* O tesouro da capela do San Lourenzo (Becerreá)

O 10 de agosto celébrase a festividade do San Lourenzo, queimado nunha parrilla nese mesmo día do ano 258 por orde do emperador romano Valeriano. Arredor deste día pode verse a choiva de meteoros, as perseidas, coñecidas como "vágoas de San Lourenzo". A continuación achegamos unha lenda relatada por Xosé Fernández Carrete, acontecida xunto a capela do San Lourenzo, en Becerreá, probablemente con orixe nun primitivo eremitorio fundado por monxes chegados de Carracedo do Bierzo que logo deu orixe ao mosteiro cisterciense de Santa María de Penamaior construído, entre outras funcións, para acoller aos peregrinos que ían a Compostela, función na que poñen moito empeño en negar un grupiño de persoeiros moi "rigorosos" e moi subvencionados a pesares de non estar recoñecida a variante, os mesmos que a finais do 2018 dixeron "descubrir" o camiño que fixo o alsaciano Künig a finais do século XV, cando xa no 2015 fomos os do Colectivo Patrimonio dos Ancares e a Asociación Val de Torés quen o visibilizamos ante a xente da comarca e os Concellos que nunca escoitaran falar do monxe. Pero vaiamos coa lenda.

  

A modesta capela do San Lourenzo está situada na estrada que vai cara a escola forestal, a carón dun antigo camiño que ía ata o mosteiro. Tres home da Lagúa, un da Casa Nova, outro da Casa de Nesa e un terceiro da Casa de Vázquez andaban a cavar nos montes de Penamaior para botar o pan cando, de súpeto, o ceo encomezou a anubrar, ameazando con treboadas polo que decidiron voltar para a casa. Mais, como empezou a chover, dicidiron buscar acubillo na entrada da capela. Un deles, ao pousar a aixada por riba dunha lousa que había xunto a entrada, escoitou como aquilo soaba a oco, polo que lle dixo aos outros: "Así Deus me salve que eiquí hai un tesouro. Imos cavar". "Que dis! Estás tolo, non ves que é un lugar sagrado?", respondeu un dos compañeiros. Despois dunha forte discusión, decidiron non facelo. Rematou de chover e continuaron o camiño para a casa. Baixando polo Cereixal viron a un home moi ben vestido montado nun cabalo de cor branca que ao chegar xunto deles preguntoulles en castelán: "Buenos días, señores, ¿ustedes no sabrán por donde queda la capilla de San Lourenzo?". Eles non dubidaron en facerlle as indicacións oportunas. Cando chegaron á Lagúa, un dos homes dixo: "Xa veredes como vai polo tesouro". Os outros dixéronlle: "Estente calado que aínda van pensar que estás tolo". Ao día seguinte voltaron para Penamaior e, ao pasar por diante da ermida, viron como a lousa estaba removida e ao seu carón as táboas dun pequeno baúl.

 

* O reloxo do Concello de Becerreá

O mecanismo, de máis de 100 quilos de peso, data do ano 1884. Foi construído por Canseco, un reloxeiro de Rabanal del Camino, no Bierzo, que fixo uns 600 reloxos artesanais para varios puntos de España, e mesmo para Xerusalén. O custo ascendeu a 3.526 pesetas da época. Nos anos setenta aínda funcionaba no antigo Concello (edificio e praza tristemente desaparecidos).

 

 

Despois botou varios anos desmontado nos baixos do Xulgado para seren colocado posteriormente no novo Consistorio. Foi restaurado polo reloxeiro Pablo López quen estudou a maquinaria, de orixe francesa, e o desmontou peza a peza repoñéndoa á súa imaxe actual. Ao quitarlle o óxido descubriu que a maquinaria estaba pintada de verde polo que procedeu a darlle a mesma cor. Na colocación tamén participou Tonecho, un torneiro local, que foi quen fixo un eixe que faltaba e reparou os piñóns.

 

Ao reloxo hai que darlle corda cada día. Pablo, dende neno, xa lle daba corda xa que o seu pai era o empregado municipal encargado de tal labor e el axudábao. 

 

A campá pesa 150 quilos, está coroada por un catavento en forma de galo. Soa cada media hora e repite os toques aos dous minutos, ademais de marcar as medias. Os números do reloxo son romanos.

* 125 anos do nacemento de Fuco Gómez

Francisco Gómez Gómez, coñecido como Fuco Gómez, naceu en Montaña da Agra (Becerreá) o día 9 de xullo de 1895. Sendo neno embarcouse como polizón nun barco con destino a Cuba onde chega no 1913. 

 

Xa como xornalista, participa nos primeiros grupos nacionalistas galegos: Irmandade Galega da Habana, Partido Autonomista Galego e na Xuntanza Nazonalista Galega d´Habana. Defensor a ultranza da lingua galega, en 1921 funda o Comité Revolucionario Arredista Galego (C. R. A. G.) que perseguía o fin da ditadura de Primo de Rivera e da monarquía en España, así como a proclamación dunha Galicia independente, coa creación dunha República Galega que dirixira e administrara os destinos deste país. Tamén presidu a Sociedade de Instrución de Becerreá e o seu Contorno. Coa II República, no 1932 volve a Galicia para loitar pola súa independenza e o Centralismo español, se ben atopou poucos apoios dos galeguistas moderados. Publicou varios artigos en Fouce. No 1935 regresa a Cuba, onde falece o 9 de xaneiro de 1972. 

Entre o case medio cento de obras que escribiu, salientan Grafía galega (1927), dedicada a Otero Pedrayo, Naciones Ibéricas (1931), a novela O idioma dos animais. Opúscaro de enxebreza (1937), os poemas Pastorelas (1950), e Ensayos de crítica e historia de Galicia (1960). Como xornalista dirixe a revista Nós, e escribe artigos en Cultura Gallega, Galiza, Eco de Galiza, Terra Galega, La Noche..., ata a creación de Patria Galega que dirixiu entre 1941 e 1960. Sempre por diante coa defensa de Galicia e os seus valores.

 

No seu ideario independentista propuña a independencia de Galicia para logo constituír unha confederación de repúblicas ibéricas. Redactou un proxecto de Constitución para Galicia, deseñando unha bandeira e un escudo para a República Galega. Tamén redactou un Hino Nazonal Galego que comezaba así: "Ao combate nos chama, bos galegos,/a meiga Terra que nos viu nazer./Nant´as suas aras nós tudos juremos/venzer ufáns, ou groria morrer". 

Como escribiu Xosé Antón Bao, Fuco Gómez representa un exemplo da tenacidade dun home que chega á Habana totalmente analfabeto, e quen aos poucos anos xa está a colaborar en empresas culturais e políticas, constancia que se ha reflectir na súa actividade nacionalista da que, a pesares das dificultades, nunca claudicou. 

O único que lembra a Fuco en Becerreá é un monolito que un grupo de persoas colocaron xunto a igrexa de orixe románica de Ouselle no ano 2007. Daquelas, o Concello de Becerreá non autorizou que se lle puxese o seu nome a unha rúa "por tratarse dunha persoa descoñecida".


* Emperadores, homes pequenos e santas fuxidías en Coea (Navia de Suarna)

Coea, na parroquia de Castañedo, é o núcleo de poboación situado máis ao norte do concello de Navia de Suarna. A aldea está encaixada na depresión do río Navia que polo este fai fronteira co municipio de Ibias (Asturias), limitando polo norte co río Suarna que a separa do concello da Fonsagrada. Para chegar en turismo hai que pasar forzosamente por territorio asturiano, ou por Valdeferreiros ou pola ponte da Muria.

 

Segundo algúns autores, en Coea está a orixe do emperador romano Teodosio I o Grande (347-395). Mediante o edicto de Tesalónica (380), fixo do cristinismo a relixión oficial do Imperio, prohibindo a adoración pública dos deuses paganos. Se ben é certo que a maior parte dos investigadores sitúan o seu nacemento en Coca (Segovia), non faltan quen o trasladen para Galicia. Benito Vicetto, na súa Historia de Galicia (1880-1882), identifica Coca con San Salvador de Coea, en Castro de Rei, mais Amor Meilán, en Geografía General del Reino de Galicia (1928), inclínase pola Coea de Navia de Suarna.

 

Non moi lonxe da aldea está o lugar coñecido como O Canto. Contounos un veciño que cando hai anos estaba a arar a terra, o arado quedou enganchado nunha pedra. Cando procedía a retirala, comprobou que se trataba dunhas tumbas feitas con laxes en cuxo interior había esqueletos humanos.

Preto do anterior está o Canto dos Meatos ou Melatos. Dixéronnos que chamaban así aos antigos moradores da zona que eran de raza pequena. Nas inmediacións había unha fonte que utilizaban para beber e para lavarse. Só como conxectura, o nome pode facer alusión a un lugar onde recluían aos leprosos (malatos), o cemiterio de O Canto estaría destinado a enterrar aos enfermos que ían morrendo.

 

Na mesma zona está o monte da Madanela. Disque recibe o nome porque no lugar apareceu a imaxe da Madanela, a seguidora de Xesús, que os veciños trasladaron para a aldea, o que non apracía á santa que sempre regresaba para o sitio onde a atoparan, e así unha e outra vez. Deixou de facelo cando lle construíron a capela que está baixo o padroado de Santa Lucía.

 
  

* Onde estaba o mosteiro de San Salvador de Cancelada?

Non chegan a media ducia os documentos que falan dun mosteiro, posto baixo o padroado de San Salvador, situado no val de Cancelada, datados nos anos 1019, 1066, 1155, 1167 e 1175. Malia as mencións, ningún dos documentos din cando se fundou e, tampouco, onde estaba situado. Historicamente, o Val de Cancelada comprendía os señoríos eclesiásticos de Cancelada de Arriba, formado polas freguesías de San Tomé de Cancelada, San Xoán do Mosteiro e Santiago de Ribasmorto (esta parroquia desapareceu ao ser substituída pola de Santiago de Vilasante no século XIX), todas no actual concello de Cervantes, e Cancelada de Abaixo, formada polas parroquias de San Remixio de Liber, San Xulián de Pando, Santa Baia de Quintá, San Xoán de Sevane, Santa Mariña de Veiga, San Pedro de Vilachá, Santiago de Vilaiz e Santa María de Vilamane, no actual concello de Becerreá. Con estas escasas referencias, atopar a situación do mosteiro resultaba difícil, tendo en conta que falamos dun territorio que ocupa unhas 12.000 hectáreas. 

 

Outro problema é o da data de fundación. Se ben existen dous documentos datados nos anos 1019 e 1066 que falan deste mosteiro (o primeiro un recoñecemento xudicial a favor do cenobio sobre unhas familias que pertencían ao seu servizo, e o segundo nunha doazón do presbítero Pelagius Iuliani, "concedimus ibidem villam nostram Clausellas que habemus hic in Dumia"), a única referencia á fundación dun mosteiro é de século e medio despois, nunha licenza do papa Alexandre III ao bispo de Lugo, Xoán, para construír unha igrexa e un cenobio no lugar de Cancelada, en terreos doados polo rei Fernando II para facer doazón dela aos monxes do Císter. Alexandre III foi papa entre o 1159 e o 1181, Fernando II rei entre o 1157 e o 1188, e o bispo Xoán estivo como prelado de Lugo entre o 1152 e o 1181. Polo tanto, resulta evidente que a fundación deste mosteiro para a orde do Císter tivo que producirse a partir do ano 1159. No documento de 1167, Fernando II couta o mosteiro de San Salvador "ex parte de Gatin per fundum de Pina Ausendi", citando tamén a aldea de Rionaval, Rivulum de Naval, como límite do mesmo. Entón, a que se refiren eses documentos dos anos 1019 e 1066 que xa falan da existencia dun mosteiro?

Entre varios centos de documentos que nos cedeu Hugo Pardo-Vivero Vilares, atopamos unha escritura da fundación, no ano 1691, dunha capela en San Martín das Cañadas, parroquia de O Mosteiro (Cervantes), mandada erixir polo matrimonio formado por Bartolomé Rodríguez de Barcia y Rosón e Agustina de la Torre y Prado, baixo a advocación da Purísima Concepción de Nosa Señora e de San Bartolomeu e San Agustín. Na escritura fundacional e en anexos dos anos 1795, 1803 e 1819 fálase, ademais de quen poderían acceder á condición de capelán da ermida, das rendas necesarias para a súa dotación e mantemento, relacionándose un gran número de doazóns, "a perpetuidad", provenientes dos froitos das árbores, viñas, leiras, prados, etc., propiedade do matrimonio e dos seus descendentes. É eiquí, ao demarcar as lindes dos terreos, onde en tres ocasións se cita como límite das propiedades unha "casa de piedra y orrio que fue de freires de San Salvador", cuxos límites quedan "devajo del arroyo que llaman de Pacio", "a la parte de avajo del Camino Real", e "un prado de dar hierva de siega de godaña que llaman Veiga". Atendendo a estes datos, despois de localizar os sitios referidos, esta casa-mosteiro atoparíase entre as aldeas de Lama de Rei, O Mosteiro e Queirugal, situadas entre si a uns 300 metros en liña recta, e nun territorio que apenas chega ás 20 hectáreas.

 
 

Polo tanto, a documentación leva o cenobio de San Salvador de Cancelada para a parroquia de San Xoán do Mosteiro, non moi lonxe da actual igrexa parroquial. É probable que antes do seu paso á orde dos monxes brancos do Císter, se tratara dun pequeno mosteiro familiar. Este tipo de cenobios particulares foron bastante abundantes en Galicia a partir de época visigótica, que non duraron moito tempo, incorporándose logo aos grandes mosteiros ou, simplemente, acabaron por desaparecer ou se converteron en granxas dependentes daqueles. No primeiro documento do ano 1019 figuran os nomes de Roderico que actuaba como abade ou prior, e os frater Atane, Elderigo, Froila e Gaudencio. 

 
 

É case seguro que a parroquia de O Mosteiro tomou o nome deste cenobio. Segundo a controvertida División de Wamba (tense por falsa), O Mosteiro xa tiña templo no século VII. Tamén se cita na Chronica naierensis (composta no cenobio bieito de Santa María de Nájera, na Rioxa). No ano 915, o rei Ordoño II outorga escritura de doazón do territorio a favor da igrexa de León, feito que provocou un longo litixio entre as dióceses de Lugo e León (ao parecer durou dende o século XI ao XIII) pola posesión da igrexa e os terreos que comprendía. Segundo nos achegou Tito Fernández de Témez, no ano 1380 a Diócese de Lugo afora a Pedro Álvarez de Cancelada o Val de Cancelada, coa obriga de construír un mosteiro no devandito val. Sobre a porta principal do templo hai unha inscrición onde di que foi construído no ano 1830, pero sobre a porta lateral consérvase unha pedra reutilizada onde se le "Año de 1688" o que pode indicar que houbo outra igrexa anterior. 

 

Agora, que o terreo a peitear reduciuse ao mínimo grazas a estes documentos, dedicarémonos a buscar algún resto que cremos xa atopamos nas inmediacións de Lama de Rei. 
 
 

BIBLIOGRAFÍA 

Ares Vázquez, N.: Estudos de toponimia galega. (2013) 
Cañizares del Rey, B: Nomenclátor toponímico de la diócesis de Lugo. (1992)
Castro Correa, A.: Tese doutoral. La escritura visigótica en Galicia. I. Diócesis de Lugo. (2012)
Moure Salgado, X; Carpente Leira, P.: Cervantes, un concello con historia. (2017)   
Recuero, M; Romero, P; Rodríguez, Mª A.: Documentos medievales del Reino de Galicia. (2000)