* De Becerreá ou Mondoñedo: de onde era quen disparou contra Alfonso XII?

Corría o día 30 de decembro de 1879. Ás cinco da tarde Alfonso XII (1857-1885) e a consorte María Cristina de Habsburgo (1858-1929) cruzaban a praza de Oriente de Madrid nunha carruaxe descuberta. Cando o coche entraba no Palacio Real pola porta do Príncipe, un home xoven, Francisco Otero González, que se atopaba entre os curiosos (outras informacións falan de que se agochara xunto as cortes dos cabalos), disparou dous tiros, a curta distancia, contra os monarcas. As crónicas da época son precisas no tipo de arma utilizada: un revólver militar de orixe francesa tipo Lefaucheux de dous canos, calibre de 16 mm. A calidade da arma, con tambor de seis balas, non foi suficiente para acabar coa vida do rei, só unha lle rozou a cabeza. Cando se dispoñía a fuxir, un mozo dos cabalos, un centinela e un garda civil abalanzáronse sobre el e detivérono. Un ano antes, no mes de outubro de 1878, Alfonso XII xa sufrira outro atentado a mans do catalán Juan Oliva i Moncusi.

 

Pouco se sabe sobre a vida de Francisco Otero. Naceu o 14 de marzo de 1860. A nai chamábase Josefa, e o pai José. Tiña un irmán máis novo. Con 19 anos foi para Madrid. Lemos nos xornais da época: "Soltero y huérfano de padre, vino a Madrid con la esperanza de mejorar de fortuna... Contaba, a lo que parece, con el apoyo de un pariente llamado Francisco Seijas Arriba, portero del ministerio de Gracia y Justicia, quien le prestó protección y dándole cuatro mil reales para establecer una pastelería... situada en el número 2 de la calle de Milanesas...". Dise que vivía cunha moza, "a quien llamaba hermana", de dezasete anos. Os costumes de Otero non chamaban a atención dos veciños, pechaba cedo a tenda, "salía pocas veces de noche, y no dió pretexto alguno para que con razón o sin ella se le censurase". Pero os negocios "no tenían resultado próspero, no sabemos si por mala fortuna o por administración desarreglada". O parente deixou de apoialo, e cara mediados de decembro Francisco quedou sen casa e sen recursos. "En estos doce o quince últimos días, Otero dividió su tiempo entre las tabernas, los cafés y las casas de mal vivir, acusando de su desgraciada situación a un individuo llamado Antonio García que es dueño de una taberna en el número 16 de la Cava-Baja". Este e outro home de nome Antonio Pérez Cobos tamén foron detidos, declarando que Francisco contáralles a súa intención de suicidarse, pero tamén de realizar prácticas de tiro ás aforas da capital.   
 

Otero foi acusado de intento de rexicidio. O xuízo comezou ás once e media da mañá do 7 de febreiro de 1880. O fiscal pediu para o acusado a "última pena" (morte). O avogado defensor, acolléndose ao artigo 8º, número 1 do Código Penal que "exime de responsabilidad a los imbéciles", pediu a "irresponsabilidad del reo", e no caso de "no haber lugar", se clasificara como delito común e non como rexicidio. Os informes médicos presentados pola fiscalía non concordan cos da defensa. As conclusións dos médicos alienistas (término que subsistiu ata principios do século XX; eran o equivalente aos psicoanalistas) presentados pola última, baseándose na fisonomía, linguaxe e aptitudes, Francisco Otero era un "imbécil intelectual" e un "idiota moral". 

 

    

Foi condenado a morte. Dise que a pesares da intercesión de Alfonso XII para que fora indultado, o consello de ministros, presidido por Cánovas del Castillo, denegouno. Iso da intercesión semella que só foi un acto cara a galería, abundan as crónicas da época en que se recadan cartos para o envío de telegramas solicitado ao rei "gracia para el reo" que caeron en saco roto.

 

        

O día 14 de abril de 1880 foi executado no garrote vil no Campo de Guardias de Chamberí polo verdugo titular de Madrid Francisco Ruiz Castellano, e os seus restos foron enterrados no cemiterio de San Martín. Tiña 20 anos. Uns din que Franciso Otero padecía problemas mentais, outros que era un perigoso anarquista (durante o xuízo negou pertencer a organización política algunha). Sen faltar os que cren que non foi máis ca un chivo expiatorio. Ese mesmo día tamén executaron ao autor do primeiro atentado, Juan Oliva i Moncusi quen, curiosamente, utilizara unha pistola francesa Lefaucheux de dous canos, calibre de 16 mm, o mesmo tipo utilizado por Francisco Otero. O xornal anarquista suizo L´Avant Garde manifestou a súa solidaridade moral cos intentos de rexicidio.

 

    
Pero, de onde era natural o panadeiro Francisco Otero? Segundo a prensa da época: para uns de Santiago de Lindín (Mondoñedo), para outros de Santiago de Nantín (Becerreá).

 

Benito Pérez Galdós escribiu entre 1872 e 1912 os Espisodios Nacionales, unha serie de novelas históricas que tratan da historia de España dende 1805 ata 1880. Lemos: "El mismo día 30 quiso hacer de las suyas el fanatismo sectario: al entrar en coche por la Puerta del Príncipe del Palacio Real Alfonso XII con su esposa María Cristina, les disparó dos tiros un vesánico, Francisco Otero González, natural de Santiago de Nantín, aldea de la provincia de Lugo. Las alevosas balas no tocaron a los reyes...". 

 

Carlos Rojas, no seu libro Alfonso de Borbón habla con el demonio (1995), di que era de Santiago de Nantín. José María Zabala, en Elena y el Rey. La historia del amor prohibido entre Alfonso XII y Elena Sanz (2014), tamén trae a Francisco Otero para Becerreá.    
 

De Lindín ou de Nantín? Nós cremos que de Nantín de Becerreá, a única semellanza con Lindín de Mondoñedo é que o patrón dunha e doutra parroquia están postas baixo a padroado de Santiago Apóstolo. Na actualidade, Nantín xa non é parroquia, foi suprimida ao pasar no século XIX a Cascallá, en Becerreá (antes pertencía a Neira de Rei, no actual concello de Baralla). 

 

  

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

 

* A Ponte de Cruzul a un paso do BIC

O día 2 de outubro de 2015, dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares presentamos ante a Dirección Xeral do Patrimonio da Xunta de Galicia unha solicitude para que a ponte de Cruzul fora declarada Ben de Interese Cultural (BIC). Transcurrido o tempo contestáronos que, ao ser de titularidade do Ministerio de Fomento (por ela discorría a vella N-VI), a solicitude había que tramitala á Administración do Estado.

 

O día 22 de outubro de 2019, presentamos a solicitude ante a Dirección General de Bellas Artes do Ministerio de Cultura. En 23 folios, ademais da descrición, arquitectura, historia, estado de conservación, etc., xustificamos o que motiva a súa declaración como BIC. 

 

No Boletín Oficial do Estado (BOE) do día 19 de novembro de 2025 publicouse unha resolución da citada Dirección Xeral pola que se incoa expediente de declaración de Ben de Interese Cultural (BIC), na categoría de monumento da ponte.

 

A Ponte de Cruzul vai gozar, por fin, do máximo grao de protección.

* Becerreá: o ferrocarril que puido ser e non foi

Vinte e sete anos despois da inauguración da liña férrea entre Barcelona e Mataró, chegou o primeiro tren á cidade de Lugo. Foi polo San Froilán, un 5 de outubro de 1875. A prosperidade que supoñía contar con este medio de transporte contaxiouse a boa parte da provincia, incluída a que hoxe é a comarca dos Ancares. No Plan General de Ferrocarriles de 2 de novembro de 1877 propoñíase unha liña férrea que enlazara Vilafranca do Bierzo con Ribadeo. O tramo entre Vilaodriz (na actualidade parroquia do concello da Pontenova) e o embarcadoiro de Ribadeo comezou a funcionar no 1903 para dar saída por mar ao mineral e que pouco tempo despois se ampliou ao tráfico de viaxeiros (no ano 1900 constituíuse a Sociedad Minera de Villaodrid, de capital vasco, para explotar os xacementos de limonita). Os fornos de calcinación construíronse na capital municipal da Pontenova. A liña ferroviaria do Ferrocarril Central Gallego, como bautizaran o proxecto, dábase por feita.

 

As crónicas da época falan de que esta infraestrutura sería dunha importancia vital para o desenvolmento socioeconómico desta parte da provincia de Lugo e do Bierzo, tanto pola riqueza mineral (ferro, manganeso, caliza, granito, mármore, carbón...) como madeireira (carballos, castiñeiros, nogueiras...), ademais de estratéxica en caso de guerra para o transporte de tropas dende Galicia. Iso si, a que nun principio ía ser no proxecto unha liña xeral, pasou no ano 1908 a secundaria, pero con Becerreá como eixo das comunicacións ferroviarias entre O Bierzo e Galicia (ese mesmo ano publicouse a subasta pública do tramo entre Becerreá e Sarria).

Tan avanzado estaba o proxecto no ano 1911 que, ademais do estudo polos enxeñeiros dos sitios por onde iría o trazado, indicáronse os lugares onde se ubicarían estacións, apeadoiros e depósitos entre Vilaoudriz (A Pontenova) e Vilafranca do Bierzo (resaltamos en negriña os pobos da comarca dos Ancares por onde pasaba): Vilaoudriz, Galegos, San Xurxo de Piquín, Santalla de Piquín, Fonteo, O Cádavo, Queirogal, San Martiño de Neira de Rei, Becerreá, Guilfrei, A Alence, Vilarín do Monte, Pedrafita do Cebreiro, Veiga, Veiga de Valcarce, Ambasmestas, Trabadelo, Perexe e Vilafranca do Bierzo. O custo para os pouco máis de 150 quilómetros ascendía a 51,5 millóns de pesetas. Mesmo se falaba da construción dun ramal que enlazara a capital lucense a través de Neira de Xusá (actual Baralla) con esta liña á altura do Cádavo (Baleira). O proxecto era para unha vía estreita (inferior ao considerado como "normal"), o que supoñía menores custos en zonas de complicada orografía. En Lugo e Vilafranca do Bierzo enlazaría coa vía ancha.

No ano 1917 increméntanse as peticións, dende distintos ámbitos, da construción, diante "de la falta de medios de transporte", de liñas secundarias polo interior de Galicia, para "la buena colocación" dos produtos agrícolas e pesqueiros.  

 

O 23 de marzo de 1918 anúnciase a subasta das obras entre Vilafranca do Bierzo, pasando por Becerreá, e Lugo. Pero, a pesares das boas expectativas e o apoio das Deputacións de Lugo e León, Concellos e institucións públicas e privadas, a subasta quedou deserta.

Os contratempos non fixeron decaer os ánimos. Anos despois, entre o 1925 e 1929, iníciase unha nova campaña. Destaca, pola súa defensa, un presbítero berciano, Manuel Santín, que en varios artigos publicados na prensa da época exhorta a reclamar, por ser de xustiza, a obra, mesmo criticando o traxecto, por perigoso, entre Toral de los Vados e A Pobra do Brollón: "El ferrocarril de Villafranca del Bierzo a Lugo fue incluído entre los de interés general complementarios del plan de 1877. En el R.D. publicado en 1924 por la Ponencia ferroviaria base de la creación del Consejo Superior, fue consignado como complemento y ampliación de la línea del Norte. Acorta la distancia entre Madrid-Coruña 80 quilómetros, es decir, cuatro horas menos de viaje que por la única línea actual. Está además exento del peligro constante que amenaza a los trenes en el trayecto de Toral de los Vados a Puebla de Brollón. Constituye como ampliación de la línea del Norte una doble vía; recorre importantes centros de producción de León y Lugo, como los ayuntamientos de Trabadelo, Vega de Valcarce, Villafranca (de León), Piedrafita de Cebrero, Doncos, Nogales, Baralla, Lajoca, Neira y Becerreá (de Lugo). Pasa por cerca de Cervantes, zona de importante riqueza". Fai un chamamento a "Coruñeses, lucenses y leoneses, la ocasión es propicia. Las Diputaciones y Cámaras de Comercio de La Coruña y Lugo deben sumarse a la comisión que intenta exponer... la necesidad urgente de la construcción del ferrocarril Villafranca-Lugo. No dejarle dormir más tiempo".

No outono de 1927, reuniuse no Concello de Pontevedra o Comité de entidades pontevedresas, coa asistencia do gobernador civil, Rodríguez Gómez, cuxo principal tema foi o de secundar a campaña promovida en Lugo a prol do ferrocarril, "que refleja el sentir unánime de toda Galicia". No mes de setembro de 1928, a Cámara de Comercio de Lugo lamentaba que a provincia quedase relegada: "Nótese lo que consiguieron las principales poblaciones de Galicia desde que impera el nuevo régimen (más de setecientos millones según manifetación del ministro de Fomento en La Coruña), y lo que obtuvo Lugo, que fué nada". Acordouse apoiar a construción do ferrocarril entre Lugo e Vilafranca, pasando por Becerreá.

   

Pouco despois, dise que pola falla de interese político, ou por un interese que bulía lonxe da "Montaña", veu o silencio, e con el o esquecemento.

Houbo algún outro intento para que o ferrocarril non se esquecera da comarca dos Ancares, con propostas coma un trazado dende Monforte de Lemos a través do Courel, O Incio, Louzarela, Doncos, Vilanova, Degrada, Donís, Peliceira, Tormaleo e Cangas de Tineo para enlazar cos trens asturianos. Pero coma nos casos anteriores, todo quedou en augas de fregar.

 

BIBLIOGRAFÍA

El Agro (desaparecido)

El Barbero Municipal (desaparecido)

El Eco de Galicia (desaparecido)

El Heraldo Gallego (desaparecido) 

El Ideal Gallego (desaparecido)

El Noroeste (desaparecido)

El Regional (desaparecido)

Gaceta de Galicia (desaparecido)

Galicia Moderna (desaparecido)

Heraldo de Galicia (desaparecido) 

La Idea Moderna (desaparecido) 

La Voz de la Verdad (desaparecido)

 

© Colectivo Patrimonio dos Ancares

* Santo André das Nogais, unha xoia que non interesa a ninguén

Segundo a tradición, xunto a igrexa parroquial de Santo André das Nogais, a máis antiga da comarca, dise que existiu un primitivo eremitorio convertido en mosteiro e do que non quedan restos visibles (Manuel Amor Meilán, en Geografía General del Reino de Galicia. Provincia de Lugo, 1928). Carolina Casal Chico, unha das máximas expertas no Románico da provincia de Lugo, cre que a orixe do cenobio estaría na Alta Idade Media. Bouza Brey, nun seu artigo publicado no Arquivo do Seminario de Estudos Galegos (1933-1934), A eirexa prerrománica dos Nogales, achega un dos escasísimos traballos existentes sobre este templo que ilustra con varias fotos que realizou no ano 1932, cremos que as máis antigas publicadas e que inserimos eiquí.

Trátase dun dos monumentos relixiosos máis importantes do concello das Nogais e da comarca dos Ancares debido á variedade de estilos artísticos. Ten unha parte mozárabe do século IX, outra románica do século XII, outra posterior ao século XIII, e outra neoclásica pero de orixe románica con restos prerrománicos. Pero como destaca Carolina Casal nunha reportaxe de El Progreso en setembro de 2019, "Non se pode cargar ao lombo dun grupo de persoas toda a arte dos séculos IX e X... a arte era cosmopolita, pero levada a cabo tamén por mestres rurais, cos recursos limitados".

 

No exterior poden verse varios elementos decorativos, algúns reutilizados. Debaixo do aleiro da ábsida románica vense varios canzorros con representacións de cabezas humanas, aves e outras figuras. Dous dos canzorros disque representan a Sede e a Fame, alegoría do duro que era o traballo nestas terras, tradición que tamén pervive na igrexa mosteiral de Santa María de Penamaior, en Becerreá. A porta de acceso lateral semella prerrománica, con arco de medio punto con lixeira tendencia á ferradura. Segundo Amor Meilán, os adornos desta porta (ferraduras, flores de oito puntas...) teñen certa semellanza coa igrexa visigótica de San Juan de Baños, en Palencia.

Nun lateral vese unha porta, tapiada na actualidade, que recibe o nome de Porta da Penitencia. Descoñécese con exactitude a que debe o nome, uns din porque era utilizada polos monxes do primitivo cenobio para facer penitencia, outros que por ela pasaban os reos para expiar os seus pecados. O que fora cura párroco de Santo André, Anxo Eiriz, contaba que cando chegou á parroquia a xente aínda lle tiña un certo respecto a aquela porta que asociaban con xuízos da Inquisición.

 

Na actualidade conserva unha nave rectangular neoclásica. O arco triunfal, románico, é apuntado con triple arquivolta, que arranca de semicolumnas con capiteis figurados.

No interior consérvanse varios retábulos, destacando  un barroco coa Virxe do Rosario. Na visita que o Bispo de Lugo fixo á igrexa no ano 1764 manda que "se escriba a la Sra. Marquesa de Parga se sirva e mandarla componer por hallarse indezentemente" (a presentación do curato da igrexa de Santo André correspondía á Casa dos Condes de Amarante, marqueses da Póboa de Parga).

No presbiterio vense unhas pinturas murais en lamentable estado de conservación. Posiblemente foron realizadas por artistas da zona, dominando as cores vermella, azul e verde. O ceo estrelecido, co Sol e a Lúa, catro pequenas figuras masculinas, un can, un lagarto, dúas aves enfrontadas, un vexetal e outros motivos xeométricos enchen o espazo. Chama a atención a ausencia de esceas bíblicas ou sacras tal como as entendemos.

No Museo da Catedral de Lugo custódiase un Cristo de Limoges que Carolina Casal data no primeiro tercio do século XIII. Segundo o Libro de Fábrica, no ano 1760 encargouse ao ourive de Lugo, Diego Casal, "un cáliz con su patena sobredorado, un relicario de plata también sobredorado, unas vinajeras de plata con su platllo de lo mismo", cun custo de 169 reás de vellón e 11 maravedises.

Nun documento do 2 de maio de 1498 fala da presentación do presbítero da Igrexa de Lugo, Diego de Cancelada, para a igrexa de Santo André, vacante por morte do párroco López Calderón. 

O 19 de setembro de 1932, acompañado polo seu pai, visitou a igrexa o ilustre historiador Fermín Bouza Brey (1901-1973), levando como guía ao párroco Crisanto Soaz Fernández. Escribiu que a pesares das reparacións realizadas no tellado nos anos 1751 e 1760, que ameazaba con virse ao chan, no 1764 o Bispo de Lugo dispón "que este cura rector disponga que ante todas cosas se haga la obra de la iglesia por la parte que amenaza ruina". No Libro de Fábrica do ano 1758, o párroco, Joseph de Burgo y Gayoso, anota que a reparación do ano 1751 custou 72 reás e lastrouse o corpo pagándose pola pedra arrincada 145 reás, e nove máis pola obra. Nos anos 1768 e 1771, o Bispo vai máis alá e dispón que se faga máis longa a igrexa porque é pequena. As obras, que estiveron a cargo do mestre Antonio Barros, remataron no 1778. Segundo o Libro de Fábrica, o custo ascendeu a 10.300 reás de vellón, pagándose 190 reás e 28 maravedises ao canteiro Pedro de Río. 

Hai anos, cando a reforma e ampliación do cemiterio que arrodea a igrexa, saíron á luz varias tumbas feitas con laxes que foron destruídas. Descoñécese tanto a época de pertenza como a quen enterraban nelas; uns din que puideron corresponder aos monxes que habitaban no mosteiro, o que non convenceu a todos os veciños xa que tamén apareceron tumbas de pequeno tamaño (hai quen asegura, sen base algunha, que era onde enterraran aos fillos dos monxes).

A igrexa de Santo André das Nogais foi declarada Ben de Interese Cultural (BIC) por Decreto 284/1995 (Diario Oficial de Galicia do 27 de outubro de 1995), o que non impide que se atope nun lamentable estado de conservación, e sen trazas de que, por desidia de quen teñen a obriga de conservala, mellore a súa situación.