitio onde o acceso era posible. 

Nada máis coroar a cima decatámonos de que o sitio puído acoller un posible asentamento defensivo, o que en arqueoloxía se coñece como torre ou castelo roqueiro. En efecto, esta parte alta do outeiro ten unhas medidas aproximadas de 25 por 30 metros. Polo sur-oeste está delimitada por grandes penas graníticas que foron preparadas artificialmente para actuar como murallas e ás que se accedía por unha especie de pasillo de entre 0,70 e 1 metro de ancho escavado sobre as propias rochas. O resto estaba defendido polo fortísimo desnivel do terreo. O interior do recinto consta dunha plataforma practicamente chá, cunhas medidas aproximadas de 8 por 9 metros (uns 72 metros cadrados). A parte máis vulnerable (a que non ten as rochas) supuxemos que estaría defendida por unha muralla feita con pedras que ao longo dos séculos, como aconteceu en moitísimos casos, desapareceron para seren reaproveitadas en peches de fincas, casas ou outras construcións. Tamén se ven algúns pequenos rebaixes e buratos nas rochas que servirían para encaixar as vigas. 

Dende este outeiro o dominio visual é impresionante, exercendo un control total sobre os pequenos vales e as depresións fluviais dos ríos Ser, As Pontes, Ponte de Bous, Veiga Cimeira, etc., encaixados entre os altos picos da serra dos Ancares con altitudes que van dos 1.300 aos case 2.000 metros.

 

A clara evidencia da existencia dunha antiga torre roqueira que actuaría como atalaia de vixiancia e control da zona quedou confirmada pola localización dun alquerque de tres, ou xogo de tres en raia, gravado sobre unha pena lisa e horizontal utilizado polos vixiantes para pasar o tempo durante as longas horas. Foi un xogo moi popular na Idade Media (xunto cos máis complexos alquerques de 9 e 12) se ben xa se practicaba, ao menos, dende época romana. En Galicia temos exemplos de alquerques gravados na rocha só nos castelos de Esteiro (Muros), Castromaior (Abadín), da Raíña Loba (Os Blancos), A Rocha Forte (Santiago) e Lobeira (Vilanova de Arousa). Tamén se atoparon exemplares en igrexas, mosteiros ou campamentos romanos, entre outros sitios. Este dos Picos da Torre é de forma cuadrangular, cunhas medidas de 30 por 33 centímetros, con nove coviñas laterais unidas por unha liña e unha coviña central. As liñas que partían desta coviña central e que unían os demais puntos non aparecen, ben porque quedou incompleto ou ben porque cada vez que se xogaba se pintaban as liñas (temos casos de alquerques onde só figuran as coviñas). Para saber máis pódese ver a entrada do meu blog O xogo de alquerque. Tanto as coviñas coma as liñas están moi desgastadas. 

 

Ao rematar a visita achegámonos ata O Piornedo na procura dalgunha información a maiores, por se a houbera. E claro que a houbo. Varias persoas de avanzada idade dixéronnos que, segundo se transmitira oralmente de xeración en xeración, os Picos da Torre acolleu un castelo cuxas pedras foron levadas para edificar a cercana igrexa de San Fiz de Donís do século XVI pero de posbile orixe anterior (tal como figura nunha inscrición) así como a Torre de Donís de orixe baixo-medieval. Se é certo que as pedras foron reutilizadas nestas construcións, a fortaleza dos Picos da Torre sería bastante anterior, quizais altomedieval. 

Tamén tivemos a fortuna de falar con Roberto, o propietario do monte onde se levantaba a torre. Ademais de confirmarnos o dito polos outros veciños, contounos que de neno atopara o anaco dunha especie de botella de barro. Díxonos que para el sería unha alegría que se puxeran en valor os Picos da Torre como un atractivo máis da aldea do Piornedo, laiándose do abandono que está a padecer tanto o pobo como toda a zona dos Ancares. 

 

Descoñecemos que función tería exactamente a torre, encravada nesta zona montañosa, a ausencia de documentación escrita é total (a falta de documentos non é unha excepción, no coñecedísimo castelo de Doiras acontece outro tanto). A pouca distancia, sobre o río das Pontes atópase outro outeiro coñecido como O Castelo que, segundo a tradición, estivo habitado polos romanos se ben, de existir dita fortaleza (aquí non atopamos evidencias dela), cremos que sería para controlar a ponte medieval de orixe romana que hai aos seus pés. De todos os xeitos xunto os Picos da Torre discorre un antigo camiño que viña dende a actual provincia de León, atravesando a Serra dos Ancares polas inmediacións do Pico do Mostallar situado a unha altitude de máis de 1.900 metros. Tampouco podemos desbotar a existencia neste lugar dun posible asentamento romano, non moi lonxe temos documentadas dúas explotación mineiras da época coñecidas como Mina do Ouro Vello e mina do Teso do Prado. 

Todo isto xa o puxemos en coñecemento do Concello de Cervantes e do Servizo do Patrimonio Cultural para a súa catalogación.


* BIC para dúas pontes de Baralla

O día 2 de xuño de 2016, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares, acolléndonos ao artigo 16 da Lei 5/2016 do Patrimonio Cultural de Galicia, presentamos ante a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural a solicitude de declaración como BIC de dúas pontes históricas situadas no concello de Baralla: a Ponte de Covas e a Ponte dos Mazos.

A Ponte de Covas atravesa o río Neira, tributario do Miño. É medieval de posible orixe romana. Construída en cadeirado de granito e xisto, ten tres arcos semicirculares, con luces de 15 metros o central e 5,20 metros os laterais. Ten unha lonxitude de 25 metros e unha anchura de calzada de 3,5 metros. Por ela discorría unha variante da Vía romana XIX, abeirada na zona polos castros romanizados de Gundián, A Croa de Pousada, Basille, Berselos, Covas, Traspena, etc. Tamén formou parte dun atallo dunha variante do Camiño Francés de Santiago. Recentemente, e a pouca distancia da ponte, localizamos un asentamento, probablemente de época medieval, onde se erguería unha torre ou atalaia que exercería control sobre este paso. Ademais de apreciarse claramente os restos dunha muralla e un foxo, debaixo do outeiro abríronse varias covas na pedra calcaria realizadas por man humana. Nunha delas atopamos restos dun recipiente cerámico. O lugar coñécese como O Castelo. O Concello de Baralla está a traballar no acondicionamente dunha ruta á beira do río que comunicaría esta ponte coa de Carracedo, no municipio limítrofe de Láncara.

 

A Ponte dos Mazos sitúase na aldea dos Mazos, na parroquia de San Martín de Neira de Rei. Como a de Covas, salva o río Neira. A ponte actual data do século XVIII. Construída en granito e xisto, ten un arco de medio punto con luces de 11,50 metros. Ten unha lonxitude de 29 metros e unha anchura de calzada de 3,80 metros. Amor Meilán relaciona a ponte cunha antiga calzada romana, e Pardo de Neyra fala dunha pedra cunha inscrición en latín que nós non atopamos e que os veciños nunca viron nin escoitaron falar dela. Javier Gómez Vila tamén di que ten orixe romana. O que si está ben documentado é que por esta ponte pasaba o Camiño Real. Nas inmediacións consérvanse as ruínas do mazo que lle deu nome tanto á aldea como á ponte, unha antiga ferrería que funcionou dende mediados do século XVIII ata finais do XIX.

A declaración como Ben de Interese Cultural destas pontes é fundamental para a súa conservación. Ambas as dúas, ademais de estar comidas pola maleza, mostran apreciables danos nas súas estruturas. Por elas pasan vehículos a motor. 

O Concello, ao que tamén presentamos a proposta dirixida á Xunta de Galicia, amosou involucrarse activamente na posta en valor destas infraestruturas históricas.

 
 

* Historias dende o cemiterio

O día 5 de xuño de 2016 achegámonos ata a parroquia de Viladicente (ou Vilaicente, que polos dous nomes é coñecida), en As Nogais, coa intención de peitear un lugar onde localizamos un posible castro. Aproveitando a visita fomos ata igrexa do século XVI posta baixo o padroado de San Xoán. Conserva unha pedra armeira dos Neira, Bolaño, Balboa e Becerra. O interior acolle un conxunto de retábulos e tallas do século XVII.

Andabamos a deambular polo cemiterio que se desenvolve ao redor do templo cando ao pouco acercóusenos un veciño, o señor Ramón, que axiña se prestou a actuar como cicerone. Non sabemos a conto de que, pero do primeiro que nos falou foi da Guerra Civil e da Postguerra, dos represaliados e das represaliadas polo fascismo que houbo na parroquia. Para ilustrar as súas explicacións mostrounos unha lápida de mármore gravada co nome de Gonzalo Becerra Souto, morto o día 12 de febreiro de 1976, aos 66 anos. Reparamos no epitafio: “Escondido en casa de Chao desde agosto de 1936 hasta el día de su muerte. Perseguido por sus ideas políticas”. 

Transcorría o mes de agosto de 1936 cando a nai de Gonzalo, que estaba a segar nunha finca, viu a uns militares e falanxistas entrando en Viladicente para recrutar mozos para o frente. Sen pensalo dúas veces díxolle ao seu fillo pequeno, Ovidio, que estaba con ela, que avisara aos seus irmáns, Gonzalo e Manuel Antonio. Polos pelos, conseguiron fuxir. Pero, en vez de marchar lonxe da aldea, decidiron voltar para a casa. Os dous irmáns fixeron unha pequena cova nun sitio onde se almacenaba a palla e no que había que entrar de costas para poder saír de cara. A mediados dos anos 50 Ovidio emigrou para Madrid onde fundou unha empresa de transportes. Ao pouco tempo presentouse alí Manuel Antonio quen, cunha partida de nacemento falsa, comezou vendendo aparatos de radio. Pero Gonzalo non quixo abandonar a aldea. Durante anos conseguiu esquivar as redadas periódicas que a garda civil facía en Viladicente para apreixalo. O seu pai pagou con cárcere o silencio. A pesares do indulto decretado anos despois por Franco para as persoas que non tiñan as mans “manchadas de sangue”, Gonzalo, que antes da guerra fora canteiro en Francia e militante da CNT tras a súa experiencia baixando carbón de Fabero a Ponferrada, en plena revolución de Asturias no 1934, non quixo saber nada da piedade do ditador. Todo o mundo en Viladicente sabía que na aldea había un fuxido que só saía de noite, mais, a pesar das presións e ameazas a que foron sometidos, ninguén o denunciou.

 

A seguinte parada foi diante da tumba dun tal Luis Antonio Becerrea Chao. Nun lateral do sártego construído en pedra lemos: "PROPIEDAD DEL SR. D. LUIS BECERRA CHAO/CABALLERO DE LA ORDEN DE YSABEL/LA CATÓLICA FALLECIDO DE 86 AÑOS 1900".

Naceu en Viladicente o día 4 de agosto de 1815. Con 21 anos alistouse nunha compañía de voluntarios formada nas Nogais para loitar contra os carlistas, actuando durante anos en Xubín (Cenlle) onde fixo amizade co médico da zona. Falecido este, contraeu matrimonio coa súa viúva con quen voltou para Viladicente. Á morte da súa esposa, volveu a casar. De ningún dos matrimonios tivo descendencia.

Sería por influencia do médico polo que a Luis Antonio dábaselle ben a medicina, preparando apócemas que logo vendía, ademais de practicar como dentista. Foi desta última profesión de onde lle veu a sona, cando o día 14 de setembro do 1858 lle extraeu unha moa á raíña Isabel II no mesón Herbón das Nogais, feito que lle valeu ser decorado coa Cruz de la Orden de Isabel la Católica e seren nomeado como Caballero Cubierto, prerrogativa que lle outorgaba a graza de non descubrise diante dos reis.

Cóntase que el mesmo mandou facer o seu propio ataúde, que logo regalaba aos veciños que o precisaban, e así unha e outra vez. Deixou escrito que unha vez falecido, mentres estivese de corpo presente, a campá da igrexa tocase todo o tempo a defunto para que fose escoitada polas persoas que pasaban polo Camiño Real. Asegúrase tamén que foi alcalde das Nogais, se ben é un dato que non está documentado.

No Museo de Lugo consérvase un retrato de autor descoñecido onde aparece a seguinte inscrición: "El facultatibo D. Luis Antonio Becerra y Chao, Caballero de la Orden Americana". Na comarca é coñecido como O Curandeiro de Viladicente.

 
 

Na parte traseira da igrexa, xunto o muro, hai unha cruz latina de madeira cos remates trebolados. Debaixo da intesección, nunha prancha rectangular de madeira, lemos: "...ZO DE 1922 A LOS 33 A/ÑOS DE EDAD Y VIRTUDES GÓMEZ LE DEDICAN/ESTE PIADOSO RECUER/DO/ ROGAD A DIOS POR N...".   Entre a penúltima e a última liña vese esculpido un cadaleito seguido da letra "R". Ademais de incompleto, o texto, nalgunhas partes, semella carecer de sentido pero despistan as taboíñas que o enmarcan. En Viladicente sempre se escoitou que era en lembranza dun home da aldea que se suicidara, e que tanto a cruz como a lenda foran feitas por un nomeado ebanista. Deixara muller e filla. O señor Ramón díxonos que a cruz se salvara por atoparse nese sitio xa que cando arranxaron a igrexa destruíronse moitas lápidas, ademais era de castiñeiro e nesa parte non pegaba o vento.


 

No muro que pecha o adro-cemiterio pola parte dianteira, xusto enfronte da entrada principal do templo, hai unha lápida de mármore branca (foi feita en Lugo por un tal V. Reija) que pon: "ROGAD A DIOS/POR/D. JOSÉ Mª CHAVARRIA/GONZÁLEZ/PÁRROCO DE ESTA PARROQUIA/QUE FALLECIÓ/EL 4 NOVIEMBRE DE 1923/A LOS 58 AÑOS/D.E.P.". Un pouco máis arriba á esquerda da lápida hai unha ferradura que, se di, foi mandada colocar polo cura no ano 1908 ou 1909 para atar o seu cabalo.

Ao pouco de chegar á parroquia, don José María atopou debaixo do altar unha saca con 15.000 pesetas, un "tesouro", marmurara. Unha freguesa que nese momento estaba canda el díxolle que eses cartos viñan ben para a aldea, ao que o cura lle respondeu que eran cartos de Deus.

Sempre houbo certidume de que o cura tivo un fillo que foi estudar para o Seminario de Lugo. Unha vez alguén lle botou en cara ao mozo que era fillo do párroco, ao que este lle respondeu: "Do párroco e de 15.000 pesetas".


 

Ata pasar as fotos ao ordenador non reparamos nestoutra lápida colocada sobre un muro. En principio unha máis, pero o que chama a atención é a cruz patada ou templaria insculpida sobre o nome. Na vindeira visita a Viladicente preguntarémoslle ao señor Ramón.




* Un castelo en Covas (Baralla)

Foi no mes de decembro do pasado 2015 cando o amigo Rubén Armada, da parroquia de Covas, en Baralla, me falou dun lugar de chamativo topónimo: O Castelo. Como o inverno xa estaba ás portas, esperamos a que mudara a meteoroloxía para achegarnos ata alí. A ocasión presentóusenos o pasado 4 de maio, aproveitando un magnífico día de primavera. 

 

O coñecido como O Castelo atópase moi preto da ponte medieval, de posible orixe romana, de Covas, nun pequeno promontorio a 458 metros de altitude, arrodeado polo norleste polo río Neira. Dende a cima, o dominio visual apenas vai máis alá dun tramo do río e da ponte que o salva. 

Cando camiñabamos pola estrada local, chamoume a atención un outeiriño de pronunciados terrapléns situado a menos de cen de metros, feito que lle comentei a Rubén. Contestoume que era O Castelo.


Bordeamos a cara sur do monte e acometimos a subida por un antigo camiño que nos levou ata unha enorme porta formada por dúas altas rochas calcarias. Nada máis traspasalas, outras penas apareceron ante nós, penas que a erosión fora furando ao longo dos séculos, practicando pequenas covas naturais que logo foron agrandadas por man humana para transformalas en acubillos, utilizando grandes coios procedentes do cercano río para protexer as bocas de entrada.

 

Rubén indicoume a entrada doutra cova, aproximadamente dun metro de alto por 0,80 de ancho. Entramos. A pequena cavidade pola que nos arrastraramos un par de metros deu paso, de forma brusca, a unha ampla galería duns tres metros de ancho, cinco de longo e dous de alto. No fondo, a gruta encollíase de novo, formando un pasadizo que se viu truncado por un desprendemento. Malia este atranco, a Rubén contáranlle que a cova era moito máis grande e que ao menos tiña dúas galerías máis. Saímos.

 
 

Para acceder á parte máis alta do castelo tivemos que facelo atravesando un profundo foxo que discorre polo norleste, a parte máis vulnerable. A cima deparounos outra sorpresa. Está totalmente achairada, protexida polo noroeste por un parapeito de terra e pedras e pronuciados terrapléns, e polo leste polo forte desnivel do terreo.

 
 

Na parte achairada, duns 40 por 50 metros, observamos unha escavación de forma cadrada duns 40 metros cadrados e medio metro de profundidade que semella acolleu algún tipo de construción. Dende o interior tamén reparamos que polo leste, ademais de polo foxo citado máis arriba, hai unhas enormes penas unidas entre si por rexos muros feitos con pedras que conforman unha potente muralla; segundo informacións recollidas, os muros eran máis altos, as pedras que faltan foron reaproveitadas para construír peches.

 

Pero, cal era a función deste máis que probable asentamento fortificado? Como subliñei anteriormente, o dominio visual dende a parte máis alta é reducido, limitándose a uns pequenos tramos do río e, sobre todo, da ponte.

 

A ambos lados do río Neira e a pouca distancia deste, dende Baralla ata a Pobra de San Xiao (Láncara), sitúanse varios castros romanizados asociados a explotacións mineiras: Pousada, A Croa, Pontón, Laxes, A Croa ou Traspena, Vilasantán, Marín, Trascastro, Sambreixo e Neira. Pero se este tipo de asentamento está relativamente ben documentado, carécese de información escrita e arqueolóxica canto á existencia de fortificacións posteriores, agás xunto a ponte de Carracedo onde na Idade Media había unha torre onde se cobraba o dereito de portádego para poder cruzala.

 

Cómpre aclarar que á par do río Neira, non moi afastado dos castros citados, discorría un ramal da vía romana XIX que enlazaba Lucus con Asturica. En Pousada, Arias Vilas ubica a mansio Timalinus do Itinerario de Antonino. No castro de Laxes temos a lenda dunha cova utilizada polos romanos. E na Idade Media este camiño tamén foi utilizado polos xacobitas a Compostela que en Baralla se desviaban da Vía de Künig que unía o Alto do Cebreiro con Lugo; en Aranza (lápidas a Xúpiter e a Tutela), Pousada (celosía de finais do século VI ou principios do VII) e Covas, as igrexas parroquiais están postas baixo o padroado de Santiago Peregrino.

E están as pontes de Senra, Covas e Carracedo, que aínda que de fasquía moderna a primeira (de cando o Camiño Real en tempos de Carlos III) e medievais as outras dúas, a súa orixe pode ser romana.

A uns 600 metros en liña recta do Castelo temos outro asentamento situado por riba do río Neira. Trátase do catalogado como castro de Traspena. Elixio Vieites, despois de ver os mapas, comentoume que o lugar ben puído acoller unha fortaleza medieval. O que creo que descoñecía Elixio é que Vázquez Seijas, na súa obra Fortalezas de Lugo y su provincia, opinaba o mesmo. Na croa está a coñecida como Pena Golondrina onde se ve unha pequena cova que semella estar feita por man humana. 
 
 

Volvendo ás covas situadas baixo o Castelo, nunha delas Rubén atopou uns anacos cerámicos dunha mesma peza que estamos a estudar. Beatriz Comendador preguntoume se hai referencias sobre a existencia de explotacións de estaño no lugar, algo que tamén descoñecemos.

 

Agora que chega o bo tempo (cruzo os dedos), imos peitear polo miúdo O Castelo e a Croa de Traspena e os seus arredores, ademais de recompilar toda a información oral posible. Para comezar, cando baixe o caudal do río Neira, tentaremos atopar unha inscrición, disque en latín, que ao parecer hai nunha das bases do arco central da ponte de Covas. 

Iso si, no entremedio imos entrar en outras dúas covas que hai na zona: a do Ladrón, con lendas de mouros que foi utilizada polos fuxidos (foi parcialmente selada hai anos), e noutra na que, segundo os máis vellos, hai "vacas pintadas".