* V Premio do IES de Becerreá

Na "V Edición do Premio do IES de Becerreá", ano 2018, a comisión encargada de outorgar este galardón acordou concederllo a FUCO PÉREZ (Fuco de Piornedo) no ámbito de iniciativas privadas relacionadas co tecido produtivo, empresarial e comercial, e ao COLECTIVO PATRIMONIO DOS ANCARES polo labor relacionado coa lingua e cultura propia da comarca dos Ancares.

 

O acto da entrega de premios celebrouse o día 21 de xuño no salón do IES de Becerreá.

 

Para o Colectivo Patrimonio dos Ancares é unha honra que se nos outorgue este recoñecemento, primeiro porque vén dunha institución da propia comarca, e segundo porque o propio IES de Becerreá e xa de por si todo un referente cultural, non só nos Ancares, senón no resto de Galicia tal como nolo amosan os numeros premios recibidos. Para que disfrutedes do seu traballo, deixamos a continuación a súa páxina web e os seus blogs.

* De lobos e lobishomes

O lobo (canis lupus), o mítico depredador protagonista de innumerables lendas, animal obxecto de culto primeiro e logo besta maldita fortemente perseguida, ata case o seu exterminio, a partir da Idade Media. Segundo a lenda está dotado de poderes máxicos, quen o mira fixamente aos ollos queda enfeitizado polo poder da súa mirada. Da súa abundancia sabémola polas xeiras organizadas contra eles, como as que, no século XIV, ordenou o bispo Berenguel de Landoira mandando que unha vez por semana saísen das parroquias, co cura á fronte, dende o primeiro sábado de Coresma ata o 24 de xuño para dar morte aos lobos e armar foxos (burato onde entraba o lobo e non podía saír). Na Idade Media, os reis eximían do aboamento de trabucos aos veciños das aldeas en pago polas batidas que facían contra os lobos.

O lobishome é un home que se cre convertido en lobo e compórtase como tal. A metamorfose prodúcese, din, por distintas causas: nacer na noite de Nadal, ser o sétimo fillo, etc., maldición que se pode curar de varios xeitos como cortalle a pel que o envolve ou facéndolle sangue.

 

A continuación achegamos algunhas historias e lendas arredor do lobo e do lobishome na comarca dos Ancares.

OS LOBOS DE XANTES

O filólogo Valentín García Yebra conta en Tres viajes dialectológicas con Dámaso Alonso (1973) as viaxes que como acompañante do escritor realizaron polos Ancares en tres ocasións.

Foi no ano 1962 cando fixeron noite en Xantes (Cervantes). Na palloza onde se hospedaban contáronlle a seguinte historia. Vivía na palloza un vello con dúas fillas e dous fillos. A noite do suceso, as mozas atopábanse na casa veciña. O vello xa deitara. Manuel, un dos fillos, saíra un momento deixando a porta entreaberta. O outro fillo, Xoán, que durmiñaba sentado nun dos escanos da lareira, non prestou maior atención á entrada dunha mastina da casa que andaba en celo, nin aos dous cans que non lle soaban que foran da aldea. Abriu ben os ollos e, de súpeto, deu un salto: non eran cans, eran lobos! Regresaba entón Manuel de fóra. "Pecha a porta! -berroulle Xoán-. Haiche dous lobos na casa". Ao oír ao home, un dos lobos tentou ganar a porta, mais Manuel, un xigante, logrou atrapalo. Case totalmente a escuras loitou co lobo, pero unha especie de gruñido deste fíxolle crer que era un can e deixouno marchar. Os da casa contáronlle a Dámaso Alonso e a Vicente García que era raro o inverno que non entraban os lobos en Xantes.

COMO MATAR UN LOBO

"Cóntovos unha lenda que me contou o señor Antonio, veciño de Degrada e que a el lle relatou un madeirista de Becerreá. Para poder envelenar a un lobo debemos coller unha víbora no monte e sen maltratala. Ademais disto, necesitamos dunha casavella (píntega, salamántiga). Ambos animais póñense un diante do outro á espera de que a víbora morda varias veces á casavella. Posteriormente, debemos coller a casavella e metémola dentro dun envase metálico, unha lata ou unha pota vella. Logo poñemos a lata, e dentro dela a casavella envelenada pola víbora, ao lume que quede ben chamuscada. Por último, sacamos a casavella e moémola ata facer un po fino. Este po ponse sobre carne ou algo que lle goste ao lobo, da mesma maneira que se fai coa estrignina." (Recollida da páxina Lendas herpetolóxicas). 

O LOBO GARDIÁN

Aconteceu nos anos corenta do pasado século XX en Estremar (Cervantes). Un día ía un mozo co gando cara o Chao da Arquela cando viu a cría dunha loba que estaba a laiar xunto o corpo morto da nai. Colleu ao lobiño e deulle leite das vacas, e así, ás agochadas, durante varias semanas. Durante moitos anos, sobre todo no inverno cando, debido ás fortes nevaradas, baixaban os lobos para procurarse a comida, o gando do home nunca foi atacado, pola contra, as mandas de lobos pasaban de longo. Á cabeza ía o lobo que salvara.  

UNHA HISTORIA DE LOBOS

Unha noite viña un veciño de Piornedo de volta da Pobra de Navia cando, de súpeto, puxéronselle diante dous lobos. O home levaba canda el un enorme coitelo e unha manta para protexerse do frío. Acurralado, envolveu a manta no brazo esquerdo e ofreceullo aos lobos, mentres co dereito agrarraba con forza o coitelo. Os lobos, ao velo tan decidido a atacalos, afastáronse do camiño e deixáronno marchar.

MANUEL E O LOBO

Hai moitos anos había un gaiteiro de nome Manuel González (naceu no ano 1870 e morreu no 1930), natural da Lagúa (Asturias), poboación lindeira con Marcelín, en Navia de Suarna. Nunha ocasión, e xa moi entrada a noite, regresaba Manuel para a casa, camiñando polo monte despois de tocar nunha festa en Marcelín. Cando tiña o camiño medio percorrido, parouse a liar un cigarro. Pero, cando foi a acendelo, a chama do misto alumeou a varios lobos situados case ao seu carón. Os lobos, sorprendidos pola chama, recuaron un chisco. O gaiteiro, medoñento, aproveitou para erguerse e liscar do lugar, acendendo un misto tras outro ata que se lle acabaron. Sen lume, os lobos axiña se envalentoaron. Xa en plena fuxida, Manuel tivo que saltar un muro, pero, como era de noite pecha, non calculou ben e caeu ao chan. E foi iso o que lle salvou a vida. Ao caer apertou por casualidade o fol da gaita e, aínda que case non quedaba aire dentro, o roncón fixo un ruído estrano que asustou aos seus perseguidores. "Ai si? Pois se por causa da gaita é, de gaita heivos encher". Desta maneira seguiu tocando o resto do camiño ata poñerse a salvo. Cóntase que os lobos e outros animais téñenlle moito medo ao son da gaita. (Lenda contada por don José Rodríguez Santalla, natural da Lagúa, gaiteiro homenaxeado o día 18 de agosto de 2012 na III Festa da Gaita celebrada en Quinta de Cancelada, concello de Becerreá). 

O CHORCO DOS LOBOS

Nas Fontes, na parroquia de Doncos, concello de As Nogais, aínda se conservan os restos dun chorco dos lobos (foxos para cazar os lobos). Unha vez caeron no chorco un lobo e un dos homes que o perseguía. Contan que dentro do foxo non se sabía quen estaba máis amedoñado, se o animal ou o humano, mirándose fixamente o un ao outro. Coma o resto dos perseguidores non lle podían tiar as pedras ao lobo por medo de ferir ao home, tiveron que abrir a gateira. O lobo, aproveitando aquela imprevista oportunidade, saíu primeiro, evitando así a súa morte. Na actualidade o chorco está tapado debido a que nel tiñan caído varias vacas.

PENAS MULLERES 

Situadas por riba da aldea das Casas do Río (Cervantes). Segundo nos contou un veciño, en tempos que ninguén lembra, unhas mulleres que viñan de Folgoso por un antigo camiño víronse, de súpeto, arrodeadas por unha manda de lobos. Desesperadas, e cando os lobos xa se ían botar sobre elas, gatuñaron polas verticais penas, decisión que lles salvou a vida.

A PENA DO PEIDO

Atópase no monte da Chouliña, na parroquia da Alence (As Nogais). Cando había rabaños de cabras e ovellas os pegureiros subíanse a ela para gardar o gando e espaventar o lobo.

UNHA HISTORIA DE ÁLVARO CUNQUEIRO EN NAVIA DE SUARNA
 
Traemos eiquí unha breve narración sacada de Escola de menciñeiros, de Álvaro Cunqueiro Non achegamos a narración completa, só parte da adicada a Xil da Ribeira. O bisavó de Xil fora curandeiro, e tamén seu pai, e a súa avoa e a nai, parteiras. Manuel Xil era natural de Ribeira de Piquín, e herdara, nos Xiles da Ribeira, o talento médico. Xil tamén era xastre de enfermos. Ía a ver a un, e dicíalle á familia que nada había que facer, que o enfermo íase, e preguntaba se tiña traxe novo, e se non o tiña, Xil ía a Lugo, Vilalba ou Mondoñedo, mercaba un corte tirando a escuro, e facía o traxe, que somente se poría o enfermo cando chegase a defunto. Un tal Moure, de Navia de Suarna, un pequeno fraco, ao que segundo Xil as súas grandes orellas lle viñan dun susto que lle dera o lobo unha tarde na que, sendo neno, perdérase nunha fraga, e despois non tomaba o sono, que todo se lle volvía espías se saía o lobo das tebras. Este Moure sandou cando xa estaba despachado de todo, e gastou o traxe que lle fixera Xil, e as xentes, nas feiras e festas, pedíanlle permiso para tocarlle as costas, e levaban os pais aos nenos para que acariñaran a chaqueta de Moure. 

PERDER A FALA

Unha moza de Francos (Baralla) que estaba a coidar das vacas aparecéuselle o lobo. Non a atacou, nin a ela nin ao gando, limitouse a mirala fixamente aos ollos. A muller, como entalecida, quería fuxir pero non podía. Dalí a un rato, o lobo deu media volta e marchou. A moza perdeu a fala durante un mes, disque enfeitizada polo lobo. 

UN LOBO PROTECTOR

A romaría do Santo Milagre celébrase no Cebreiro os días 8 e 9 de setembro de cada ano. Os romeiros acodían dende todas as aldeas do municipio e tamén dos concellos limítrofes. As veciñas e os veciños de Fonteferreira partían moi cedo para chegar á primeira misa, quizais para conmemorar aquel milagre acontecido no ano 1300, cando a devoción dun humilde labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Contan que durante moitísimos anos un gran lobo, sempre o mesmo, acompañaba aos romeus dende as aforas da aldea ata as inmediacións do santuario. Aseguran que era para protexelos.

A DONIÑA CERVA

O castelo de Doiras foi construído sobre un rochedo no século XV, a 77 metros de altitude sobre o río Cervantes ou Cancelada. Pertenceu ao conde de Grallal de Campos. Tirada dunha antiga lenda oral, que os veciños trasmitiron de xeración en xeración, disque Gustavo Adolfo Bécquer teceu eiquí a lenda da Corza Branca. No castelo vivían uns señores que tiñan dous fillos, irmán e irmá. Un día a irmá marchou ao monte. Xa era noite e a moza non regresara. Os pais, preocupados, ordenaron de facer unha batida para ver de atopala pero, por máis que a buscaron, non deron con ela. Todos abandonaron a busca, mais o irmán seguía a intentalo. Un día no monte viu unha cerva branca e matouna. Ante a imposibilidade de levala porque pesaba moito, cortoulle unha pata que demostrar a súa fazaña. Cando chegou ao castelo e sacou a pata viu, desesperado, que se trataba dunha branca e suave man: a da súa irmá, que recoñeceu por un anel que tiña no dedo. Volveu de novo ao monte e a cerva convertérase no corpo da doncela.

O LOBISHOME DE DOIRAS

Cóntase que un pai non deixou ao fillo ir a unha festa que se celebraba en Pedrafita do Cebreiro, mais o rapaz, despois de moito discutir, conseguiu o seu desexo. O pai, encabuxado, deitoulle unha maldición, dicíndolle que se tanto gostaba das mozas así andase tras das lobas. E a maldición cumpriuse. Unha noite o mozo sentiu como unha forza sobrenatural o apurraba fóra da casa, cara o monte. Cando se decatou andaba a catro patas. Convertérase en lobo que axiña encomezou a matar o gando. O pai, lembrándose da maldición, recorreu a unha meiga para que volvera ao fillo ao seu estado anterior. A meiga díxolle que o único xeito é que o ferise, mais cunha ferida leve xa que, se era grave, morrería. E así fixo o pai que, cando se lle presentou a ocasión, cortou cun coitelo a pel do lobo. Pouco a pouco o mozo volveu a transformarse en home. 

O LOBISHOME DE VILARELLO DE DONÍS 

Antigamente había o costume de meter criados nas casas para axudar nos labores e un señor de Vilarello de Donís ordenou de meter un criado; andou buscando e atopou un que lle valía para o que el quería. O que logo había ser un criado díxolle ao señor que si, que el ía traballar á súa casa pero que lle tiña que deixar a noite libre. Acordárono os dous así. Polo mesmo o criado traballaba todo o día e á noite collía e marchaba da casa.
O amo preguntábase:
-Pero, que vai facer este pola noite? Onde vai?
Unha noite deulle por seguilo e observou como o seu criado chegou a unha poza e envorcallouse todo e logo volveuse lobo e deu en oular. Nisto xuntáronse e os dous quedaron mirándose. O señor marchou e non dixo nada. Á noite seguinte díxolle ao seu criado:
-Xa sei ao que vas! Que é o que che pasa para andares desta maneira?
-Non che se ocorra volver que se non comémoste, e o primeiro en facelo son eu! -díxolle o criado.
-Pero, non hai forma de saír desa situación? Non vas estar así toda a vida!
-Eu estou encantado.
-E non hai forma de desencantar?
-Hai, pero non teño valor para iso.
-Di a ver!
-Mira cando me envorcallo e..., pero non o vas facer..., e me enlouce no po, levas unha fouce e pégasme unha fouzada todo canto podas no lombo e tiras por el e fasme unha... é do único xeito que poderás... Pero non vas ter valor!
E para a noite seguinte volveu o señor xunto do criado, parece que o home non era temido e foi e fíxollo. O criado unha vez recuperado non volveu marchar máis. Desfíxose o encantamento. (Recollida da páxina de Galicia Encantada).

DITOS

"Os de Vilasante comen o guisante e non hai lobo cos espante".
"Xa que me comiche o burro, lévame (ao lobo) os libros a Lugo"  
"En xaneiro, sete lobos ao carreiro"

DENOMINACIÓN DO LOBO NOS ANCARES 

O Amigo (As Nogais) 
O Capa Raxada (Padornelo-Pedrafita do Cebreiro)
O das catro patas (Cervantes) 
O das orellas dereitas (Noceda-As Nogais) 
O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)
O outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)
O Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro) 
O Perucho (Cervantes) 
O Raxado (Noceda-As Nogais) 
O viado e A viada (Cervantes) 

Recollido de Denominaciones Gallegas de la culebra, el zorro y el lobo, de Xesús Alonso Montero.

TOPONIMIA

Fonte de Lobo, Pena do Lobo, Pomar do Lobo (Becerreá)
Penas do Lobo, Teso do Lobo (Cervantes)
Fóra Lobas, Veiga do Lobo (Navia de Suarna)
Eira dos Lobos (As Nogais)
Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro)

* Novas sobre a variante do Camiño de Santiago

Vai para tres anos cando dende a Asociación Val de Torés e o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Xunta de Galicia a proposta de recoñecemento dunha variante do Camiño de Santiago polos Ancares.

Dende aquelas puxemos en marcha varias iniciativas públicas para que se recoñeza (charlas, andainas, etc.). Outras non tan visibles, como o achegamento de nova documentación ou os contactos coas distintas administracións públicas.

  

Ao día de hoxe, a nosa proposta vai por bo camiño o que non quere dicir que non resten por salvar algúns atrancos, uns de mellor solución ca outros.

Así e todo, podemos dicir que dos case 90 quilómetros do percorrido, só uns 20 están a resultar relativamente problemáticos. É o tramos que vai dende o concello de Pedrafita do Cebreiro a Torés, nas Nogais.

Segundo información moi recente, o alcalde das Nogais mantivo unha reunión cos alcaldes de Baralla e Becerreá para que o apoiaran na súa pretensión de "meter" o Camiño pola capital municipal, proposta aínda que lexítima, non estamos de acordo. No seu momento, instamos ao alcalde das Nogais para que, se dispoñía de documentación, a presentara ante a Xunta de Galicia, asegurándolle que, se era máis consistente ca nosa, non teriamos inconveniente algún en variar a proposta. Mais, pola información que manexamos, ata o momento non presentou ningunha. Si di que a tradición oral (moi importante, sen dúbida) fala do paso de peregrinos nun ou dos sitios polo camiño que pretende. Pero iso resulta totalmente insuficiente xa que nós, ademais das tradicións ou das lendas, achegamos documentación escrita. Non moita, pero achegámola. De postos, mesmo hai documentos que falan do Camiño Francés en lugares afastados da variante principal que propoñemos. Sen ir máis lonxe, hai documentos dos séculos XVI e XVII que falan dun camiño francés ao seu paso polo Fabal, en Cervantes, por onde discorrería a primitiva vía romana XIX. Ou un documento do século XVII doutro camiño francés ao seu paso por Paradela e Mazaira, aldeas, nin máis nin menos, que de Navia de Suarna. E non falemos dos Camíns da Antiga ou da tradición onde recollemos testemuñas en 11 pobos por onde pasaban peregrinos.

Non discutimos que, despois da construción do Camiño Real no último terzo do século XVIII, houbera peregrinos que optaran por esta vía de comunicación e pasaran pola capital municipal das Nogais, pero, dende logo, non antes. Podemos entender que o alcalde queira pasar o camiño pola capital, pero dende logo por motivos moi distintos ao rigor histórico.

E para rematar, un apuntamento. Chámanos poderosamente a atención que no PXOM das Nogais, aprobado no 2016, nas fichas de patrimonio NON SE FALE PARA NADA de que pasaba pola capital municipal, pero si por algúns sitios propostos por nós. Obviamente, os técnicos non incluíron o seu paso pola capital do concello porque, simplemente, non atoparon elementos para facelo. E, polo que se ve, o alcalde estivo de acordo. Tería que aclararse. Supoñemos.

E unha cousa: nós seguimos abertos a compartir a información. E a cambio de nada, coma sempre. O NOSO NON É POÑER PEDRAS NO CAMIÑO. Cremos que, ao menos en parte, conseguimos dar a coñecer unha variante polos Ancares. E a Künig de Vach, un monxe alsaciano que escribiu unha guía no ano 1495 onde fala deste desvío do Camiño Francés. Dende aquelas, apareceron varios "expertos" no monxe e na variante, segundo eles coñecían a un e á outra de toda a vida pero, escápasenos o porqué, ata que a xente da Asociación Val de Torés e do Colectivo Patrimonio dos Ancares o sacamos á luz, non moveron un dedo, e cando comezaron a falar foi para dificultar o noso labor, iso si, sen unha soa proposta documentada. Non falarían antes, quizais, por timidez ou, o máis seguro, porque o ignoraban, mesmo descoñecen que de Künig e a súa variante polos Ancares xa falou alguén antes ca nós eiquí na comarca pero, desgraciadamente, non tivo repercusión. Sóalle aos "expertos" quen foi? Estamos seguro que non. 

En fin, a derradeira palabra teráa a Xunta. 

Seguiremos informando.

* Historias do Convento


Conta Vázquez Saco no ano 1947 que o pouco que se escribiu sobre o mosteiro de Santa María de Penamaior, erixido nas abas da Serra do Pico, en Becerreá, é a veces confuso e contraditorio. O lugar coñécese aínda hoxe en día como O Convento por onde tamén discorre o rego do mesmo nome. Sobre a data de fundación existen varias opinións, créndose que no sitio houbo outro cenobio bieito anterior ao cisterciense. Nunhas notas recollidas por don José Piñeiro, coengo de Lugo no século XIX, inclúese unha reseña dun monxe anónimo de Penamaior que di que en tempos de Vermudo II O Gotoso, cando a invasión dos sarracenos, o abade de Carracedo do Bierzo enviou a Fr. Pedro Calvo con outros relixiosos para as montañas de Becerreá, instalándose onde logo se levantou o mosteiro. Continúa o anómimo monxe que "es muy probable y no poco fundado en privilegios y otras escrituras del archivo del monasterio de Samos, que este monasterio de Panamayor fue aquel célebre monasterio de la Peña, cuyo abad D. Virila dio monjes y libros para repoblar y restablecer el monasterio de Samos, que se hallaba desierto y abandonado, reinando D. Orodoño II". A fundación, segundo o informante, tivo por fin "recivir a diferentes peregrinos y enfermos que pasavan al Sr. San Tiago". Suponse que este Virila é o mesmo que figura nun documento do ano 919 relacionado coa fundación do mosteiro de San Pedro de Triacastela. Villa-Amil y Castro cita unha doazón que no ano 1171 fixo o conde Gómez á abadía de Carracedo, de cuxo outorgamento foi testemuña "Petrus Calvus, prior de Panamaior". Ángel del Castillo data a fundación no ano 1187, rectificando ao cronista bieito P. Yepes que a traslada ao ano 1225. Malia o anterior, no ano 1183 o papa Lucio III confírmalle ao mosteiro de Carracedo "Pennam Maiorem cun suis pertientiis". E no 1188 Urraca González fai unha doazón a "Beate Marie de Penna Maiore, que cenobio Carrazedi pertinere vidatur, et in manum donni Michaelis de Deu...". 

 

No Archivo Histórico Nacional gárdanse 493 pergameos (o máis antigo é do ano 1161), practicamente inéditos, pois só se coñecen os dous de Afonso VIII (goberna co título de "rex Legionis e Galletie"; a falseada historiografía considérao como rei de Castela, denominándoo Alfonso IX) e algún outro solto, ademais dos utilizados por Villa-Amil y Castro. Un dos diplomas, moi maltratado e defectuoso, foi dado en Vilafranca do Bierzo no ano 1223, atopándose incluído na confirmación que do mesmo fixo o rei Fernando III. O mosteiro foi favorecido por Afonso VIII segundo consta nun documento, dado tamén en Vilafranca o 30 de abril de 1227, en que doa a Penamaior o couto e igrexa do Salvador de Furco, doazón confirmada por Fernando III e Afonso X en privilexios dados en Allariz no 1232 e en Palencia no 1255. Chegou a reunir a finais do século XIII numerosas propiedades, mesmo o abade tiña ao seu servizo dous "escudeyros do abade" que se chamaban García Pérez e Miguel Pérez (Villa-Amil y Castro na Ilustración Gallega y Asturiana, 1880, baixo o título Cuatro noticias sueltas del antiguo monasterio cisterciense de Penamayor).

Volvendo a botar man de Vázquez Saco, di que tamén estaban sen aproveitar os fondos que hai anos posuía Estanislao Pinacho: un libro becerro do século XVIII e máis de cen escrituras, conservándose, ademais, interesantes noticias nos fondos de Carracedo do Bierzo.

 

Nun documento do ano 1260, catorce persoas recoñecen que cometeron tropelías nos bens do cenobio e por elo renuncian á demanda e reclamacións que tiñan contra os monxes: "Pro malafactoria quam omnes fecimos donno abbate e conventu Penne Maiori violenter et dannose intrando et fragendo cautum suum renunciamus voci quam nos putabamus et demande quam iniuste faciebamus. Tali conditione firmantes tu nunquam nos de predicta factoria demandent".

No ano 1268, o Adiantado Maior de Galicia dita unha sentenza sobre a exacción do tributo da moeda no couto de Penamaior.


Un documento do ano 1262 fala de que os monxes recibiron en doazón un viñedo en Millaradello, lugar próximo a Vilafranca do Bierzo, para o seu consumo e celebración litúrxica. Dise que era o único mosteiro que non dependía directamente da abadía francesa do Císter. Das antigas dependenzas só quedan algunhas piastras que daban ao claustro, as súas pedras foron reaproveitadas noutras construcións.

O desaparecido cenobio foi fundado, entón, por monxes cistercienses proveniente do Bierzo que o habitaron ata a Desamortización do ministro Mendizábal no ano 1835. O abade de Carracedo manda a uns monxes baixo o mando dun prior para que erixan unha casa e oratorio coa finalidade de atender aos peregrinos que ían cara Compostela, xa que por aquí pasaba unha derivación do Camiño de Santiago, documentada polo monxe alsaciano Künig de Vach no ano 1495, escollendo "unha das profundas barrancadas que cortan as ásperas serras polas que penetraba o camiño francés en Galicia" (Torres Balbás, 1954). Canda eles traen unha imaxe da Virxe de Abarcas e un relicario que garda un Lignum Crucis. Os seus dominios extendíanse por áreas de Baleira, vales de Neira de Rei e Neira de Xusá (Baralla), Becerreá e A Terra Chá. Penamaior perdeu a dignidade abacial no 1505 cando foi integrado na Congregación de Castela, quedando unido a San Salvador de Salamanca. Sábese que no ano 1584 só contaba con catro monxes, e sete no 1803.

Consérvase a igrexa mosteiral, románica do século XII, reformada no século XVII, que está declarada como Ben de Interese Cultural (BIC). De planta basilical, conta con tres naves rematadas por tres ábsidas, a central hexagonal e semicirculares as laterais. A portada está formada por un arco de medio punto con catro columnas con decoración vexetal sobre a que figura o escudo da abadía e unha fornela coa imaxe da Virxe. Nos laterais ábrense unhas ventás con dobre arquivolta sobre columnas. No tramo máis próximo á cabeceira, nun dos laterais, ábrense un óculo decorado con boceis, bólas e cabezas humanas. No tímpano hai un círculo onde aparece unha cruz e a data de 1177; o nome de Didacus, posible construtor, e a inscrición ERA MCC IV I (ano 1162). Complétase cun león rampante, unha árbore con aves e un xinete con lanza e escudo ao que segue outro cabalo.


Nun aleiro do templo hai dous canzorros que segundo a crenza popular representan a Sede e a Fame.

 

Segundo a tradición, aquí tamén estiveron os cabaleiros do Temple, a famosa orde monástico-militar. Non moi lonxe do mosteiro, a menos de 1,5 quilómetros, por riba da aldea de Vilarín (non confundir coa finca Vilarín, na parroquia de Ouselle, onde apareceu un relevo do século I ou II d.C.), atópase a Pena do Castelo onde se di había unha torre dende onde os templarios vixiaban a contorna para protexer aos peregrinos a Santiago.

 

Cóntase que cando a restauración do templo atoparon unha mazmorra onde había un sistema para torturar aos presos polo método da goteira, que ben suxeitos por un mecanismo para que non se puideran mover, sobre a súa cabeza caía unha gota de forma intermitente que lle perforaba a tapa do cranio e lle podrecía os miolos.

 

Xunto a igrexa érguese a coñecida como A Cruz de Ferro (hoxe en día de madeira). Disque pola noite, os mortos que compoñen a Santa Compaña, a procesión nocturna de ánimas en pena, axeónllanse diante dela para para purgar as penas e acadar, así, a salvación das súas almas. Cóntase que cando tronaba, todos os raios ían parar a ela.

 

No antigo camiño que comunicaba O Cereixal co Convento érguese unha pequena ermida posta baixo a protección do San Lourenzo (a igrexa mosteiral de Penamaior está posta baixo o padroado de Santa María e San Lourenzo). Cóntase que tres homes andaban a cavar nos montes de Penamaior para botar o pan cando, de súpeto, o ceo encomezou a anubrar, ameazando con treboadas polo que decidiron voltar para a casa. Mais, como empezou a chover, dicidiron buscar acubillo na entrada da capela. Un deles, ao pousar a aixada por riba dunha lousa que había xunto a entrada, escoitou como aquilo soaba a oco, polo que lle dixo aos outros: "Así Deus me salve que eiquí hai un tesouro. Imos cavar". "Que dis! Estás tolo, non ves que é un lugar sagrado?", respondeu un dos compañeiros. Despois dunha forte discusión, decidiron non facelo. Rematou de chover e continuaron o camiño para a casa. Baixando polo Cereixal viron a un home moi ben vestido montado nun cabalo de cor branca que ao chegar xunto deles, preguntoulles en castelán: "Buenos días, señores, ¿ustedes no sabrán por donde queda la capilla de San Lourenzo?". Eles non dubidaron en facerlle as indicacións oportunas. Cando chegaron á Lagúa, un dos homes dixo: "Xa veredes como vai polo tesouro". Os outros dixéronlle: "Estente calado que aínda van pensar que estás tolo". Ao día seguinte voltaron para Penamaior e, ao pasar por diante da ermida, viron como a lousa estaba removida e ao seu carón as táboas dun pequeno baúl.

 

A tiro de pedra da ermida do San Lourenzo está a Pena da Cruz. Se houbo unha cruz, descoñecémolo, na actualidade non quedan pegadas materiais. Asegúrase que aquí maniféstase a Ánima Soila, quen noite si e noite tamén deambula dende o cemiterio de Penamaior ao cemiterio do Cereixal. En Galicia perdura a crenza de que para cada persoa existe unha alma illada ou soa, que esperta oportunamente ao que durme e ten que cumprir cedo algunha obriga ou emprender algunha viaxe, bastando para elo con rezarlle un Painoso a véspera. Non falla, sen embargo, quen diga que non debe rezarse á Ánima Soila porque é o mesmo demo.

Os arresponsadores son homes e mulleres que recitan unha serie de oracións ao Santo Antonio que axudan a recobrar a saúde, atopar persoas, animais e obxectos perdidos, alonxar o mal e, tamén, predicen o porvir. Corría o día quince ou dezaseis do mes de xullo do ano 1936 cando ducias de veciños e veciñas dos concellos de Becerreá e Navia de Suarna viron como, á atardecida, uns "regos de sangue" cruzaban o límpido ceo. A xente, confundida, comezou a preguntarse que sería aquel inusual fenómeno. A resposta deulla un arresponsador de Penamaior: A non tardar, un grave acontecemento ía traer a desgraza e o sufrimento a todo o país. Uns días despois, o 18 de xullo, gran parte do exército levantouse en armas contra a República. Comezaba a Guerra Civil. Os "regos de sangue" foron vistos, cando menos, nas parroquias do Cereixal (Becerreá) e de Rao (Navia de Suarna). Xa coa guerra en marcha, un avó da dona do noso informante caeu ferido na fronte de Zaragoza. Como é de supoñer, as noticias, por mor da situación, ademais de chegar tarde non eran de todo fiables. Para saber o estado do ferido, a familia recorreu ao arresponsador de Penamaior quen, despois de recitar unha xaculatoria ao Santo Antonio de Padua, díxolles que o ser querido estaba vivo e que pronto estaría preto da casa. En efecto, de alí a uns días trasladáronno para un hospital da cidade de Lugo, onde se recuperou. Á figura do arresponsador adicou un amplo estudo o profesor Lisón Tolosana no seu Perfiles simbólico-morales de la cultura gallega (1974). Di que predominan as xentes de idade avanzada, poden presentar algunha peculiaridade física ou social (coxeira, pobreza, viuvez...), son persoas profundamente relixiosas. Unha das xaculatorias máis extendidas é a seguinte: "Se buscas milagres, mira/morte e erro desterrados/miseria e demo fuxidos/leprosos e enfermos sans./O mar sosega a súa ira/redímense encarcerados/membros e bens perdidos/recobran mozos e anciáns./O perigo retírase/os pobres van remediados/cóntenno os socorridos/díganno os paduanos./O mar sosega a súa ira/redímense encarcerados/membros e bens perdidos/recobran mozos e anciáns./Gloria ao Pai, gloria ao Fillo/gloria ao Espírito Santo./Prega a Cristo por nós/Antonio diviño e santo/para que digamos así/das túas promesas sexamos".

 

Unha noite, alá polos anos sesenta do pasado século XX, un home chamado Xan Troula estaba axeonllado diante da Santa Cruz de Penamaior cando, de súpeto, sufriu a descarga dun raio. Todos os veciños viron como un cordón de lume atravesaba o seu corpo, elevándoo varios metros do chan. Cegados pola luz e enxordecidos polo estrondo, a xente observou como o corpo de Xan caeu na terra mollada, esparexendo polo lugar un forte cheiro a carne queimada. Xa todos temían o peor cando Xan se ergueu e, cos brazos abertos, deu uns trementes pasos cara os presentes. Mais axiña volveu a caer. Foi entón cando Roque da Eirexe, veciño e parente seu, acodiu no seu auxilio. Crendo que o ía atopar sen vida, alargou os brazos para darlle a volta e, nese intre, Xan abrazouse a el. Dende aquel suceso, o home converteuse nun afamado "arresponsador". Un dos casos de máis sona do que foi protagonista ocorreu cando unha viúva acodiu a el para procurar axuda porque un home deixara preñada a unha filla disminuída psíquica. Xan díxolle: "Vaite pra casa, farase xustiza". Aos poucos días, nas faldras do monte Calamouco atoparon a un home, tratante de gando que ía cara a feira de Becerreá, pendurando dun carballo, aforcado. Ao seu carón había unha nota manuscrita que dicía: "Deus me perdoe". Como compensación polo mal padecido, as autoridades entregaron á viúva unha bolsa do tratante chea de cartos.