* Historias dende o cemiterio de Dorna (Cervantes)

A igrexa parroquial de Santa María de Dorna atópase, solitaria, afastada dos núcleos de poboación, nun encaixado val a carón do río Quindous, no concello de Cervantes. Eiquí tiveron granxa e priorado os monxes cistercienses de Carracedo do Bierzo, citándose en cartularios dende o ano 1200, sempre co nome actual. No Arquivo Histórico Provincial de Lugo figuran vendas da desasmortización do cenobio no ano 1835. Na actualidade non se conservan restos do primitivo mosteiro.

 

Dise que estivo habitado polos templarios. Os monxes-guerreiros eran os encargados de enterrar no cemiterio aos mortos da parroquia, non permitindo a inxerencia de cregos alleos á súa orde.

Cóntase que cando aínda existía o mosteiro, un frade, para purgar os seus pecados, foi desterrado eiquí polo abade de Carracedo do Bierzo. Asegúrase que o motivo debérase a que o monxe era moi dado aos esconxuros. Mal sería, matinou o abade, que naquel recóndito sitio non se lle curaran semellantes teimas. Levaba o monxe pouco tempo en Dorna cando os veciños de Ardevila e Folgueiroa viron como cada día, pola mañá, aparecían varios buratos escavados en prados e leiras. Para dar co causante, unha noite esperaron agochados dous veciños. E así foi, pasada a medianoite viron como unha figura enteiramente vestida da cabeza aos pés cun hábito negro se poñía a cavar. Armados con paus, abalanzáronse sobre o intruso. Cal foi a súa sorpresa cando, ao sacarlle a carapucha, viron que era o freire. Este contoulles que andaba a buscar os tesouros que había esparexidos pola parroquia e que lera nun vello libro. Os veciños ríronse pero, para demostrarlles que non era un conto, levounos ata unha sepultura do cemiterio, moveu a tampa e alí estaba o ouro que acumulara en pouco tempo. Entón chegaron a un trato: todo o que atoparan dalí en diante repartiríase entre os tres. Dise que os dous veciños axiña se converteron nos máis ricos da contorna.

Unha noite, cando un veciño de Estremar pasaba xunto o antigo cemiterio que estaba xunto a igrexa (o vello camposanto trasladáronno para outro sitio), escoitou uns estranos ruídos, como o que fan as táboas ao descravalas. Cheo de pánico, correu coma vento que leva o demo ata a súa casa, atrancando a porta con sete trancas. Ao día seguinte contoulle o caso a un veciño. Esa noite baixaron os dous ata o cemiterio e, en efecto, aquel ruído era real. Camiñaron amodiño, a curiosidade podíalles máis co medo. Achegáronse a unha das sepulturas de onde procedían os golpes. Apampados quedaron cando no burato viron ao Charro do Chao descravando un cadaleito. "Pero que fas, tolambrán?", berráronlle. "E logo non vedes? Os ósos non as precisan, e as táboas máis falla me fan a min para pechar o cortello!".

* O San Xoán na comarca dos Ancares

A Noite do San Xoán é en Galicia a noite dos milagres e dos encantos. Celébrase na noite do 23 ao 24 de xuño, coincidindo co solsticio de verán. As tradicións populares deostadas polo cristianismo foron fortemente combatidas pola Igrexa xa dende os primeiros séculos (Martiño de Dumio), feito que non conseguiu impedir que estes costumes, herdados de tempos remotos, se continuaran a practicar; cultos pagáns que logo foron cristianizados. Nas tradicións e rituais practicados nesta noite máxica intervén a auga, o lume, os penedos, os outeiros, as encrucilladas, as herbas..., elementos fundamentais na cultura popular galega, e polo tanto da comarca dos Ancares. 

 

Na comarca, a advocación ao San Xoán témola en numerosas igrexas e ermidas: San Xoán de Arroxo e San Xoán de Pedrafita (Baralla); San Xoán de Agüeira, San Xoán de Becerreá, San Xoán do Cereixal, San Xoán de Furco, San Xoán de Pando e San Xoán de Buisán (Becerreá); San Xoán do Mosteiro, San Xoán de Vilaspasantes, San Xoán de Drada e San Xoán de Vilar (Cervantes); San Xoán de Savane (Navia de Suarna); San Xoán de Noceda, San Xoán de Torés e San Xoán de Vilaicente (As Nogais); San Xoán de Fonfría, San Xoán do Hospital, San Xoán de Louzarela e San Xoán de Padornelo (Pedrafita do Cebreiro). Hai moitos outros sitios, que aínda que non o teñen como patrón, non falta a devoción a súa imaxe: Santa María de Dorna, Santa Cruz do Picato, Santo André de Covas, San Pedro do Castelo, Santiago de Cereixedo, San Fiz de Donís, Santo Tomé de Cancelada, Santa María de Vilarello, etc.


Durante a Noite do San Xoán, en moitas aldeas da comarca, os mozos roubaban a leña para facer a fogueira que saltaban a medianoite mentres dicían: "Fóra meigas".  Os de Vilar de Moia (Navia de Suarna) acendían a fogueira entre Moia e Vilar como símbolo para recalcar a personalidade dun pobo fronte ao outro, fixando uns límites simbólico-sociais. En Savane (Navia de Suarna) poñíanse as fogueiras nos cruces dos camiños para que por riba pasara o gando para curarlle o mal dos pés. Tamén se acendía unha fogueira nun lugar chamativo: Na Pena do Couso, lindeira entre os concellos de Becerreá, Cervantes e As Nogais e preto das Pontes de Gatín, un punto onde se reunían as bruxas (nas inmediacións, os do noso colectivo localizamos tégulas, fragmentos cerámicos e un muíño circular dunha posible vila de época romana). Nos castros de Vilachá (Baralla) e de Castañedo (Navia de Suarna) víanse unhas fogueiras feitas polos mouros onde ninguén ousaba achegarse; á mañá seguinte, cando os mouros xa se foran, os veciños ían recoller as moedas que deixaran entre as cinsas. Na Campa do Fieiró (Cervantes), na primeira uceira onde dá o sol a mañá do día do San Xoán, acolle debaixo unha arca chea de ouro.

 

En pobos de Navia de Suarna recollíanse sabugueiros (boito, din os naturais), a herba do San Xoán e a artemisa que colocaban en portas e ventás para espaventar as bruxas. O mesmo facían en Doncos e Noceda (As Nogais) onde acostumaban colgar de portas e fiestras determinadas plantas contra as bruxas. En Folgueiroa e Padornelo (Cervantes) e en Fontarón e Vilar de Frades (Becerreá) colgaban en casas e cortes distintas herbas para afastar o mal de ollo contra humanos e animais.   

Á Pena do Ramallo, entre O Reguengo e Riosubil (Baralla), acodían veciñas e veciños para coñecer o que lles deparaba o futuro. Á Pena da Noiva (Cervantes) subían as mozas a medianoite para conseguir os favores da persoa amada. Nunha pena situada no Chao das Uceiras (Pedrafita do Cebreiro) poñíase unha muller de nome Ermitas, natural da veciña aldea do Castro (O Bierzo), para adivinarlle o futuro aos que acodían a ela.  Na mesma noite, no castro do Teso da Vella ou da Pena dos Mouros (Cervantes) unha vella fiaba fíos de ouro que despois colgaba dos carballos.

 

Noutras aldeas existía a tradición de que os mozos e as mozas se resfregaran con palla o corpo espido para eliminar os males da pel. En Casares (Becerreá), Xestoso (Cervantes) e Doncos (As Nogais) tamén resfregaban con palla os tetos das vacas para que o leite fora bo e non se estragara. E na mañanciña do San Xoán, para espaventar os espíritos maléficos e as enfermidades dos animais levábannos a tomar o orballo dos prados.

 

Feliz Noite do San Xoán. Feliz solsticio.  

* Era de Becerreá quen disparou contra Alfonso XII?

Corría o día 30 de decembro de 1879. Ás cinco da tarde Alfonso XII e María Cristina de Augsburgo cruzaban a praza de Oriente nunha carruaxe descuberta despois de pasear polo Retiro. Cando o coche entraba no Palacio Real pola porta do Príncipe, un home xoven, Francisco Otero González, que se atopaba entre os curiosos (outras informacións falan de que se agochara xunto as cortes dos cabalos), disparou dous tiros, a curta distancia, contra os monarcas. As crónicas da época son precisas no tipo de arma utilizada: un revólver militar de orixe francesa tipo Lefaucheux de dous canos, calibre de 16 mm, mercada, xose, no Rastro. A calidade da arma, con tambor de seis balas, non foi suficiente para acabar coa vida do rei, só unha lle rozou a cabeza. Cando se dispoñía a fuxir, un mozo dos cabalos, un centinela e un garda civil abalanzáronse sobre el e detivéronno. Un ano antes, o 25 de outubro de 1878, Alfonso XII sufrira outro atentado a mans do obreiro catalán Joan Oliva Moncasi. 

 

O xuízo celebrouse transcorridos trinta días dos feitos. Otero foi acusado de intento de rexicidio. Xulgado, foi condenado a morte. Dise que a pesares da intercesión de Alfonso XII para que fora indultado (cóntase que tan só foi un xesto cara a galería), o consello de ministros, presidido por Cánovas del Castillo, denegouno. O día 14 de abril de 1880 foi executado no garrote vil no campo de gardas de Chamberí polo verdugo titular de Madrid Francisco Ruiz Castellano. Foi enterrado no cemiterio de San Martín. Tiña 20 anos.   

Non existe ningún retrato de Francisco, todo o que se coñece é polo declarado polos "expertos frenólogos alienistas" (o equivalente a un psiquiatra) chamados pola defensa: curta estatura, forte, pelo castaño, cabeza pequena, cara pálida e imberbe, ollos grandes e castaños sen expresión, nariz curto e boca grande. E con tendencia ao suicidio. Ao parecer, Francisco declarou que a súa intención non era matar ao rei, senón provocar a súa propia morte a mans dos gardas, incapaz de suicidarse que era a súa pretensión dende facía meses debido a que o negocio ía de mal en peor, nin sequera lle daba para manterse el e a muller coa que vivía.   

Uns din que padecía problemas mentais, outros que era un perigoso anarquista. Houbo móbil político? Estaba detrás algunha organización? Ou só foi un cabeza de turco? 

Escribiuse que naceu o 14 de marzo do ano 1860 e que a comezos do ano 1879 marchou para Madrid para traballar como panadeiro, segundo uns no forno dun parente, para outros como propietario. Pero, de onde era natural Francisco Otero? A prensa da época non se pon de acordo, as crónicas son contraditorias. Para uns de Santiago de Lindín (Mondoñedo), para outros de Santiago de Nantín (Becerreá), mesmo algún periódico leva a súa orixe para o inexistente "Brindín, provincia de Lugo". 

 

Benito Pérez Galdós escribiu entre 1872 e 1912 os Espisodios Nacionales, unha serie de novelas históricas que tratan da historia de España dende 1805 ata 1880. Di: "El mismo día 30 quiso hacer de las suyas el fanatismo sectario: al entrar en coche por la Puerta del Príncipe del Palacio Real Alfonso XII con su esposa María Cristina, les disparó dos tiros un vesánico, Francisco Otero González, natural de Santiago de Nantín, aldea de la provincia de Lugo. Las alevosas balas no tocaron a los reyes...".

 

De Lindín ou de Nantín? O único que está claro é que o patrón de Lindín, en Mondoñedo, é Santiago, e tamén de Nantín, en Becerreá, hoxe extinta por pasar a parroquial a Cascallá.
  

* I xornadas de Arqueoloxía e Historia de Ancares

Organizadas polos Concellos de Balboa e Vega de Valcarce (O Bierzo-León), o Concello de Cervantes (Lugo), a Anpa do CPI de Cervantes e o Colectivo Patrimonio dos Ancares, e coa colaboración da Deputación Provincial de Lugo, a Reserva da Biosfera Os Ancares Lucenses e o IES de Becerreá, os días 4 e 5 de maio de 2019 tiveron lugar as "I Xornadas de Arqueoloxía e Historia de Ancares". Esta primeira edición versou sobre "A vía romana XIX e a Época Romana de Ancares" que se celebrou en dous escenarios.

 

O sábado día 4 foi na Casa da Cultura de San Román de Cervantes. Pola mañá, despois da presentación das xornadas a cargo de Xabier Moure, do Colectivo Patrimonio dos Ancares, o profesor Antonio Rodríguez Colmenero, unha das maiores autoridades na Época Romana en Galicia, pronunciou unha charla baixo o título “Estado da rede viaria romana no noroeste peninsular: estado da cuestión”. A continuación, alumnas do IES de Becerreá presentaron unha exposición do proxecto “Vía romana XIX onde amosaron uns aparellos, feitos polos alumnos, utilizados polos romanos na construción das vías romanas e outras pezas da época. Acto seguido, o arqueólogo da Dirección Xeral do Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, D. Rubén D. Álvarez Asorey, falou sobre as “Características e traza da vía romana XIX do Itinerario de Antonino”.

   

 

Despois de xantar en San Román de Cervantes, os asistentes partimos para o castro de Santa María, onde o arqueólogo e director de Terra Arqueos, Luis F. López González falalou, no mesmo asentamento, das “Campañas arqueolóxicas no castro mineiro de Santa María de Cervantes”. No pasado mes de outubro, a Anpa do CPI de Cervantes e o Colectivo Patrimonio dos Ancares solicitámoslle á Xunta de Galicia a súa declaración como Ben de Interese Cultural. No mes de decembro saíu publicada a proposta de declaración no Diario Oficial de Galicia, e no mes de febreiro no Boletín Oficial do Estado polo que a súa declaración como BIC é inminente. Dos preto de 1.300 castros documentados na provincia de Lugo, só gozan desta distinción o de Fazouro, en Foz, e o de Viladonga, en Castro de Rei. 

 

Neste primeiro día a afluencia superou todas as nosas espectativas, con máis de 80 participantes. 

O domingo día 5, a xornada comezou cunha andaina por uns tramos espectaculares da Vía romana XIX, guiada por Rodríguez Colmenero e Álvarez Asorey, entre O Comeal (Cervantes) e A Braña (Vega de Valcarce-O Bierzo). Rematada a camiñada, os asistentes (preto de 100 persoas) dirixímonos ata Balboa (O Bierzo), onde xantamos.


Pola tarde, en La Casa de las Gentes de Balboa, o arqueólogo da Junta de Castilla y León, Julio Vidal, falou dos “Campamentos temporais de época romana”. A continuación, o arqueólogo do Instituto Leonés de Cultura, Jesús Celis, pronunciou unha charla sobre os “Castros do Bierzo”. Ás oito da tarde clausuráronse as xornadas. 

 

Estas xornadas tiveron a particularidade de contar coa participación dos tres concellos que forman a comarca natural dos Ancares, dous do Bierzo (León), e outro da parte galega. En Galicia, o único tramo (agger) da Vía Romana XIX catalogado pola Xunta de Galicia ata Lugo atópase no Comeal (Cervantes). Na parte do Bierzo, en A Braña (Vega de Valcarce), se ben xa se documentara unha potente plataforma da vía, uns lumes acontecidos no ano 2018 sacaron á luz un impresionante tramo de varios centos de metros practicamente inalterado ao longo de 2.000 anos. Ademais, nas inmediacións apareceu gran cantidade de tégula romana o que fai pensar que podemos estar ante unha mutatio (establecemento nas vías romanas para descansar, cambiar os cabalos, etc.).

 

A Vía Romana XIX unía as capitais dos conventos xurídicos de Asturica Augusta (Astorga) e Lucus Augusti (Lugo), é a máis antiga das tres vías principais que artellaban Galicia (xunto coa XVIII e XX), inaugurada no ano 11 despois de Cristo, que ademais das dúas capitais citadas comunicaban tamén coa do convento xurídico de Bracara Augusta (Braga).
 

Nesta zona dos Ancares, nas proximidades da Vía XIX, documéntanse máis de 50 explotacións mineiras, varios castros romanizados, e dous espectaculares campamentos temporais do exército romano: o da Serra da Casiña, en Balboa, e o da Cortiña dos Mouros, entre Balboa e Cervantes. 

Na última reunión celebrada entre os Concellos de Cervantes, Balboa e Vega de Valcarce, a Anpa do CPI de Cervantes, e o Colectivo Patrimonio dos Ancares, acordouse poñer en valor e potenciar esta fundamental vía de comunicación e convertela nun atractivo arqueolóxico de primeira orde, ademais doutros bens patrimoniais que se atopan ao longo do seu percorrido. 

A Deputación Provincial de Lugo e o Concello de Cervantes editaron 5.000 folletos con información e mapas co percorrido da vía entre O Comeal (Cervantes) e As Pontes de Gatín (Becerreá).

* Día do Libro 2019

Un ano máis, o 23 de maio celebramos en San Román de Cervantes o Día do Libro. Cun salón do edificio de servizos múltiples a tope, as persoas asistentes foron agasalladas co libro Vía romana XIX, unha viaxe dende Lugo aos Ancares, seguindo as pegadas de Roma, de Rodríguez Colmenero e Álvarez Asorey, co emotivo discurso Cervantes, o paraíso que non está perdido, pronunciado por Helena Villar Janeiro, e co noso libro, recén saído do prelo, Cervantes, un concello con historia.
 
 

* Doncos, Torés e Navia en documentos dos ss. VII e XII

A Hitación ou División atribuída ao rei visigodo Wamba (reinou entre o 672 e o 680) é un texto que revelaba os límites das dióceses durante a época visigoda. Existe controversia canto á súa autenticidade pero foi recoñecido como verdadeiro, e dende fins do século XII foi integrado no Liber Itacii (atribuído a Pelagio, bispo de Oviedo entre o 1101 e o 1130), utilizándose para deseñar o mapa eclesiástico. Cando fala da demarcación do Bispado de León, lese: "...infra fines terrae Galliciae, Tria Castilla, Turturas, Dauntiis, Castellatum et Naviam". 

 

Saltemos agora uns centos de anos, ata o último cuarto do século XII, cando aparece a Chronica Naierensis. Recibe o nome porque foi composta no mosteiro de Santa María a Real de Nájera (A Rioxa). Escrita en latín, narra unha historia universal comprendida dende a Creación, pasando pola antigüidade clásica e a Hispania Visigoda, ata os reinos peninsulares da época. Lese: "Infra fines Egam, Galletie, Tria Castella, Vrtures, Dauncus, Cancellata et Naviam"

 

Vexamos agora o que di a Estoria de España, de Afonso X o Sabio (coñecida na edición de Menéndez Pidal como Primera Crónica General), que abrangue dende as orixes bíblicas ata a historia de Castela baixo Fernando III: "De la otra part, en terra de Gallizia tenga estos quatro castiellos: Tortores, Dantineus, Cancelada et Navia". 

 

Na División de Wamba, identifícanse claramente Galicia (Galliciae), Triacastela (Tria Castilla), Castelo (Castellatum), Cancelada e Navia (Naviam). Máis problemático resultan os nomes Turturas e Dauntiis que algúns autores identifican con Tortoreos e Dadín. O primeiro é unha parroquia do concello das Neves, e o segundo atopámolo como parroquia do Irixo e como aldeas de Meaño e Sanxenxo que, sobra aclarar, non pertencían á demarcación de León.

Na Chronica Naierensis, Egam é un nome de difícil interpretación, pero identifícanse claramente Galicia (Galletie), Triacastela (Tria Castella), Cancelada (Cancellata) e Navia (Naviam). 

A Chronica influíu na historiografía posterior, entre outros no Liber regum, anónimo, e na Estoria. Esta última ofrece uns datos valiosos que poden axudar a solucionar o problema ao facer mención a catro castelos, xa que se aplicamos o principio de proximidade, dende Triacastela pasaría por Doncos (Dauntiis, Dauncus, Dantineus), por Cancelada (Becerreá ou Cervantes), Torés (Turturas -quizais de tur-tures, torre-, Vrtures, Tortores que se situaría entre os dous anteriores), e finalmente Navia de Suarna. 

Na División faise mención a Castellatum. O topónimo Castelo témolo nas Nogais onde hai un castro. Tamén nunha aldea de Becerreá. E no concello de Cervantes está Castelo de Frades, citado nun documento de Samos do ano 1091 ("in Castelo de Frs, cella integra"); o Teso do Castelo en Airoá, un máis que probable castelo roqueiro onde se conservan restos de muros e onde localizamos, entre outros, unha moeda de época romana; e Castelo de Cais, Castel de Canes no 1275. 

Cancelada témolo nos tres documentos, topónimo que se localiza nos concellos de Becerreá e Cervantes, se ben a referencia máis antiga refírese ao mosteiro de San Salvador de Cancelada (non atopado, pero que probablemente se erguería na zona comprendida entre San Tomé de Cancelada e O Mosteiro, en Cervantes) nunha licenza do papa Alexandre III ao bispo de Lugo, Xoán, para construír unha igrexa e un mosteiro no lugar de Cancelada.

Do anterior dedúcese o seguinte: os castelos de Doncos, Torés e A Pobra de Navia foron erixidos, ao menos, no século XII, unha cuestión que non é menor xa que a torre de Doncos adoita datarse no século XIV-XV, e o castelo de Torés no XV (hai autores que levan a orixe a mediados do século VIII). A torre de Altamira, en Navia de Suarna, é citada en documentos do século XI, cando Rodrigo Gutierre entrega a fortaleza como dote á súa muller Senior.

Pero tampouco cabe desbotar a posibilidade de que xa existiran en época do rei Wamba. 

   
Xosé Antón Lozano
Xabier Moure
Colectivo Patrimonio dos Ancares