* Alegacións ao Plan Básico Autonómico

No Diario Oficial de Galicia do día 22 de decembro de 2017, a Consellería de Medio Ambiente e Ordenación do Territorio, por medio da Dirección Xeral de Ordenación do Territorio e Urbanismo, sacou a información pública o coñecido como Plan Básico Autonómico que ten por obxecto delimitar, entre outros, os bens patrimoniais dos concellos galegos. O período de alegacións para examinar o documento remata o día 22 de febreiro de 2018.

 

A importancia deste plan vén dada porque se pretende identificar, entre outros, todos os bens patrimoniais (arqueolóxicos, relixiosos, arquitectónicos, etnográficos, naturais, etc.) e as afeccións derivadas das distintas leis.

Que acontece se un ben patrimonial catalogado non aparece identificado? Pois, simplemente, non existe, o que pode provocar que sobre este ben ou na súa área de protección pódense acometer actuacións que o danen ou destrúan sen que pase nada.

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares vimos de comprobar as covas, mámoas, petroglifos, castros, pontes, castelos e escudos, igrexas e capelas dos seis concellos da comarca, detectando 187 bens que non aparecen, incluídos algún Ben de Interese Cultural. Tamén detectamos que se omiten algúns espazos naturais protexidos. En total revisamos máis de 500 bens patrimoniais.

Ademais da comarca, tamén fixemos a comprobación dalgúns xacementos arqueolóxicos noutros concellos da provincia: Antas de Ulla, O Corgo, A Fonsagrada, Guntín de Pallares, Friol, O Incio, Lugo, Monforte de Lemos, Negueira de Muñiz, Outeiro de Rei, Palas de Rei e Paradela, detectando 82 elementos aqueolóxicos que non figuran ou están mal situados. 

Descoñecemos se os Concellos revisaron o Plan e se van presentar alegacións, a lóxica dinos que si xa que é fundamental para a ordenación do seu término municipal e a protección do patrimonio. Ademais, cremos que terían que ser os Concellos, como partes máis directamente implicadas, quen deberan facer este traballo. Mesmo temos constancia de que hai Concellos co PXOM aprobado dende hai anos que non se actualiza, convertendo os Planeamentos nuns fósiles sen valor práctico.

Onte presentamos un total de 269 alegacións para que se teñan en conta e se corrixan os erros e omisións detectados.

* Unha liorta en Nullán (As Nogais)

Nos anos trinta do pasado século XX, as relacións entre os mozos de Forcas e de Nullán non eran, o que se di, moi amigables, as desputas que mantiñan viñan de vello. Malia iso, o sangue nunca chegara ao río.

O día 6 de marzo de 1932, pouco antes de rematar a misa, os fregueses viron como os mozos de Nullán saían da igrexa e se colocaban a ambos os lados da porta de entrada, onde está o cabido e a torre do campanario. "Outra vez liorta", pensaron. En efecto, nada máis saír os de Forcas, os de Nullán cortáronlles o paso o que provocou que os dun e outro bando se liaran a golpes. Todo discorría coa "normalidade habitual" ata que se escoitou un disparo. Parou a pelexa, uns e outros buscaron a orixe do estrondo. Quen disparara? Misterio. O que si viron tirado no chan foi a Basilio Carballo Pombo, da Casa de Pombo de Forcas. O sangue saíalle a cachón do entripado. Leváronno á Casa do Teixeiro de Nullán. Unha muller, de nome Consuelo, que estaba a tecer na casa comentou despois: "Saíalle o aire polo furado que lle fixera a bala". Basilio faleceu o día 27 no hospital de Lugo.

 

As cousas puideron ser doutro xeito, pero o azar é imprevisible. Parece ser que Basilio ía á misa na parroquial de San Xoán de Padornelo (Pedrafita do Cebreiro) cando se atopou co seu primo Baldomero, da Casa de Chancia, que baixaba cara Nullán coa súa nai Dolores Carballo Núñez. Este díxolle: "Anda, dá a volta e vén conmigo a Nullán". Antes de entrar na igrexa, os mozos de Nullán arrebatáronlle a pistola que levaba Baldomero. Ao saír da misa, un de Nullán tentou cortarlle a gorxa cunha navalla de barbear a Baldomero. A nai deste, que vira a navalla, empuxou a cabeza do seu fillo cara abaixo, mentres dicía: "Que fais desgraciado, que me matas o fillo", sufrindo, a pesares da rápida intervención da muller, un amplo corte na fronte, cicatriz que lle quedou de por vida. A nai envolveulle a cabeza cun mandil para que non se desangrara; a ferida tardou varios días en curar, mesmo lle tiveron que cortar a hemorraxia coas borras das boinas raspadas cunha navalla. Da ferida quedoulle para sempre un costurón moi visible. O peor parado, como xa relatamos, foi o seu primo Basilio.  

O xulgado de Becerreá citou a dous mozos como posibles autores do crime. Conducidos pola garda civil, compareceron ante o xuíz Baldomero Pombo Carballo, da Casa de Chancia, e Manuel Cela Rosón, da casa da Torre de Nullán. Ningún dos recoñeceu ser o autor do disparo, pola contra, Baldomero sinalou a Manuel, e Manuel a Baldomero. As testemuñan tampouco aclararon moito, dividíndose á hora de culpar a un ou ao outro. Malia isto, tanto o fiscal, Sr. Moreiras, como o acusador privado, Sr. Pardo Méndez, consideraron que a proba testifical fora favorable a Baldomero Pombo polo que retiraron a acusación, quedando inmediatamente en liberdade.

 

Celebrouse en Lugo o xuízo contra Manuel Cela Rosón. Presidía o tribunal o presidente da Audiencia Sr. Fernández Barnal de carácter, segundo as crónicas da época, "bonachón a la vez franco y justiciero".

"Después del elocuente informe del representante del Ministerio público, Sr. Moreiras, del también excelente pronunciado por el acusador privado, Sr. Pardo Méndez, y del brillante que hizo el defensor de Cela, Sr. Prieto Rivera", lemos en El Progreso do día 26 de outubro de 1932, o xurado retirouse a deliberar, ditando un veredicto de inculpabilidade polo que foi absolto Manuel Cela Rosón. 

Sempre se dixo que fora un xuízo amañado para favorecer claramente a Manuel Cela Rosón xa que era dunha das familias máis importantes da parroquia de Nullán. 

Ao estourar a Guerra Civil, Manuel Cela meteuse no exército franquista e chegou a sarxento. Outros protagonistas marcharon á emigración. Baldomero para a Arxentina, coa súa muller e dous fillos (Celia e José) onde aínda quedan descendentes. Tamén participaron na liorta un tal José, alcumado "Fialenzo", e outro da Casa de Xangarcía que emigrou a Barcelona.

O caso foi tan soado que mesmo se fixo eco da liorta o xornal arxentino Clarín. 

(Información achegada polo investigador Luis López Pombo)  

   

* Tradicións do entroido nos Ancares

 

A continuación recollemos algunhas tradicións que se celebraban na comarca dos Ancares polo entroido e que xa se perderon. 

O martes de entroido pola noite, en Donís (Cervantes) facían unha facha cada veciño e con ela prendida ían cara unha fogueira situada ás afóras que previamente prepararan as mozas. Tocaban o tambor e bailaban lanzando gritos guturais. Despois regresaban ao pobo e xuntábanse nunha casa e bebían viño. 

En Coro e Robledo (Navia de Suarna) os mozos acostumaban a disfrazarse, e armados con fachuzos acesos ían ata o límite da parroquia para marcar a territorialidade aos seus veciños. 

Os veciños de Traserra (Navia de Suarna), tamén para marcar a territorialidade, o martes de entroido prendían un lume nos límites co Tabillón. 

En Aigas de Rao (Navia de Suarna), nenos e nenas percorrían as terras con fachos para alonxar o meigallo.

En Noceda e en Sinllán, despois de enterrar "o antroido", xuntábase toda a aldea para comer sardiñas. Logo ían todos para unha casa alumeada con ganzos (paus secos de breixo) e bailaban ao son da pandeireta. 
 

* Festa do San Brais, un día gafe en Covas, Baralla?


 

San Brais foi un médico, eremita e bispo de Sebaste (Armenia) do século IV. Coñecido por curar tanto a humanos como a animais, a súa sona débella cando sandou a un neno que se afogaba ao cravárselle unha espiña na gorxa, de aí que estea considerado como avogoso para as enfermidades da farinxe. Foi perseguido, torturado e executado en tempos do emperador Licinio. A súa festividade celébrase o 3 de febreiro.

Aínda que non son moitas as parroquias galegas que o teñen como patrón, si é moi venerado popularmente, as súas imaxes son bastante frecuentes en capelas e igrexas do país. 

Tamén en Covas (Baralla), onde podemos ver unha imaxe do santo no retábulo maior, compartindo devoción coa Inmaculada e Santiago Peregrino.

O mesmo día da celebración da súa festividade, o compañeiro Rubén Armada dixo que sería interesante adicarlle unha entrada á celebración do San Brais na parroquia de Santiago de Covas. Pois aí vai.  

No día do San Brais, á parte dos rosquilleiros que se poñían ao redor do campo da ruada, a financiación dos gaiteiros facíase dunha forma un tanto peculiar. Naqueles tempos de fame e miseria, cada casa da parroquia doaba para a festa unha cachola de porco, e con elas facíase unha pirámide no adro da igrexa. Ao rematar a misa, as cacholas eran subastadas ao mellor postor entre as persoas que acudían dende todas partes, non só das aldeas da parroquia, tamén da contorna. 

Resulta curioso, que sendo Santiago o patrón, a maior devoción vaia para o San Brais. Pero é máis chamativo aínda que resulta raro que nese día non aconteza o falecemento dun veciño da parroquia. Falan por si soas as estatísticas: nos últimos trinta anos, máis de quince persoas finaron nesa data.

Agora xa non hai romaría, e non porque minguara a devoción. Resulta que o derradeiro ano que se celebrou, o ramista, como era o costume, foi pedindo casa por casa as cacholas que foi acumulando na súa propia. Con tan mala fortuna que o día 3 de febreiro dese ano as fortes nevaradas impediron a celebración da subasta. Que facer coas cacholas?, preguntouse. Devolverllas aos doantes? Uf, moito chollo. Mellor usalas para o convite o día da súa voda. O cabreo dos veciños foi monumental e dende aquelas xa non houbo máis subastas.   

* Un rexicida de Nantín, Becerreá?

Corría o día 30 de decembro de 1879. Ás cinco da tarde Alfonso XII e María Cristina cruzaban a praza de Oriente nunha carruaxe descuberta. Cando o coche entraba no Palacio Real pola porta do Príncipe, un home xoven, Francisco Otero González, que se atopaba entre os curiosos (outras informacións falan de que se agochara xunto as cortes dos cabalos), disparou dous tiros, a curta distancia, contra os monarcas. As crónicas da época son precisas no tipo de arma utilizada: un revólver militar de orixe francesa tipo Lefaucheux de dous canos, calibre de 16 mm. A calidade da arma, con tambor de seis balas, non foi suficiente para acabar coa vida do rei, só unha das balas lle rozou a cabeza. Cando se dispoñía a fuxir, un mozo dos cabalos, un centinela e un garda civil abalanzáronse sobre el e detivéronno. Un ano antes, no mes de outubro de 1878, Alfonso XII sufrira outro atentado.
 
 

Otero foi acusado de intento de rexicidio. Xulgado, foi condenado a morte. Dise que a pesares da intercesión de Alfonso XII para que fora indultado, o consello de ministros, presidido por Cánovas del Castillo, denegouno. Uns din que padecía problemas mentais, outros que era un perigoso anarquista. 

O día 14 de abril de 1880 foi executado no garrote vil no campo de gardas de Chamberí polo verdugo titular de Madrid Francisco Ruiz Castellano, e os seus restos foron enterrados no cemiterio de San Martín. Tiña 20 anos.

Pero, de onde era natural o panadeiro Francisco Otero? A prensa da época non se pon de acordo. Para uns de Santiago de Lindín (Mondoñedo), para outros de Santiago de Nantín (Becerreá).
 
 

Benito Pérez Galdós escribiu entre 1872 e 1912 os Espisodios Nacionales, unha serie de novelas históricas que tratan da historia de España dende 1805 ata 1880. Lemos: "El mismo día 30 quiso hacer de las suyas el fanatismo sectario: al entrar en coche por la Puerta del Príncipe del Palacio Real Alfonso XII con su esposa María Cristina, les disparó dos tiros un vesánico, Francisco Otero González, natural de Santiago de Nantín, aldea de la provincia de Lugo. Las alevosas balas no tocaron a los reyes...". 

Carlos Rojas, no seu libro Alfonso de Borbón habla con el demonio (1995), tamén di que era de Santiago de Nantín.

O mesmo que José María Zabala, en Elena y el Rey. La historia del amor prohibido entre Alfonso XII y Elena Sanz (2014).

De Lindín ou de Nantín? O único que temos claro é que o patrón de Lindín é Santiago, e de Nantín, hoxe extinta por pasar a parroquial a Cascallá, tamén.