* Un castelo roqueiro en Cervantes

O Teso do Castelo atópase a 659 metros de altitude, en terras da aldea de Airoá, na parroquia de Cereixedo (Cervantes). Trátase dun outeiro rochoso situado nun meandro que forma o río das Casas e o regueiro do Castelo que o arrodean case na súa totalidade, quedando o único punto de acceso pola cara este. Agás por esta parte, o resto resulta practicamente inaccesible debido ás enormes penas, case verticais, que dende a parte máis alta afloran ata as correntes fluviais citadas. Hai uns anos, ao acondicionar a estrada LU-723, fixeron ao pé do teso unha explanada que destruíu varias rochas e eliminou un sendeiro que levaba ata a cima e outro que dende este baixaba cara o río.

 

 

Sobra aclarar que o que nos levou ata o Teso do Castelo foi a toponimia que, como soe acontecer, adoita ser precisa, sendo en moitísimos casos a única fonte que permite localizar antigos sitios arqueolóxicos.

 

As primeiras tentativas para determinar se o topónimo agochaba algún resto antigo comezámolas hai algúns meses, mais con resultados pouco satisfactorios debido, principalmente, á dificultade para chegar ata o cume, impedimentos cuxos culpables eran as verticais pendentes do monte e a impenetrable maleza. Cada vez que abriamos cos fouciños algún sendeiro, sempre nos atopabamos coas colosais rochas ou cos fortes desniveis do terreo. Pero a insistencia tivo premio a principios do mes de novembro. Despois de despexar un tramo demos de súpeto co que semellaba unha parede construída con pedras soltas. En efecto, limpamos o sitio e puidemos comprobar que se trataba dun muro de factura claramente artificial, realizado con pedras de bo tamaño, que comezada e remataba en dúas grandes penas separadas entre si por uns cinco metros. Foi ao final deste muro, entre cuxas pedras tamén medraba a matogueira, cando demos cunha pequena entrada que nos permitiu comprobar que chegaramos á cima. Aínda que continuaba a espeza maleza, observamos que nos adentraramos nunha pequena explanada de forma rectangular, duns 15 x 20 metros, que ocupaba a parte noreste do cume, protexida en todo o seu perímetro polos afloramentos rochosos e dúas murallas máis, construídas de rocha a rocha, que pechaban o recinto, unha xusto sobre o precipicipo e a outra a continuación da porta de acceso. Observando a contorna dende o alto, vimos que se dominaban os vellos camiños que baixaban dos elevados montes circundantes (un deles coñecido como Castelo de Airoá) e a cunca do río das Casas. Pero a maior sorpresa levámola cando miramos cara o sur. Case mimetizado coa paisaxe, auns 1.300 metros en liña recta, divisamos o impoñente castelo de Doiras, erixido nun outeiro rochoso a 752 metros de altitude.

 

Estabamos diante dunha atalaia relacionada coa fortaleza baixomedieval ou anterior? Antes de facérmonos conxecturas quixemos desvelar algunhas incógnitas, non fose que o que considerabamos como murallas resultasen ser outra cousa, suposición na que non críamos xa que tiñamos case a seguridade de que nun terreo tan escarpado, rochoso e de tan complicadísimo acceso a alguén se lle ocorrera utilizar o lugar para levar o gando ou para labores agrícolas, certidume que se veu confirmada por veciños das Casas do Río e de Airoá. En frase textual: “Alí só subían os corzos”. Preguntamos tamén se coñecían algunha historia ou lenda relacionada co Teso do Castelo: uns dixéronnos que nese castelo vivían os mouros, e outros que se fixera para defenderse dos “moros”.

 

Regresamos ao Teso do Castelo unha semana despois para ver se atopabamos máis vestixios. Nunha zona lixeiramente despexada de maleza, cando estabamos a remover a terra superficialmente, apareceron dúas moedas de cobre moi deterioradas e un anaco cerámico. Unha moeda, despois de indagar no que quedaba dos seus elementos figurativos e nas inscricións, sabemos que é do ano 1618, acuñada en tempos do rei Felipe III, que equivalía a catro maravedises. Aínda que coa inscrición incompleta, no anverso líase PHILIPPVS III, cun castelo e o numeral IIII encerrado nun círculo; e no reverso HISPANIARVM REX e un león nun círculo. Da segunda moeda non conseguimos descifrar absolutamente nada xa que apenas se distinguen algunhas desgastadísimas marcas.

 

O pasado día 8 de decembro achegámonos de novo. Cando estabamos a retirar unhas pequenas pedras amontoadas ao pé dunha rocha saíu á luz o anaco doutro recipiente cerámico. Ao limpar a terra adherida, observamos uns diminutos puntiños que destacaban entre a terra pola cara interior da peza que máis tarde puidemos comprobar que era po de ouro. Remexemos o resto do sitio pero non localizamos máis restos. Unha posible hipótese é que ese recipiente se utilizara para gardar po de ouro extraído do río das Casas. Segundo referencias orais, ata os anos cincoenta do pasado século aínda había mulleres que practicaban o bateo nos remansos dos recodos dos ríos das Casas e Navia. Na zona tamén están documentadas varias minas romanas a ceo aberto. A carón do Teso do Castelo discorría a Vía romana XIX que comunicaba Lucus Augusti (Lugo) con Asturica Augusti (Astorga). Incluso o topónimo Doiras pode facer alusión á existencia de areas auríferas.

 

Non nos sorprendeu a escaseza de datos orais, do mesmo castelo de Doiras apenas se conta con información, nin oral nin escrita (e incluso arqueolóxica), tratándose do único castelo galego aínda en pé do que menos datos se posúen, nin sequera información fiable sobre as remodelacións que se acometeron despois da primeira compra o pasado século XX por un particular.  

* Algo atufa no Cebreiro

O pasado 30 de agosto de 2016 cumpríronse 52 anos da restauración do Santuario do Cebreiro, que pasa a ser por un dos lugares máis emblemáticos do Camiño Francés de Santiago. Aquí houbo tamén un mosteiro e un hospital para atender aos peregrinos, fundados, segundo o P. Yepes, no ano 836, poucos anos despois da inventatio do sepulcro do Apóstolo no monte Libredón.

 

Non me vou a estender aquí no seu apoxeo e decadencia, tampouco nas lendas e tradicións que se foron tecendo ao longo dos séculos, o que quero é achegarme ata a súa historia recente, digamos dende o 1960 para adiante, uns anos que puxeron de novo no mapa unha das rutas de peregrinación, despois de Roma e Xerusalén, máis antigas e importantes da cristiandade.

Falei de historia? Perdón, creo que fun un pouco fachendoso. Dende o comezo dos traballos de recuperación do Santuario o único que chegou ata nós son algúns documentos soltos, referidos, maiormente, a aspectos técnicos. Pero no entanto, que acontecía na rebotica? Foi todo luz e taquígrafos?

Pronto fará dous anos que dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares levamos recollidas ducias de testemuñas (escritas e orais) sobre un período que, sendo cautos, podemos cualificar como pouco claro.

Non digo nada novo se afirmo que unha das persoas que máis pulo lle deu ao Cebreiro e ao propio Camiño Francés foi o sarrián Elías Valiña Sampedro. Chegou como cura á parroquia no ano 1959, levando canda el, como único patrimonio, din, unha vella bicicleta. Xunto co arquitecto Francisco Pons Sorolla e o historiador Manuel Chamoso Lamas, comisario do Servicio de Defensa del Patrimonio Artístico, participou activamente na súa valorización

Pero, cal foi a relación dos veciños con estes persoeiros, nomeadamente con Elías Valiña? Coñecedores só do que levabamos lido sobre o Cebreiro, dende un primeiro momento advertimos na xente unha certa indiferencia, xenreira en moitos casos, que non esperabamos.

Non sen certas dificultades, aos poucos e despois de pescudar aquí e acolá, fómonos enterando dunha serie de enfrontamentos (algúns moi graves) que aínda continúan latentes a día de hoxe e que, por contar só coa versión dunha parte (os protagonistas da outra xa morreron), preferimos, polo de agora, calar.

Os incendios do 1450 e 1641, a invasión napoleónica do 1809 ou a desamortización do ministro Mendizábal no 1835 fixeron estragos nos edificios e nos bens mobles e documentais do conxunto relixioso do Cebreiro, léase mosteiro, igrexa e hospital. Tanto foi así que os servizos que prestaban aos peregrinos pasaron a realizarse durante un tempo na casa do mesón-hospedaría que actualmente acolle aos frades franciscáns que atenden o Santuario.

 

A VIRXE MINGUANTE E O CRISTO CRECENTE

A Virxe do Cebreiro (coñecida tamén como Virxe do Milagre, dos Remedios ou Santa María a Real) que se venera na igrexa é unha das imaxes máis coñecidas do Camiño. A súa sona débella a que foi testemuña do coñecido como Santo Milagre acontecido nun día de forte zarracina e mesta nevarada do ano 1300, en que a devoción dun labrego venceu a fachenda dun descrido cura. A imaxe da Virxe co Neno atópase sobre unha peana nun lateral da igrexa.

 

Sobre a autenticidade da talla sempre houbo dúbidas entre os investigadores, de se se trata dunha pésima restauración do orixinal románico ou dunha mala copia. Se facemos unha comparativa da imaxe actual coas poucas fotos conservadas antes da súa "restauración" no ano 1971 non cabe máis que chegar á conclusión de que non se asemellan en nada.

Os que non teñen dúbida ningunha son os veciños da parroquia e as persoas doutras partes coas que falamos: a que adorna hoxe en día a igrexa é unha falsificación, un cambiazo. O pasado día 11 de setembro, aproveitando as festas do Milagre, achegámonos ata O Cebreiro. Nun banco había sentadas tres mulleres da mesma familia que viñeran á romaría dende Samos. As máis novas levantáronse e foron acenderlle un velón á Virxe. Obrservamos que a de maior idade nin sequera mirou cara onde se dirixian a filla e a neta. Pregunteille se ela, que levaba preto de sesenta anos asistindo ese día ao Cebreiro, non lle poñía unha vela. Sen pensalo dúas veces contestoume: "Esa non é a Virxe". Reaaccións semellantes puidemos constatalas con persoas de Barxamaior, Fontevedra, o propio Cebreiro, Pedrafita, Samos ou As Nogais que, dende que levaron a antiga talla, non volveron a acenderlle velas nin a deixar esmolas. Ademais de mudar totalmente a fasquía, todos coinciden en que a talla actual é moito máis pequena.
 
 

Pero, se a imaxe que se ve na igrexa é unha mala copia, onde está a orixinal? Uns din que nunca volveu de Santiago onde a levaran a restaurar, outros que se foi para México... Unha última versión sobre o paradoiro tivémola hai uns meses, cando unha persoa se puxo en contacto telefónico con nós. Ao parecer, a Virxe orixinal foi vista nunha capela particular cando a celebración dunha voda a mediados dos anos oitenta, mesmo ía ataviada cun mantón que lle regalara un emigrante que estivera en Cuba. Preguntámoslle ao noso informante se dispuña dalgunha foto. Contestounos que el non, pero que trataría de averiguar entre os invitados á cerimonia se conservaban algunha. Polo de agora continuamos á espera de noticias.

 

Outra das imaxes icónicas da igrexa do Cebreiro é o Cristo crucificado que na actualidade preside o presbiterio. Mais, como no caso da Virxe do Milagre, os veciños da parroquia e xentes doutras partes que coñecen o lugar dende hai moitos anos aseguran que tamén se trata dunha reprodución do Cristo gótico da segunda metade do século XIV que se atopaba nunha nave lateral (sabemos isto polos veciños e por unha foto de mediados dos anos cincoenta onde se ve o presbiterio cun gran retábulo con varias imaxes, entre outras as da Virxe co Neno, pero non do Crucificado). Todas as persoas coas que falamos xuran que a talla era significativamente máis pequena. 

Para saír de dúbidas, a principios do mes de xaneiro de 2015 puxémos en contacto co Museo Nacional de Escultura de Valladolid onde se di que foi enviado a restaurar. Aos poucos días chamounos o conservador do museo para dicirnos que o Cristo non figuraba nos seus fondos, aclarándonos, por outra parte, que non tiñan constancia nos seus arquivos de que algún día fora enviado para alí, ignorando, polo tanto, onde podería ir a parar. O que si nos dixo, á vista das fotos da imaxe actual e atendendo ás súas características, que o que está no Cebreiro podería ser o orixinal, e se era unha copia esta era de moi boa factura.

 

A continuación quixemos poñernos en contacto co Museo de Arte Sacra de Madrid, lugar que figura como despositario da imaxe en todos os sitios que consultamos. Mais cal foi a nosa sorpresa cando comprobamos que tal museo, simplemente, non existe, nin nunca existiu. Para non deixar nada ao azar, dirixímonos a todos os museos de Madrid (Sorolla, Cerralbo, Histórico, Arqueolóxico...), ademais de ao Instituto de Patrimonio Cultural Español (IPCE) e ao Archivo General de la Administración (AGA). As pescudas resultaron infrutuosas. Dende o Bispado de Lugo contestáronnos, despois de cesar "a voracidade mediática", que nada sabían sobre o paradoiro do orixinal, desenténdendose de tentar averiguar onde se podería atopar. Dende a Dirección Xeral do Patrimonio Cultural, á carta que lle mandamos no mes de febreiro de 2015 non nos contestaron.  

O pasado día 9 de setembro de 2016 certificamos unha carta ao Arcebispado de Madrid preguntándolle se tiñan constancia de si o Cristo pode atoparse nalgunha igrexa ou museo parroquial da súa arquidiócese. Días despois presentamos tamén no rexistro da Xunta de Galicia un escrito para que, en cumprimento da Lei do Patrimonio Cultural de Galicia, que no seu artigo 4 di que a administración "promoverá a salvagarda do patrimonio cultural de Galicia que se atope no exterior...", a Dirección Xeral do Patrimonio poña todos os medios ao seu alcance para localizar a peza. Se non saben por onde comezar, suxerímoslle que se poñan en contacto co Bispado de Lugo e co Concello de Pedrafita do Cebreiro que, a pesares de que no seu momento lles advertimos do erro que figura nas súas páxinas web de que o Cristo está nese ficticio Museo de Arte Sacra de Madrid, continúan a mantelo.

 
 

Tamén nos resulta chocante a desculpa que lles deron aos veciños para non restituír o Cristo ao Cebreiro. Din que o fixeron "por seguridade". Argumento nada convincente se temos en conta que había outras pezas tanto ou máis gorentosas como poden ser a propia Virxe ou o Cáliz e as ampolas co sangue e a carne do Milagre.

A raíz de todo isto, temos recibido máis dun "recadiño", de forma velada, cominándonos a esquecer o asunto. Os emisarios (iso si, moi mainiños) argumentan que esta polémica só prexudica á sona do Cebreiro... Que é abrir feridas que xa estaban pechadas... Que despois de tanto tempo... nos falta que nos acusen de revisionistas, como aconteceu cun alcalde cando amosamos o noso desacordo pola cesión por uns anos ao Concello dunha torre arruinada subscrita cos aristócratas propietarios coa condición de que as arcas públicas corresen cos gastos da limpeza e restauración. Lembrámoslle ao mandatario municipal que a Historia e unha revisión continua.

Transcorridos os anos, a xente láiase de non ter esixido a devolución do que era seu. Mais, como nos din, eran outros tempos, e "o que mandaba, mandaba". Uns por medo e outros por falta de apoio, deixáronno correr.

Para unha información máis completa, ver un noso artigo:
 


O RELEVO DE SALCEDO

Agora presento un caso contrario, unha peza que nos fixeron crer que era unha copia cando en realidade se trata dun orixinal. Falo do coñecido como Relevo de Salcedo, unha pedra gravada cuns curiosos motivos que adornaba unha das paredes do mesón-hospedaría do Cebreiro. A mediados dos anos noventa, cando me interesei pola peza, dixéranme que era a copia dun orixinal procedente de Salcedo, na Pobra do Brollón, e así o tiña reflectivo no meu blogue onosopatrimonio. Mesmo, para despistar, me aseguraran que había outras copias en Barcelona e Sevilla.

A verdade é que tiña esquecido o tema, mais o 18 de novembro de 2015, Paco Albo, de La Voz de Galicia na Terra de Lemos, preguntoume se lle podía achegar algunha información a maiores. Díxenlle que non, pero ao día seguinte lisquei para Salcedo coa esperanza de ampliar a información. E nova sorpresa. Por sorte, dei coa persoa adecuada que coñecía toda a historia e que nada tiña que ver coa que me contaran. (Para coñecer todos os detalles, ver o artigo na ligazón que insiro máis abaixo).
 

Despois da morte de Elías Valiña no ano 1989, que fora o que mercara o relevo con cartos públicos (como fixo con outras pezas), persoas da súa familia rexentaron o mesón situado, como dixen, na hospedaría de San Xiraldo. Cando pechou, a pedra esfumouse.

 

O día 28 de novembro, Suso (un veciño de Barxamaior), Sergio Fernández (da Asociación de Veciños de Torés) máis eu achegámonos ata o Cebreiro para falar cos actuais propietarios quen, despois de facerlles saber que sabía toda a historia, recoñeceron que estaban en posesión do relevo orixinal, pero asegurando que o recibiran de Elías Valiña como herencia.

A principios do mes de marzo de 2016, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares, dirixímonos ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo para que nos dixeran se a peza estaba catalogada. A mediados do mes de abril contestáronnos que non. Aínda que o esperabamos, a resposta non deixou de sorprendernos xa que nos constaba que tiñan coñecemento da existencia do relevo dende hai anos. O mesmo día solicitamos á Xunta de Galicia a súa inclusión no catálogo e, ao mesmo tempo, mandamos unha carta ao Bispado de Lugo para informalos, por se o descoñecían, que a peza fora mercada por Elías Valiña Sampedro para poñer na hospedaría que era propiedade da Igrexa.

 

Hai un par de meses, ao non recibir resposta da Xunta de Galicia, achegueime ata o Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo para saber como estaba o tema. Verbalmente dixéronme que era competencia da Dirección Xeral pero que o informe do servizo provincial era favorable á inclusión do relevo no catálogo de bens patrimoniais.

O pasado 8 de setembro, ao non ter aínda resposta, envíamoslle a Patrimonio un novo escrito para que nos aclare se teñen intención ou non de catalogar o relevo. No caso de que a resposta sexa negativa, dende o noso colectivo tomaremos as medidas legais para que sexa recollida no inventario da Xunta de Galicia por considerar que se trata dun ben patrimonial público e, desa forma, evitar que "desapareza" como aconteceu coa Virxe, o Cristo e outras moitas pezas que había no Cebreiro. Cústanos entender que sendo sabedores de onde se atopa o relevo, a administración faga oídos xordos a unha obriga que recolle a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia publicada no pasado mes de maio.