En Galiza non hai unha parroquia que non estea baixo o padroado dun santo ou dunha santa e, polo tanto, forman parte inseparable da súa toponimia. Moitísimos nomes de santos que levan os nosos lugares non foi máis ca unha forma de cristianizar uns sitios onde os nosos antergos xa practicaban uns rituais que se perden no túnel do tempo e que a Igrexa, en vez de eliminalos dunha plumada, optou por reconvertilos, mesmo tomando como súas, non só as divindades, senón as prácticas "pagás" que se desenvolvían ao seu redor, aureolando aos santos co poder de intercesión entre os homes e Deus e posuíndo, ademais, o don de facer milagres, tanto en vida como despois de mortos. Hoxe en día, pola arqueoloxía e a documentación escrita sabemos de infinidade de castros, montes, lugares de culto precristiáns, etc. cristianizados, mais outros continúan a ser un misterio, o que non quere dicir que moitos nomes se puxeran, simplemente, por devoción.
Aínda que vou achegar algúns datos biográficos (recollidos da haxiografía cristián xa que non dispoño doutras fontes) de todos os santos e de todas as santas que protexen as nosas fontes, pontes, montes, aldeas e parroquias, voume estender máis naqueles que, con independenza de que naceran ou non no país, son, digamos, da casa, neses que, sexa corporalmente ou en espírito, tiveron contacto coa nosa terra.
Como todo require o seu tempo, a listaxe vouna ir completando aos poucos, iso si, se hai alguén que desexe engadir algo que a min se me escapa (algunha particularidade local dos santos e das santas que poboan a comarca, sobre todo), agradézollo.
O SANTORAL
SANTO ADRAO (Becerreá, As Nogais)
San Adrao (Hadrianus) naceu a finais do século III en Constantinopla. Fillo do emperador Probo, foi oficial do exército romano adicándose a perseguir aos cristiáns. Mais, vendo a fe destes, converteuse ao cristianismo. Sometido a tormento por se negar a renunciar á súa fe, foi decapitado no ano 306.
En Galiza só coñezo un sitio por onde andivo o Santo Adrao. Foi en Gondomil, parroquia de Santo Adrán de Corme, concello de Ponteceso, na comarca de Bergantiños, lugar máxico onde os haxa. Cóntase que houbo unha época en que Galiza estaba infestada de serpes, e o Santo Adrao que andaba por alí predicando, para librar aos atemorizados habitantes daquela temible praga, feriu con forza o chan co pé e todas as serpes desapareceron, quedando encantadas baixo unha pedra e aparecendo nela esculpido un ofidio. É a coñecida como Pedra da Serpe. Conta Eladio Rodríguez González no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958-1961), que nesta tradición e no detalle do gravado queren ver moitos o símbolo da antiga relixión dos kimris, co culto da serpe, pois hai ademais o feito certo de ter levado esta comarca o nome de Ophiusa noutros tempos, xustificando todo elo a existencia do culto ofilátrico que tamén foi coñecido noutras comarcas de Galiza. Este notable altar, continúa don Eladio, ten na cima un cruceiro que, por moderno, fai supoñer que foi posto no lugar doutro atributo máis antigo, para substituír a relixión kímrica pola católica, e presenta ademais nunha das súas caras unha especie de escaleira, mercede á cal un home de mediana estatura, posto sobre ela, pode apoiar os cóvados na cama da pena e pode inclinarse sobre a cubeta, o que proba tamén que serviu para os sacrificios druídicos.
San Afonso (Navia de Suarna)
SAN ALBERTE (Cervantes, Navia de Suarna)
Alberte Magno naceu en Baviera no ano 1193 e morreu en Colonia no 1280. Estudou en Padua, onde ingresou nos dominicanos e onde xa encomezou a interesarse polamedicina e os fenómenos naturais. Coñecedor da filosofía aristotélica, ensinou en universidades de Europa. En París traduciu, comentou e clasificou textos antigos, principalmente de Aristóteles, engadindo os seus propios comentarios e experimentos. Hai que ter en conta que Aristóteles era sospeitoso, a súa filosofía perigosa, incompatible co predicado pola Igrexa. Como dato, apuntar que nos anos 1210 e 1215 estaba prohibido estudalo nas escolas de París. En astronomía explicou que a Terra era redonda. Alberto Magno está considerado como o primeiro alquimista europeu. A el débese o descubrimento do arsénico (1250) en forma case pura e hai quen lle atribúe os estudos sobre a mestura explosiva do nitrato de potasio, carbón vexetal e zufre, é dicir, a pólvora, aínda que os chineses xa a coñecían dende o século VI, e os árabes dende o VII. Preparou a potasa cáustica mediante o cal. Determinou a composición do cinabrio. Explicou a preparación dos diversos compostos do chumbo. Separou ouro e prata das aleacións. Alberte Magno foi quen dixo da transmutación que os minerais ao ser intermedios entre as pedras e os metais son importantes reactivos alquímicos, e destas substancias depende que a maioría desa ciencia poida converter a un metal en ouro. A este santo recoñéceselle o ser un dos impulsores da doutrina da “dobre verdade”, fe e razón, que permitira ao home a posibilidade e a capacidade de estudar o escenario natural creado por Deus, abrindo un espazo á “filosofía da Natureza”. Estes pensamentos foron fortemente censurados pola Igrexa que obstaculizou o seu desenvolvemento. Alberte mesmo tivo que ir a París para defender aos seus discípulos, principalmente a Tomás de Aquino, quen eran descualificados nas Universidades de París e Oxford polas súas ensinanzas aristotélicas e anti-averroístas. Como tiña sona de mago, cóntase que alá pola ano 1250, cando o priorado de Stolkgassen estaba acaroado ao pazo do duque William II de Holanda, Alberte conseguiu mercalo por só 150 marcos porque, facendo un tempo do máis crú e ante a sorpresa de todos, mandou colocar as mesas para comer no xardín; para pasmo dos presentes, a neve deixou de caer, as árbores reverdeceron, as plantas enchéronse de flores e os paxaros puxéronse a cantar; dise que o santo recorreu a unha hipnose colectiva. Outra lenda conta que mediante un talismán logrou reunir a todas as serpes da súa diócese e empregounas para fabricar ouro e así pagar as débedas que os seus antecesores acumularan durante anos de dispendio. Beatificado no ano 1622, non se sabe moi ben porque a Igrexa esperou ata o ano 1931 para a súa canonización. Está considerado como o patrón dos estudantes de ciencias naturais, químicas e exactas.
SANTO ANDRÉ (Baralla e As Nogais)
Santo André, irmán de Simón Pedro, foi o primeiro apóstolo que chamou Cristo para que o seguise. Cóntase que cando foi crucificado en Patrás (Grecia), amarráronno a unha cruz en foma de X (a coñecida logo como Cruz de Santo André) e que alí padeceu durante tres días que aproveitou para predicar a fe en Cristo. En Galiza, o máis famoso é o Santo André de Teixido que se venera na Serra da Capelada, en Cedeira, onde, segundo o dito, “Vai de morto quen non foi de vivo”. Os romeiros tiñan o costume de tirar unha pedra nos milladoiros, uns montóns de pedras que os peregrinos ían deixando en determinados lugares preto do santuario. Segundo a lenda, as pedras dos milladoiros falarán no Xuízo Final para dicir que as ánimas cumpriron coa promesa de ir ata o Santo André. Crese que a peregrinación a Teixido comezou en época prerromana onde habería algún tipo de santuario, lugar que logo foi cristianizado. En Cotobade (Pontevedra) chaman á Vía Láctea o Camiño de Santo André e que finaliza por riba da capela. Conta unha lenda que unha vez rematada a creación do mundo, Deus pousou a súa man dereita sobre Galiza e que os seus cinco dedos quedaron gravados no chan dando lugar ás cinco rías galegas. Pasado o tempo, Cristo, acompañado por San Pedro, quixo coñecer aqueles lugares. Cando remataron a súa andaina, descansaron en Teixido, mais atopáronse con que non había nada que comer. Xesús encomendouse a Deus en solicitude de axuda e este mandoulle unha mazá. Cando procederon a partila viron que no seu interior estaba Santo André que quedou ceibe. Denantes partir, Xesús díxolle que quedaría alí para sempre, prometéndolle que nunca lle ía faltar de nada, ademais de que o lugar se convertiría nun centro moi importante de peregrinación. Á peregrinación está ligado o bispo de Patras de Acaya (século XIII) que faleceu en Estella cando se dirixía a Compostela co omóplato de Santo André.
Na ábsida románica da igrexa de Santo André das Nogais hai esculpidos varios canzorros, dous dos cales representan, segundo as xentes da zona, a Fame e a Sede, alegoría do duro que era traballar nestas terras, ademais doutro canzorro amosando os xenitais.
SAN ANTÓN (Baralla, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Na comarca temos a advocación ao San Antón Abade e ao San Antón de Padua ou de Lisboa.
San Antón Abade naceu en Exipto no ano 251 e morreu no mesmo país no ano 356, á idade de 105 anos. Está considerado como o fundador do movemento eremítico. Cóntase que cando mozo vendeu todos os seus bens para darllo aos pobres e retirouse ao deserto onde varias veces foi tentado polo demo. Á morte de Pablo o Simple (un campesiño que cando o abandonou a súa esposa se converteu en anacoreta e discípulo seu), dise que Antón enterrouno coa axuda de dous leóns e outros animais, de aí que sexa o patrón dos sepultureiros e dos animais; en Galiza, sobre todo, dos ataques ao gando por lobos e aves de rapina. A orde dos antonianos estableceuse en varios puntos do Camiño de Santiago e atendía, principalmente, aos enfermos con doenzas contaxiosas. Chama a atención a cruz que estes monxes levan sobre o hábito: trátase dunha Tau, como a dos templarios. En Monforte de Lemos hai unha lenda que fala dun pegureiro que andaba coas cabras no monte pero veu o lobo e colleulle a mellor do rabaño. O pastor axeonllouse e rezou ao San Antón para que o lobo a ceibase, mais o responso non deu resultado; entón quitouse a saca que levaba na cabeza para gorecerse da choiva e seguiu a orar; desta vez o lobo soltou á cabra. Ao ver que os seus rogos se cumprían, dixo o home: “Válgate Dios o Santo, qu´eres ben caprichoso”. E nese intre, o lobo deu volta e volveu coller a cabra.
O Porco de San Antón: Unha das fontes de provisión da orde dos antonianos eran os porcos, para iso procurábanse licenzas para que os seus porcos, cunha campaíña pendurando do pescozo, puidesen manterse ceibes. De aí vén a tradición de manter porcos para poxalos e co recadado pagar as festas e obras do pobo, tal como acontece en Espasante (Ortigueira).
San Antón de Padua ou de Lisboa naceu en Lisboa no ano 1195 e morreu en Padua no 1231. A casa onde naceu conservouse ata o tremor que destruíu a cidade no ano 1755. Na abadía agostiña de San Vicente onde ingresou, estudou, ademais de as Sagradas Escrituras, aos clásicos Ovidio e Séneca, e tamén a San Gregorio Magno e Bernardo de Claraval, o reformador do Císter e protector da orde do Temple. No ano 1220 pasouse aos franciscanos que foi cando adoptou o nome de Antón (o seu nome verdadeiro era Fernando Martim de Bulhoes e Taveira Azevedo), en honra de San Antón Abade. Cóntase del que os peixes o entendían e comprendían e que durante unha noite tivo nos seus brazos ao Neno Xesús. Santo moi invocado polos arresponsadores (ver a entrada adicada ás lendas neste mesmo blogue).
SANTA APOLONIA (Becerreá)
Sábese que morreu en Alexandría (Exipto) no ano 249. Foi martirizada mediante a extracción violenta de todos os seus dentes. A persecución dos cristiáns comezou cando un visionario profetizou o desastre pola súa presenza aos que consideraba impíos por non adorar aos deuses. Na Idade Media soía invocarse a esta santa para que desaparecese a dor de moas.
SANTA BÁRBARA (Baralla, Becerreá, Pedrafita do Cebreiro)
Virxe e mártir cristiá do século III. Segundo a tradición naceu en Nicomedia, era filla dun sátrapa de nome Dióscoro quen ordenou pechala nunha torre. Hai dúas versións sobre os motivos do encerro: para evitar que os homes admiraran a súa beleza ou para evitar que predicara a palabra de Xesús. Por intercesión divina, Bárbara conseguiu fuxir, mais foi de novo apreixada, atada a un potro, flaxelada e queimada con ferros candentes para rematar decapitada polo seu propio pai. O raio que caeu cando estaba sendo martirizada, converteuna en avogosa contra as treboadas.
SAN BARTOLOMEU (Navia de Suarna)
Foi un dos apóstolos de Xesús. Dise que predicou o Evanxeo en Armenia e na India. Cóntase que foi esfolado por mandato do rei de Armenia, Astiages, por se negar a renuncia á súa fe. Entre os seus milagres están a resurrección dos fillos do rei Polimio e a liberación da filla deste que estaba posuída polo demo. Avogoso contra as enfermidades nerviosas en xeral.
SAN BERNABEU (Baralla, Cervantes)
Natural de Chipre, viviu no século I. Foi colaborador de San Paulo. Probablemente sexa un dos setenta discípulos mencionados no Evanxeo. Os escrito apócrifos din que viaxou a Roma e que logo foi martirizado en Salamina cara o ano setenta.
SAN BERNARDINO (Cervantes, Pedrafita do Cebreiro)
Naceu en Siena no ano 1380 e morreu no 1444. Enfermou durante a peste do 1400 cando atendía aos enfermos nun hospital. Logo entrou na orde dos franciscáns. Cóntase que expulsou o demo do corpo dunha prostituta. No ano 1427 foi xulgado por herexe e absolto. Rexeitou os bispados de Siena e de Florencia. Dise que despois de morto o seu sepulcro botaba sangue, que non cesou ata que as dúas faccións que dominaban a cidade se reconciliaron.
SAN BIEITO (Becerreá)
Naceu en Nursia no ano 480 e morreu en Montecasino no 547. Fundou a orde monástica dos beneditinos. Escribiu a Regula monasteriorum onde reflectiu o método e a disciplina que debían seguir os monxes co famoso ora et labora, vendo o traballo manual como algo necesario; foi de grande importancia na vida relixiosa europea durante a Idade Media. A orde beneditina foi a máis importante de Galiza, con mosteiros repartidos por todo o país, xa fosen cluniacenses ou cistercienses.
Malia o anterior, en Galiza tamén está asociado a rituais máxicos. Preto da cidade de Ourense, no concello veciño de Barbadás, hai unha ermida, de afamada romaría, posta baixo a advocación deste santo, coñecido alí como San Bieito da Cova do Lobo. Nas proximidades existe unha pena que recibe o nome de Pena do Tangaraño que posúe a propiedade de curar o raquitismo. Despois de pasar ao neno por baixo da pena, a nai debe dicir: "Señor San Bieito!/Meu fillo che traio/doente cho deixo/devólvemo sano". Tamén, ir camiñando ata ermida cura as espullas.
SAN BRAIS (Navia de Suarna)
Foi médico e bispo de Sabaste, en Armenia. Durante a persecución dos cristiáns, Brais non quixo abandonar aos seus, só cando llo pediu Deus retirouse a vivir nunha cova ata que amainara o temporal. Os paxaros levábanlle comida a diario e os animais selvaxes acodían, mansos, xunto del. Un día, uns cazadores que non atoparan nin un só animal en toda a xornada, pasaron cabalgando diante da cova e alí os viron a todos reunidos en torno ao eremita. Os cazadores informaron do feito ao prefecto que mandou aos seus esbirros para que apreixaran a Brais quen, incluso na cadea, seguía a recibir a moitos enfermos. Cóntase que unha muller acudiu xunto o santo co seu fillo ao cal se lle cravara unha espiña na garganta. Brais colocou as sús mans sobre o rapaz e este curou. Negándose a renegar da súa fe, o prefecto ordenou que cun garfo lle arrincaran a carne dos ósos e despois tiráronno a un lago para que se afogara, mais o santo foi camiñando sobre as augas. Visto que ningún dos intentos por acabar coa súa vida funcionaba, ao final decapitáronno no ano 316. Polo seus milagres, Brais é avogado contra as infeccións de garganta, anxinas, tose, bocio e dor de moas, tamén contra as treboadas e a mala conciencia. Na iconografía adoita aparecerse calzado con zapatos de distinta cor, en alusión á lenda que di que a Virxe tiña vergoña de facer a súa presentación no templo despois do parto, polo que Brais calzou así para que os maliciosos mirasen para el en vez de para a Virxe. En Galiza facían queimadas para curar a tose ferina con caña, follas de loureiro, cascas de limón e invocábase ao santo, dicindo: "San Brais, leva a tose e deixa ao rapaz", ou "San Brás, San Brás manda a espiña para atrás". En Moforte de Lemos, os devotos camiñan ata a igrexa de San Vicente do Pino onde existe unha reliquia do santo e lévanlle a bendicir cintas azuis os homes e de cor rosa as mulleres, tradición que se remonta ao século XVI.
SAN BREIXO (Cervantes)
Mártir, quen xunto coas súas irmás Máxima e Xulia viaxou peregrinou a Roma nos séculos III-IV.
SANTA CATARINA (Cervantes)
Naceu no ano 209 en Alexandría (Exipto). Moi intelixente, destacou moi pronto poñéndose ao mesmo nivel que os grandes filósofos da época. Decidiu converterse ao cristinanismo dende o día en que se lle apareceu Xesús. Cóntase que nunha ocasión o emperador Máximo acudiu a Alexandría para presidir unha gran festa. Catalina aproveitou para intentar convencer ao emperador de que se convertese ao cristinanismo, feito que espertou a súa ira. Para poñer a proba os seus coñecementos, obrigouna a debater con cincoenta sabios para ver se lograba convertelos. Catalina conseguiuno e o emperador, entón, mandou executar aos sabios, non sen antes de que lle propuxera casarse cun deles, ao que a santa se negou. O emperador ordenou que a atormentaran por medio dunha roda recuberta de pinchos, pero a roda rompeuse. Finalmente foi decapitada. A existencia desta santa foi posta en dúbida por un sector da Igrexa católica a partir do ano 1961, considerándoa unha creación literaria. Nas igrexas adoitaban adornar a súa imaxe cunha cofia que se mudaba cada ano, un rito que practicaban as mozas maiores de 25 anos que estaban solteiras. O castro de Penatallada, situado no lugar do Fabal, foi cristianizado cunha ermida posta baixo a advocación desta santa. A imaxe foi trasladada á capela do pazo do Fabal no ano 1726, ao seren derrubada a primitiva ermida.
SAN CIBRAO (Baralla)
Descoñezo se o nome desta aldea da parroquia de Francos vén do San Cibrao de Cartago ou do San Cibrao de Antioquía. Os dous viviron no século III e tamén ambos os dous foron martirizados. O primeiro, que nada tiña que ver coa maxia, foi bispo de Cartago e escribiu varias epístolas e tratados. Aquí voume a deteñer no segundo, ao parecer un mago que, antes de se converter ao cristianismo, tivo pautos co demo. Logo, durante a persecución de Diocleciano, foi martirizado xunto con Santa Xustina, disque no ano 304, en Nicomedia, a actual Turquía. A Igrexa celebrou o seu santo dende o século XIII ata o ano 1969 en que foi eliminado do santoral católico porque, disque, non hai evidencias da súa existencia. Tamén foi retirado do martiroloxio no ano 2001. Hai quen defende que o Ciprianillo ou Grimorio de San Cibrao foi composto por este santo ou por un dos seus discípulos (coido que esta última suposición é, en todo caso, a máis atinada), se ben hai quen mantén que a súa orixe pérdese na profundidade dos tempos. Trátase dun libro composto de receitas e rituais máxicos onde salienta o título VIII, Da busca de tesouros onde se localizan 148 lugares (covas, castros, fontes, castelos, pontes) con tesouros. Para usalo con éxito hai que buscar a herba cabreira, ademais dun cura que, vestido de estola, saiba ler e desler no fantástico libro O crego debe ter, ademais, moito valor xa que cando saia o encanto en forma de serpe, co tesouro, non debe nin fuxir nin suspender a lectura, xa que si fai algunha desas cousas quedan encantados el e os seus acompañantes. Cóntase que o orixinal deste fantástico libro está agochado nalgún lugar da Biblioteca da Universidade de Santiago.
Ignoro da existencia deste manuscrito, o que si é certo é que na Biblioteca xeral de Compostela hai un folleto datado a mediados do século XIX cuxo título é Millonario de San Ciprián, do que na actualidade só se conservan unha vintena de follas, editado por un tal Adolfo Ojarak (karajo ao revés); todo indica que se trata dunha broma (Tradición y parodia en el Millonario de San Ciprián, primer recetario para buscar tesoros en Galicia (Las hondas raíces del Ciprianillo; 1ª parte, de Peter Missler, ano 2006).
SAN CIRILO (Baralla)
Naceu no ano 376 en Alexandría (Exipto) e morreu no 444. Como bispo e patriarca de Alexandría, caracterizouse pola persecución contra os xudeos (aos que lle expropiou case todas as sinagogas para transformalas en igrexas cristiáns logo de violentos enfrontamentos entre as dúas faccións relixiosas), paganos e outras confesións cristiáns, así como as contínuas liortas coas autoridades e a súa loita de poder co patriarca de Constantinopla. Dise que durante un tempo retirouse ao deserto para recibir unha educación ascética. Ao parecer, por medio de regalos e subornos, conseguiu que o emperador Teodosio II desterrara ao seu rival, o patriarca de Constantinopla. É considerado santo polas igrexas católica, ortodoxa e copta.
SANTA COMBA (Cervantes)
Santa Comba naceu cara o ano 257 e morreu arredor do 273. Aínda que probablemente naceu en Hispania, adoita asociarse coalocalidade de Sens, en Francia. Cóntase que de moza fuxiu de Hispania para marchar á Galia debido ás persecucións do emperador Aureliano. Mais esas, foi apreisada. Mentres estaba na cadea, un dos gardiáns tratou de violala, mais un oso que había nun teatro próximo atacou ao soldado e liberouna o que non impediu que tempo máis tarde fose martirizada en Meaux. Outa versión asegura que non quixo casar cun home moi poderoso e foi enviada a un prostíbulo. Segundo a haxiografía cristiá, condenáronna a perecer na fogueira, mais, ao resistírselle as chamas, degoláronna. Disque onde caeu o seu sangue naceu un regato. A súa veneración en Galiza remóntase á Idade Media; segundo Allyson M. Poska, foi probablemente unha combinación dos cultos de dúas virxes mártires. Dise que denantes abrazar o cristinanismo, Comba era unha meiga pero a súa vida cambiou cando se atopou a Cristo nun camiño. Está considerada como a patroa das meigas galegas. Esta santa xa aparece no santoral no século IX, se ben xa era abondo coñecida en Galiza como así o demostra o culto que se lle tributaba na igrexa de San Trocado, máis coñecida como de Santa Comba de Bande, do século VII.
SAN COSME (Becerreá). SAN COSMEDE (As Nogais)
A vida de Cosme está intimamente ligada á do seu irmán xemelgo Damián. Naceron en Arabia, posiblemente no último terzo do século III. Estudaron en Siria e exerceron como médicos dos pobres. Foron queimados vivos, crucificados e apedreados, mais como sobreviviron o emperador Diocleciano mandounos decapitar cunha espada coñecida como Espada de San Cosme e San Damián ou Espada de Essen que no ano 914 foi regalada ao rei Otón III; moi venerada, forma parte do tesouro da catedral de Essen, en Alemaña.
San Donato (Navia de Suarna)
SANTO ESTEVO (Baralla, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)Santa Eufemia (Baralla, Navia de Suarna)
Santo do século I. Acusado de blasfemar contra Deus e Moisés, foi lapidado no ano 37 ás aforas de Xerusalén; dise que entre os participantes estaba o mesmo San Paulo. O Presbítero Avito de Xerusalén conseguiu unha reliquias do santo que viñan de ser descubertas pola intercesión do espírito de Gamaniel, un fariseo mestre de San Paulo, que por aqueles días se lle aparecera ao ermitán Luciano para comunicarlle a nova. As reliquias entregoullas a Paulo Orosio para que as levara a Braga, misión que non puido levar a cabo. Orosio foi un historiador e teólogo cristián dos séculos IV-V que entre outros episodios menciona a heróica resistencia dos galaicos do Monte Medulio contra os romanos.
SAN FIZ (Cervantes)
Naceu cara o ano 250. For bispo de Nola (Italia). Algunhas crónicas aseguran que foi martirizado o que non foi certo. A confusión veu porque alguén se inventou outro Fiz de Nola, nacido no século I, que a Igrexa incluíu no santoral.
SAN FRANCISCO (Pedrafita do Cebreiro)
Naceu en Asis (Italia) no ano 1182 e morreu na mesma cidade no 1226. Foi o fundador da orde dos franciscáns, caracterizada por predicar a pobreza como un modo de vida baseado nos Evanxeos. Fillo dun próspero mercader, de mozo gustaba das liortas. Loitou na guerra entre Asís e Perugia. Mais, non conforme con ese tipo de vida, renunciou a todos os seus bens e foi a vivir como eremita. Cando regresou a Asis os seus paisanos ríanse del polo seu aspectó desleixado. Dise que o seu pai mandouno encerrar e logo comparecer diante do bispo quen o cominou a que devolvese o diñeiro do seu proxenitor, empregado en atender aos pobres e enfermos e en reparar a igrexa de San Damián. Entón, Francisco sacouse as roupas e espido dixo: “Os meus vestidos son do meu pai”. O santo está considerado como patrón dos animais aos que trataba de irmáns, dise que todas as especies o escoitaban e obedecían as súas ordes. Entre as moitas lendas figuran a do lobo que estaba a devorar unhas ovellas foi amansado polo santo; tamén que as andoriñas o seguían en bandadas e formaban unha cruz por riba del. Deixou dito que cando morrese se cantase o cántico ao irmán sol, e pedindo co soterraran espido no cemiterio dos criminais, no coñecido como Colle d´Inferno. Segundo a tradición, aínda que non existen probas, San Francisco fixo o Camiño de Santiago, fundando varios conventos na súa peregrinaxe, entre eles os de Vilabade (Castroverde), Lugo e Viveiro. Para probar a súa estadía en Galiza, a tradición xacobea relacionouno con Cotolay, alcumado O Carboeiro, un potentado compostelán que, entre outras, financiou as murallas da cidade. Cóntase que o de Asís e Cotolay, despois de atopar un tesouro, fundan o convento de San Francisco.
SAN FROITOSO (Cervantes)
San Froitoso naceu na Gallaecia a finais do século VI ou principios do VII. Foi bispo de Dume e Braga. Regulamentou o monacato (Regula monachorum) e a el se lle atribúe, entre outros, a fundación dos mosteiros de Poio e Cálago (Vilanova de Arousa). Morreu en Braga no ano 665. No ano 1102, o arcebispo compostelán Xelmírez, nunha visita a Braga, roubou os corpos dos santos Froitoso, Susana, Cucufate e Silvestre. Don Antonio López Ferreiro (1837-1910), filósofo, escritor, historiador e coengo do Cabido Compostelán, non fala de roubo senón de "piadoso furto". O certo é que os veciños de Braga peseguiron a Xelmírez e ao seu séquito ata que logrou cruzar o Miño e poñer as reliquias a bo recaudo na catedral.
SAN GREGORIO (Baralla)
En Baralla atópase o Alto de San Gregorio. Sobre el ergueuse a igrexa de San Salvador de Piñeira. Recibe o nome porque alí había unha ermida posta baixo a advocación deste santo, aínda que non me souberon aclarar si de Gregorio de Tours, de Gregorio Magno ou doutro anterior, alcumado o Taumaturgo (que fai moitos milagres). San Gregorio o Taumaturgo naceu no ano 268 preto do Mar Negro; de xove tivo que viaxar a Palestina onde coñeceu ao famoso teólogo Oríxenes. Gregorio Magno naceu en Roma no ano 540 e morreu na mesma cidade no 604. Foi o sesaxésimo papa da Igrexa católica. Gregorio de Tours naceu no ano 538 e morreu en Tours (Francia) no 594. Ademais de bispo de Tours, foi historiador da Igrexa, dos francos e de Auvernia. No seu Miraculis Sancti Martini, atribúe a volta a Galiza do cristianismo a Carriarico, cando as reliquias de San Martiño de Tours curaron ao seu fillo, o futuro rei Miro. A reliquia era un anaco da capa que o santo rompeu para compartila cun mendigo. Outras versións din que o milagre debeuse á acción benfeitora das augas quentes das Burgas ourensáns. Na Historiarum Francorum de San Gregorio de Tours aparecen as primeiras mencións ao Reino de Galiza.
SANTA HELENA (Baralla)
Calcúlase que naceu cara o ano 246 e que morreu en Roma no 328. Foi enterrada na igrexa de San Pedro e San Marcelino. Foi a nai de Constantino I o Grande. Cóntase que a ela se debe a construción das primeiras igrexas cristiáns en Terra Santa e que dirixiu en persoa as escavacións para atopar a Vera Cruz (a cruz na que foi cruficado Xesús); para elo tiveron que derruír o templo adicado a Venus que se atopaba no monte (monte da calivera ou o Calvario)de Xerusalén. Por moitas igrexas do mundo hai repartidas reliquias da cruz, tantas que na Idade Media xa se dicía que se se xuntaran todas formaríanse varios bosques.
SANTA ICÍA (Navia de Suarna)
Pouco se sabe desta santa, xa que o seu martirio sitúase entre o ano 177 e o século IV. Segundo a tradición, o seu corpo foi descuberto grazas a un soño no cemiterio de Pretextato (Roma). Dise que o seu corpo estaba enteiro e incorrupto a pesares de que a principios do século IX, cando o traslado das súas reliquias, o papa Pascual separara a cabeza do corpo.
SANTA ISABEL (Becerreá)
Naceu no ano 1207 e morreu no 1231. Era filla do rei Andrés II de Hungría e de Xertrudis de Merania, asasinada no 1213. Isabel casouse no 1221. Aos poucos días da morte do seu home debido á peste cando se dirixía a participar na Sexta Cruzada, deu á luz á súa filla Xertrudis. Dise que didicou a súa riqueza aos pobres e á construción de hospitais. Como dato curioso, a capela considerada como a máis pequena do mundo (mide 1,96 metros cadrados) está adicada a esta santa; atópase no castelo de Colomares de Benalmádena, na provincia de Málaga.
SAN LOURENZO (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, Pedrafita do Cebreiro)
Segundo a tradición, San Lourenzo naceu en Huesca, aínda que hai quen asegura que en Valencia. Morreu martirizado en Roma nunha grella no ano 256, en tempos do emperador Valeriano. Dise que entre os tesouros da Igrexa confiados a Lourenzo para a súa custodia atopábase o Santo Graal, a copa utilizada por Xesús durante a Derradeira Cea, o cal enviou a Huesca por mediación dun seu discípulo de nome Precelio que o agochou, perdéndoselle logo a pista. En aldeas de Cervantes e Navia de Suarna non se podían tirar as cascas dos ovos ao lume xa que con elas queimaran a San Lourenzo.
SANTA LUCÍA (As Nogais)
Santa Lucía naceu en Sicilia cara o ano 283 e morreu arredor do 304. Segundo a lenda, sacouse os ollos cunha espada para non ter que casar co home que a pretendía e así poder consagrar a vida a Deus, colocounos nunha bandexa e entregoullos xa que era a parte do corpo que máis lle gustaba a el. Cóntase que cando estaba diante do tribunal que a xulgaba por practicar o cristianismo ela seguía a ver. A festividade desta santa coincide co solsticio de inverno, o día máis curto do ano o que explicaría a orixe da lenda. De aí os ditos galegos: "Por Santa Lucía mingua a noite e medra o día", "Por Santa Lucía non cae a noite como o día". Considerada como patroa dos cegos e avogosa contras as enfermidades da vista.
SAN MAMEDE (Baralla)
Naceu na Capadocia e morreu nun anfiteatro de Cesárea no ano 253 a mans dun gladiador despois de sufrir detencións, interrogatorios e torturas.
SANTA MARÍA MADALENA (Baralla, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Segundo a tradición, despois da Ascensión foi á Provenza francesa e fixo vida eremítica preto de Marsella. Dise que faleceu en Aix e os seus restos foron trasladados a Vezelay por un tal Badilón. Pola súa intercesión perdoábanse todos os pecados, principalmente os carnais. Hai quen a identifica coa prostituta que unxe a Xesús ante o escándalo dos fariseos, ou coa muller adúltera do Evanxeo de San Xoán á que Xesús salva cando ía ser lapidada. Seguiu a Xesús despois de que este expulsada do seu corpo sete demos. Figura en todas as pasaxes de mulleres que acompañaban ao Nazareno. Foi a primeira en descubrir o sepulcro baleiro e a primeira a quen se lle apareceu Xesús trala Resurrección. Atribúeselle un Evanxeo apócrifo no que discute con San Pedro. No apócrifo de Filipe, escrito en copto, dise que Xesús a amaba máis ca todos os seus discípulos e que a miúdo a bicaba nos beizos. Mais non hai probas nin de que fose prostituta nin adúltera. Hai autores que cren que era unha muller culta, a única capaz de igualarse intelectualmente con Xesús. Mesmo hai quen asegura que foi a súa esposa, feito que a Igrexa sempe tentou ocultar. Tamén se cre que é o "discípulo amado" dos Evanxeos e que a Igrexa católica apón a Xoán. Considerada como patroa do Camiño de Santiago. Non vou entrar en hipóteses que afirman que Xesús e María Madalena tiveron descendentes, ou a relación dela co Graal custodiado logo polos templarios. En Galiza ten trinta e nove parroquias baixo o seu patrocinio.
SANTA MARIÑA (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais)
Confeso que, entre todo o santoral, sinto unha simpatía especial por esta santa galega. Santa moi popular en Galiza, naceu no ano 123 en Piñeira de Arcos (Sandiás). Disque era pretendida por un xerarca romano que gobernaba na Limia, mais ela, pola súa oculta condición de cristiá, rexeitaba a un pagano. O romano, entón, mandouna prender aplicándolle todo tipo de martirios: pinchándoaa con ferros, azoutándoa, tentando afogala, mesmo dise que o propio demo, transformado en dragón, apareceu para tentala. Mais a súa fe procuroulle a axuda de Deus e dos santos, tanto foi así que saíu ilesa do forno onde a quixeron queimar. Como xa nada funcionaba, optaron por decapitala. Conta a lenda que cando a súa cabeza caeu no chan deu tres saltos dos que nacereon tres fontes que son as mesmas que hoxe en día seguen a manar na parroquia de Santa Mariña de Augas Santas, no concello de Allariz (unha no interior da igrexa, outra na reitoral anexa e a terceira na casa dun veciño). É de aquí de onde parte cada ano, no domingo da Ascensión, a procesión na que o cura e mais os veciños trasladan a imaxe de Santa Mariña ata o monte onde se localiza o castro de Armeá. O camiño faise por unha antiga calzada flanqueaba por abondosos carballos e pedras de estrañas formas, moitas delas con coviñas insculpidas nas que queda recollida a auga da choiva. No medio do camiño, a comitiva pasa ao carón do forno, situado na cripta dunha inacabada igrexa, atribuída aos Templarios, do século XIII. Sobre o forno aínda hoxe en día se debate se tiña a función de crematorio para cadáveres ou era unha sauna ritual prerromana onde podemos ver un dos poucos exemplos de pedra formosa que existen en Galiza. Na cripta tamén podemos atopar un altar, unha pía que recolle a auga dun manancial e laudas sepulcrais de época medieval. Pouco despois de sobrepasado o inconcluso templo, o camiño continúa ata as Pozas da Santa, dous sártegos altomedievais sempre cheos de auga nas que a lenda di que é onde se lavou Mariña ao fuxir do forno. Mesmo ao seu carón está o chamado Carballo da Santa. Cóntase que, se alguén o fire, a árbore manará sangue e o autor de tal felonía sufrirá as iras da santa, o que fai que non se pode nunca. Aínda lembran os veciños a historia do cura que faleceu, canda a outros membros da súa familia, logo de mandar cortar varios dos carballos que abeiraban o camiño da procesión. A comitiva continúa ata o monte das Casarellas, onde se localizan os restos do castro a cuxos pés apareceu, recentemente, un santuario castrexo. Dise que no castro habita un mouro armado cunha trompeta para dar a alarma e avisar da chegada do exército romano. Segundo diversos autores, tanto este ritual como a propia procesión ou a devoción á santa simbolizan a cristianización dos abondosos elementos pagáns que se localizan na zona. É un dos dos exemplos máis claros de cristianización onde se mesturan vellos cultos á auga, ao lume, ás pedras e ás árbores, en definitiva, á natureza.
SANTA MARTA (Baralla)
Irmá de Lázaro e María. Foi testemuña da resurrección de Lázaro por Xesús.
SAN MARTIÑO (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Martiño de Tours naceu na Panoia, Hungría, no ano 316, e morreu en Candes, Francia, no 397. Aos quince anos ingresou como soldado no exército romano e foi destinado á Galia onde serviu ata o ano 356 ao mando dalgunas lexións. Tras abandonar a vida militar, bautízase e únese aos discípulos de San Hilario de Poitiers. A lenda máis famosa encol deste santo aconteceu no inverno do ano 337, cando estando en Amiens atopa a un pobre tremendo de frío; sen pensalo dúas veces dálle a metade da súa capa xa que a outra metade pertencía ao exército romano. Na noite seguinte, Cristo aparéceselle vestido coa metade da capa para agradecerlle o seu xesto. No ano 370 foi nomeado bispo de Tours. A súa vida caracterizouse por perseguir as doutrinas pagás, a pesares do cal foi un dos poucos que intercederon ante o emperador Máximo para evitar que o gnóstico galego Prisciliano fose executado, feito no que tivo moito que ver o bispo galego Hidacio. Martiño rompeu, entón, as relacións con Hidacio, actitude que tivo que rectificar pola condición que lle puxo o emperador para rematar coas execucións dos priscilianistas galegos. Existe unha narración de Gregorio de Tours (538-673), segundo a cal a conversión dos suevos debeuse a un milagre de San Martiño, e por iso o fixeron patrón da diócese de Ourense. Cóntase que o rei suevo Carriarico tiña o seu fillo, o futuro rei Miro, gravemente enfermo, e chegándolle a fama dos milagres que facía o santo, pola mediación de San Martiño de Dumio, mandou preparar unha comitiva para obter a súa curación, algo que non conseguiu. Entón mandou edificar unha igrexa en honra de San Martiño de Tours. Enviou unha nova embaixada, pedindo que lle enviasen as reliquias do santo e prometendo converterse ao cristianismo xunto co seu pobo. Chegaron as reliquias a Ourense e o fillo do rei curou. Tamén se conta que pola súa mediación se extinguiu o andazo de lepra que asolaba Galiza.
Non todas as parroquias están adicadas ao San Martiño de Tours. A de Berselos (Baralla) ten como patrón ao San Martiño de Dumio ou de Braga que chegou á Gallaecia cara o ano 550, durante a dominación dos suevos. Fundou o mosteiro de Dumio (hoxe Dume, en Portugal) no ano 560. No concilio de Braga (561) foi un dos máximos detractores da doutrina de Prisciliano, o carismático e célebre herexe galego decapitado en Tréveris (Alemaña). No ano 569 foi nomeado bispo de Braga. Entre as súas obras cabe salientar o De corecctione rusticorum no que condena a idolatría, a adiviñación, a bruxaría e a adoración de deuses paganos. Entre outras, denunciaba que o campesiño galego facía ofrendas de pan e viño ás fontes: "Uns adoraban ao sol, outros á lúa ou ás estrelas, outros ao lume, outros á auga subterránea ou aos mananciais das augas, crendo que todas estas cousas non foran creadas por Deus para uso dos homes senón que, nacidas de si mesmas, eran deuses...". Tamén que tiñan culto ás árbores e ás pedras, ademais de ler o destino nas entrañas dos animais ou no voo dos paxaros. Considerado como a figura máis representativa da identidade Galaico-Sueva fronte ao invasor visigodo. Con el asenta o cristianismo na Gallaecia. En Portugal aínda perviven os nomes da semana designados da maneira eclesiástica: "segunda feira, terça feira, quarta feira".
SAN MIGUEL (Baralla, Cervantes, Navia de Suarna, Pedrafita do Cebreiro)
Considerado como un dos sete arcanxos, xunto con Gabriel, Rafael e Uriel. Dise que será o que tocará a trompeta o día da fin do mundo. Segundo a Apocalipse de San Xoán, sera o encargado de frear a Lucifer por seren un dos anxos do mal. Entre outros, adoita representarse pesando as almas na balanza xa que el tomará parte no Xuízo Final. No cristianismo, os arcanxos son unha categoría de anxos que están xerarquicamente por riba destes (o prefixo grego -arc significa superior).
SANTA OLAIA (Baralla, Becerreá, Cervantes, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Naceu en Emerita Augusta (Mérida) no 292 e morreu na mesma cidade no 304, ano no que foi martirizada. A Santa Olaia de máis sona atópase en Santalla de Bóveda, unha parroquia do concello de Lugo, onde se atopa un dos monumentos emblemáticos da romanización de Galiza. Foi interpretado como lugar de baños, ninfeo, templo adicado ao famoso herexe galego Prisciliano e como santuario da deusa Cibeles.
SAN PAIO (As Nogais)
Naceu en Albeos, concello de Crecente, provincia de Pontevedra, no ano 911 e morreu en Córdoba o 26 de xuño do 925, cando tan só tiña 14 anos. O seu martirio foi por despedazamento mediante unhas tenaces de ferro. Trala batalla de Valdexunqueira (920) foi levado xunto con outros prisioeiros cristiáns, entre eles o seu tío Hermixio, bispo de Tui, cara Córdoba. Segundo a lenda, o motivo do seu martirio foi que Abderramán III, prendado da súa beleza, requiriulle contactos sexuais, aos que Paio se negou. Outra versión conta que Abderramán quixo convertelo ao Islam, feito que Paio rexeitou. Segundo o refraneiro, "O que queira patacas en maio, que as bote polo San Paio".
SAN PEDRO (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Naceu en Betsaida (Galilea) aló polo ano 1 antes de Cristo. Tamén era coñecido como Cefas e Simón Pedro. Segundo o Novo Testamento era de profesión pescador e foi un dos doce apóstolos elexidos por Xesús. A Igrexa católica identifícao como o primeiro papa baseándose para elo nas palabras que lle dirixiu Xesús: "Ti es Pedro, e sobre esta pedra edificarei a miña Igrexa... Todo o que ates na terra, quedará atado no ceo, e todo o que desates na terra quedará desatado no ceo". O nome Pedro menciónase como a masculinización da palabra de orixe grega petra, pedra, mudando a terminación pero mantendo a raíz. Pablo de Tarso sempre o chamou Cefas, palabra hebrea helenizada do arameo que tamén significa pedra. Un dos episodios de máis sona segundo os Evanxeos é cando negou tres veces seguidas que coñecía a Xesús, cumpríndose a profecía anunciada polo Mestre: "Antes de que cante o galo, ti negarasme tres veces". A tradición católica di que Pedro acabou os seus días en Roma, onde foi bispo, e alí morreu crucificado (coa cabeza cara abaixo) durante o mandato de Nerón. Dise que foi sepultado a pouca distancia do lugar do martirio, onde a principios do século IV o emperador Constantino I o Grande mandou construír a famosa basílica. Os papas da Igrexa católica romana levan un anel coa imaxe do santo botando as redes ao mar, é o coñecido como Anel do Pescador; cando morre o papa, o anel é destruído.
SAN QUINTÍN (Becerreá)
Naceu arredor do ano 287. Non se sabe moito sobre a
súa vida, pero parece ser que foi fillo dun senador romano. Logo de se
converter ao cristianismo, predicou na Galia onde foi torturado e decapitado, e
logo arroxado ao río Somme.
Armar as de San Quintín: A orixe desta famosa frase vén dos tempos do rei Filipe II. Fai referencia á batalla de San Quintín librada no ano 1566, cando as guerras entre España e Francia sobre Flandes. Ao parecer, nesta batalla morreron moitos soldados en ambos os dous bandos, de aí a frase para describir algunha pendencia ou rifa moi violentas.
San Ramón (Navia de Suarna)
SAN REBORDÍN (aldea de Cereixedo, Cervantes)
Estarei diante dun falso haxiotopónimo? Pregúntome isto porque (e mira que teño consultado, creo, todo o que había que consultar) non atopo por ningures a este santo: nin no panteón prerromano ou romano, nin no santoral católico, nin na Internet... A non ser que aconteza como en Laxo, na parroquia de Rao (Navia de Suarna), que como nunca tivo patrón, os veciños doutros pobos inventáronlle o patrón de San Carallán.
SAN REMIXIO (Becerreá)
Naceu no ano 437 e morreu no 533. Está considerado como o precursor do cristianismo na Galia ao batizar ao rei Clodoveo I que se converteu, xunto co seu exército, despois da batalla de Tolbiac contra os xermanos no ano 496, despois de invocar o nome de Cristo. Foi elixido bispo de Reims aos 22 anos.
SAN ROMÁN (Becerreá, Cervantes)
Naceu en Antioquía (Siria). Por cominar aos cristiáns en público a que desobedeceran os decretos que obrigaban a adorar aos deuses pagáns, foi martirizado no ano 303, en tempos do emperador Galerio; primeiro cortáronlle a lingua e logo estranguláronno no cárcere.
SAN ROQUE (Baralla, Becerreá, Cervantes, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Segundo a tradición, San Roque naceu no ano 1295 en Montpellier (Francia) e morreu cara o ano 1327. Está considerado como protector ante a peste e toda clase de andazaos. Dise que cando foi expulsado da cidade italiana de Piacenza, refuxiouse nun bosque; a lenda di que para que non pasara sede, aos seus pés brotou unha fonte, e para que non pasara fame un can leváballe pan na boca todos os días. Adoita ser representado cun bastón e sombreiro de peregrino e cun can ofrecéndolle pan.
SANTIAGO (Baralla, Becerreá, Cervantes, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Santiago o Maior, coñecido tamén como o Zebedeu, foi un dos doce apóstolos de Xesús. Naceu en Betsaida, Galilea, no ano 5 antes de Cristo, e morreu en Xerusalén no ano 44. Fillo de Zebedeu e Salomé e irmán de San Xoán Apóstolo. Xesús púxolle o sobrenome de “boanergués” que significa fillos do trono. Segundo a tradición foi no ano 33 cando pisou por primeira vez a Gallaecia para evanxelizala. Fóra dos Evanxeos, só aparece nomeado nos Feitos dos Apóstolos, cando é martirizado en Xerusalén no ano 43 ou 44 por orde de Heródes Agripa. Será no ano 813 cando o ermitán Paio descubra a suposta tumba no monte Libredón, onde o enterraran os discípulos que arrivaran co seu cadáver a Iria Flavia, en Padrón, nun lugar onde xa existía unha necrópole precristiá. Hai quen asegura que os restos venerados na catedral son os de Prisciliano, o famoso heresiarca galego do século IV (eu apoiaría unha consulta popular para iniciar o proceso de beatificación, aínda que creo que esa non é a canle que utiliza a Igrexa de Roma. Resulta cando menos curioso que entre os centos de mártires axustizados polos pagáns por defender a súa fe, Priciliano fose executado polos seus por predicar unha mensaxe máis próxima ás ensinanzas de Cristo). Conta a lenda que cando os discípulos do Apóstolo Santiago chegaron a Iria Flavia cos seus restos, procedentes de Xudea, achegáronse ao castelo da raíña Lupa para pidirlle axuda para trasladar o corpo. Lupa díxolles que tiñan que solicitar a autorización de Filotio, legado do Emperador de Roma. Mais este, desconfiado, ordenou prender aos discípulos e guindalos a unha escura mazmorra da que foron liberados por un anxo. As lexións romanas saíron na súa busca e, cando xa estaban a piques de collelos, a ponte que viñan de cruzar os discípulos derrubouse. Ao enteirarse do feito, Lupa converteuse ao cristianismo. Outra versión da lenda conta que a raíña deulle uns bois e un carro para transportar ao Apóstolo, mais, cando chegaron ao Illicino (o Pico Sacro), os bois transformáronse en touros bravos. Os atemorizados seguidores de Santiago, prevendo o seu fin, fixeron o sinal da cruz e, de súpeto, os touros amansaron. É entón cando a raíña Lupa abraza a fe cristiana e, para conmemorar o prodixio, manda construír o castelo de Torés, nas Nogais, como totem aos touros que transportaban o corpo do Apóstolo. Está documentado arqueoloxicamente que onde se sitúa a aparición do corpo do Apóstolo había unha necrópole prerromana que seguiu a utilizarse posteriormente. No ano 2011 descubriuse no sepulcro unha inscrición do século I co nome en hebreu de Jacob, equivalente a Santiago, entrenzada coa palabra grega martyr, que significa testemuña, feito que, segundo o seu descubridor o profesor Enrique Alarcón, confirma a tradición do enterramento de Santiago en Compostela. Xa no ano 1988, este mesmo profesor xa descubrira as palabras Atanasio e mártir. O rei Afonso II O Casto mandou construír unha capela por riba da necrópole (compositum), orixe da catedral. Outros autores sosteñen que Compostela vén de campus stellae, campo de estrelas, debido as luces que Paio viu sobre a tumba. O descubrimento da tumba do Apóstolo Santiago converteu a Galiza nuns dos centros principais de peregrinación da cristiandade a partir do século XI, aínda que é probable que xa tivera a consideración de lugar máxico (era o Finisterrae) denantes da chegada dos romanos.
Como ben sabemos os galegos, o noso Santiago nada ten que ver co Santiago que, montando sobre un cabalo e brandendo unha espada, sega a vida dos moros, de aí o sobrenome de Santiago Matamoros; cóntase que o rei Ordoño I obtivo a victoria sobre os musulmáns de Abderramán II na batalla de Clavijo pola axuda prestada por este Matamoros; cabe salientar que está probado que tal batalla endexamais existiu. O noso Santiago non cometía tales tropelías, cando máis asulagaba algunha que outra vila pola pecaminosa vida dos seus habitantes, lendas que reflicten a dificultade do cristinanismo para introducirse en Galiza, vencellada a crenzas ancestrais que, aínda hoxe en día, non foron de todo erradicadas; lendas que nos falan dun Santiago que ten que loitar ata o indicible contra uns antigos deuses e unhas crenzas que pervivirán entre as nosas xentes moito despois da instalación definitiva do cristianismo.
Nos séculos XII e XIII, época de cando data o desaparecido Codex Calixtinus, un de cuxos libros está considerado como a primeira guía do peregrino, foi cando Santiago de Compostela acadou o seu máximo esplendor. O papa Calisto II concedeulle á Igrexa Compostelá o Xubileo, feito confirmado polo papa Alexandre III que o declarou perpetuo, acadando Compostela o título, xunto con Roma e Xerusalén, de Cidade Santa. O Ano Santo ou Xacobeo celébrase cada vez que a festividade do Apóstolo cae en domingo 25 de xullo.
SAN TOMÉ (Baralla, Cervantes, Navia de Suarna)
Foi un dos doce apóstolos de Xesús. A el se lle atribúe un Evanxeo apócrifo (non recoñecido pola Igrexa oficial) e a evanxelización da India e de Siria; incluso se ten lucubrado que non predicou na India asiática senón nas Indias, en referencia a América. Segundo relata San Valerio no século VII, unha monxa galega, a intrépida Exeria, a primeira muller en peregrinar a Terra Santa no século IV, di que en Edessa visitou o santuario de San Tomé. Esta monxa dise que estaba emparentada coa galega Elia Flacila, esposa de Teodosio o Grande, e que admiraba as teses de Prisciliano xa que tiña gran devoción por Santa Tegra, seguidora súa. Nos apócrifos de San Tomé tamén se inspiraba o célebre herexe galego.
San Vicenzo (Pedrafita do Cebreiro)
SAN XOÁN (Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais, Pedrafita do Cebreiro)
Xoán Bautista, fillo de Zacarías e Isabel, naceu cara o ano 5 antes de Cristo e morreu contra o 30 despois de Cristo. O evanxelista San Lucas é quen fornece maior información. Foi quen anunciou a chegada do Mesías e bautizou a Xesús no río Xordán. De mozo retirouse ao deserto para vivir unha vida eremítica. Denunciou publicamente as prácticas incestuosas e adúlteras de Herodes Antipas o que o levou á cadea, aínda que o historiador Flavio Xosefo di que a súa detención foi por motivos políticos xa que Herodes temía que incitase a unha posible rebelión na súa contra. Ao cabo de dez meses, Xoán foi decapitado, disque por orde de Horodías, a muller de Herodes. En Galiza, o culto a este santo queda reflectido nidiamente xa que, ademais das múltiples advocacións, é patrón de case cento cincoenta parroquias e de varios concellos. A súa festa ten lugar o día 24 de xuño. A noite do 23 ao 24 dese mes celébrase a Noite de San Xoán que coincide co solsticio de verán (momento do ano no que se atribúe ao sol a máxima claridade) consistente nunha ampla variedade de rituais que teñen como centro o lume e a auga e que xa estaban moi arraizados no país denantes da chegada do cristianismo. Antropoloxicamente é unha das festas máis importantes de Galiza. Nesa noite sáltase a fogueira, póñense ramos de herbas nas portas e fiestras das casas para protexer aos seus habitantes contra as meigas, afúmase o gando paras protexelo do meigallo, báñanse no mar as mullere que queren procrear, bébese da auga recollida de sete fontes como signo de purificación e evitar o Mal... Preto do desaparecido convento da Misarela, en Lesón (A Pobra do Caramiñal), hai unha pedra que chaman da Barca que, segundo a lenda, trouxo a San Xoán a Galiza.
SAN XIAO/SAN XULIÁN (Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna)
Xan Xiao naceu en Antioquía (Siria). El máis a súa dona, Santa Basilisa, decidiron permanecer virxes no seu matrimonio e repartir todo o que tiñan entre os pobres. Despois de morrer a súa muller, foi apreixado cando a persecución de Diocleciano e decapitado no ano 308.
SAN XOSÉ (Baralla, Becerreá)
Considerado como esposo da Virxe María e pai terreal de Xesús de Nazaret. Segundo os Evanxeos era artesán, profesión que nos primeiros séculos do cristinanismo se concretou en carpinteiro. Dise que morreu cando Xesús tiña máis de doce anos. Un dos episodios de máis sona é cando, xa casado con María, ía repudiala en secreto ao enterarse de que estaba embarazada e, segundo as Sagradas Escrituras, para evitar que fora lapidada. Mais mudou de parecer cando se lle apareceu un anxo en soños e lle manifestou que ela concibira por mediación do Espírito Santo e que o seu fillo salvaría ao pobo dos seus pecados. Logo veu a fuxida cos seus a Nazaret, cando Herodes o Grande ordeou matar a todos os nenos menores.
SAN XURXO (Baralla)
San Xurxo foi un soldado da Capadocia (Turquía) que viviu entre os anos 275 e 303 e que foi torturado e morto en tempos de Diocleciano por confesar que era cristiano. A noticia máis próxima sobre San Xurxo témola en Portugal, cando o rei castelán Xoán I cun exército nunca visto foi derrotado na batalla de Atoleiros. Os portugueses, que ata aquel momento combatían baixo a protección de Santiago, decidiron prescindir del por consideralo abandeirado dos casteláns, decidindo poñerse baixo a tutela de San Xurxo. Este santo é coñecido pola lenda do dragón, aparecida no século IX. Cóntase que os habitantes dunha cidade tiñan que ofrecer diariamente un sacrificio humano para que un temible dragón que custodiaba a fonte os deixara coller auga. Mais un día foi elexida a princesa. Cando estaba a piques de seren engulida polo monstro, apareceu San Xurxo montado sobre un cabalo e matou a dragón. Os cidadáns, co rei á cabeza, convertéronse ao cristianismo. Algúns autores retrotraen a historia á epoca precristián que logo foi adoptada pola Igrexa. Durante as Cruzadas foi considerado como protector da orde do Temple. Na Idade Media psaou a ser patrón dos reinos de Aragón e Portugal. Moi venerado en Aragón, Cataluña e Valencia.
SANTA XUSTA (Cervantes)
Xusta e Rufina foron dúas irmáns que naceron en Hispalis (Sevilla) no último terzo do século III. Foron martirizadas por negarse a adorar á deusa romana Venus. Moi veneradas en Sevilla, a tradición conta que grazas á súa intercesión a catedral e a Xiralda non caeron cando os tremores dos anos 1504, 1655 e o que asolou Lisboa no 1755. A única referencia desta santa con Galiza témola nun episodio no que interveu un monxe do mosteiro de Samos, un tal Avito, que no ano 1061 recibiu o encargo do rei Fernando I para que atopara en Sevilla o corpo de Xusta. Cóntase que unha noite se lle presentou un venerable ancián que golpeaba no chan. Avito escavou no lugar e sacou á luz uns ósos. Non eran os de Santa Xusta senón os de San Isidoro. O monxe, coa emoción, morreu no acto e morto leváronno, xunto cos restos de Isidoro, para León.
SAN XUSTO (Baralla, Cervantes)
Os santos Xusto e Pastor naceron en Tielmes (Madrid) e foron martirizados cando a persecución do emperador romano Diocleciano no ano 304 por se negaren a renunciar ao cristianismo. Contaban con 7 e 9 anos respectivamente.
F. Xabier Moure Salgado
