VOCABULARIO, DITOS... DA COMARCA DOS ANCARES


Abater: En Navia de Suarna, baixar (“A mesa abátese pra comer”).
Abedual: En Pedrafita do Cebreiro, bosque de abeduis.
Abroita: En Cervantes, o gamón que se coce para os porcos e non os dana.
Aburrueirar: En Pedrafita do Cebreiro, amontoar, para queimar, os torróns cavados. Tamén se di entolar. 
Aculumbrar: En Navia de Suarna, clarexar o día.
Adival do carro: En Pedrafita do Cebreiro, corda con que se ata a carga de leña contra o carro; sedeño.
Afuar: En Pedrafita, enganchar nos briois a corda ao atar a carga do carro.
Aiguelo: Lagarteiro, aguiacho.
Alcoxo: En Pedrafita do Cebreiro, arandela grande de ferro.
Alcorsar: En As Nogais, poñer alcorso ás vacas.
Alcorso: En As Nogais, dispositivo que se aplica ás vacas que non se deixan munxir e que lles suxeita a cabeza a unha pata para inmobilizalas.
Aleitar: Desexar algo vivamente. Ten un certo matiz de que unha vez tida a oportunidade de conseguilo botarse atrás. (Recollido do Endl do CEIP de Navia de Suarna).
Alindeirar: En As Nogais, pastorear o gando vacún.
Allar: En Pedrafita do Cebreiro, sitio para deixar a leña.
Aloia: En Cervantes, copla, canción, romance. 
Alpeirar: Recuperarse dunha enfermidade (Navia de Suarna).
Alzada: En Cervantes e Navia de Suarna, zona de montaña onde os veciños labran e alzan as colleitas xuntos.
Ámboa: En Cervantes, vasilla grande de barro para conter viño, aceite, etc.
Ameter: En Pedrafita do Cebreiro, dise do máis manar as fontes.
Androias: En As Nogais, tripas grosas de porco. 
Anicrén: Neno moi pequeno.
Anobreguecer: En Navia de Suarna, cando cae a noite.  
Anufrado: Estar enfadado. (Recollido do Endl do CEIP de Navia de Suarna).
Aperruñar: En Pedrafita do Cebreiro, xuntar, apertar. 
Apetuñar: Gardar, meter no peto o diñeiro. 
Apretada: En Pedrafita do Cebreiro, dise das maneiras de construír a cuberta de colmo das pallozas.
Apriozado: En Pedrafita do Cebreiro, sitio cuberto de pequenas nubes.
Arangura: En Pedrafita do Cebreiro, ave rapaz diurna.
Arbeiriña: En Cervantes, herba do carboeiro, herba da pena.
Arcea: En Pedrafita do Cebreiro, perdiz pequena, coñecida tamén como pita boba, pita cega ou galiña cega.
Armilla: En Pedrafita, anel grande para colgar o caldeiro ao lume.
Arraiar: En As Nogais, cortar as castañas para que non estouren ao asalas.
Arrao: En Pedrafita do Cebreiro, ra.  
Arrastro: En Pedrafita do Cebreiro, chan (lareira de arrastro é a que está a ras do chan). 
Arreboullón: Caer ás voltas.  
Arreguento: En Pedrafita do Cebreiro, levadura que se fai cos restos do formento da cocedura anterior, a véspera de cocer.
Arrodear: En As Nogais, aventar o centeo deixándoo caer dende unha peneira que se levanta cunha man e abanea lixeiramente.
Arrousar: En Navia de Suarna, remover a terra branda e solta coa mangueira ao regar. 
Arroxar: Quentar o forno para cocer o pan.
Ástrago: En Pedrafita do Cebreiro, a entrada da porta das pallozas.
Aterecer: En Navia de Suarna, pasmar de frío.
Atraemento: En Baralla, atractivo (“Cando me vivía a muller, a vida tiña máis atraemento”).
Autramente: En Cervantes e Pedrafita do Cebreiro, doutro xeito, por outra parte, ademais.
Ave laiona ou laión En Pedrafita do Cebreiro, moucho.
Aviado: En Pedrafita do Cebreiro, raiado, listado, de varias cores.
Avizolo ou gavizolo: En Vilaquinte (Cervantes), Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, ave rapaz da familia das falcónidas. 
Babuxar: Chiri miri, ou Pingallada, ou Babuxeo (Recollida de Kike de Vidal).  
Bagutos ou batugos: En Sobrado do Picato (Baralla) e As Nogais, castañas da debaga (a debaga é a caída das castañas cando están maduras).
Balbarigote: En As Nogais, queixelo.
Baldón: En Becerreá, chanzo da escaleira.
Baldón: En Navia de Suarna e Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), lámina de ferro grosa que arrodea toda a roda do carro. 
Baloca: Pataca. 
Banastra: Cesta grande e de boca case que ovalada. (Recollida de Kike de Vidal).  
Barbarote: En As Nogais, queixelo.
Bargado: En Cervantes e Navia de Suarna, cerca, valado.
Bargo: En Becerreá, sebe, estacada de paus secos para cercar unha herdade.
Barra: En Pedrafita do Cebreiro, o sobrado das cortes.
Batugos: En As Nogais, castañas maduras que caen ao chan.
Biduo: No Cebreiro, bidueiro. 
Biouteiro: En Pedrafita do Cebreiro, bieiteiro, sabugueiro.
Bizquilón: En Vale (Baralla), anaco de pel soa ou con carne que se levanta cunha cortadura. 
Bordear: En Navia de Suarna, muxir, bramar. 
Borga: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba mala. 
Borona: Pan de millo. 
Borra: En varias zonas, residuos que saen de mazar o liño.
Bóutaro: En Navia de Suarna, especie de planta, a mélica azafranada.
Brasedo: En Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, conxunto de rescaldos no fogar ou sitio do forno onde cae a cinsa.
Bregolián: En Navia de Suarna, charlatán.
Brétima: En Pedrafita do Cebreiro, vento forte, choiva con vento.
Brión ou briois: En Pedrafita do Cebreiro, taco baixo as chedas do carro para enganchar e suxeitar a corda ao atar a carga do carro.
Burdear: En As Nogais, muxir os bois.
Burdiar: En Pedrafita do Cebreiro, muxir os bois.
Cabezoalla: En Becerreá, lanza do carro, estadullo.
Cachumbo: En Pedrafita do Cebreiro, cacho do carozo da mazaroca que se axusta na roca para enrollar arredor a la que se vai a fiar.
Caliosto: En Cervantes, despeñadeiro.
Calmosa: En Guilfrei (Becerreá), cansil para o pescozo do xugo.
Cambeira: En Degrada (Cervantes), utensilio de madeira con ganchos para colgar os touciños e conservalos no hórreo.
Canadeiro: En Pedrafita do Cebreiro, andel, alzadeiro, mesa ou sitio onde se coloca o canado.
Cantadeiro: Na Serra dos Ancares, póla na que se empoleira o macho da Pita do Monte cando cortella a unha femia.
Cantarexar: En Navia de Suarna, cantaruxar, recitar. 
Capelo: Cogumelo (Vilaquinte, Navia de Suarna). 
Capizo: Trapo (Navia de Suarna). 
Capudre e capurro: En Becerreá, árbore que produce unhas mazás pequenas, como cereixas e da súa propia cor. No Cebreiro identifícase co freixo (aquí coñécese tamén como cornabudo).
Carnabudo e Cornabudo: No Cebreiro e Fonfría (Pedrafita do Cebreiro), árbore cornicabra. Autores dos séculos XVIII e XIX identifican este nome co sanguiño, a planta arbustiva propia de lugares húmidos cuxa casca, unha vez seca, se empregaba como purgante e remedio contra a sarna, para cortume de coiros, obtención de tinturas, etc. Mais F. MartiñoSarmiento (e xa no século XX Francisco Porto, Eladio Rodríguez, Franco Grande, etc.) xa o identificou co freixo; conta que no Cebreiro recibía os nomes de cornabudo e capudre.
Mais, sobre os vocábulos Capudre, capurro, carnabudo e cornabudo cómpre realizar algunhas precisións. Manuel Antonio Rodríguez Guitián, profesor da Escola Politécnica Superior de Lugo, que leva visitando e traballando nas montañas do extremo occidental cantábrico dende hai máis de trinta anos e interesado nos aspectos lingüísticos relacionados coa toponimia e fitonimia, envioume un correo no que me di que as definicións, no tocante a estes vocábulos, non lle parecen axeitadas, xa que, segundo el, inducen a confusión. Dende aquí agradézolle a súa achega que transcribo literalmente: "As catro denominacións indicadas (capudre, capurro, cornabudo e carnabudo) aplícanse no ámbito xeográfico do cuadrante suroriental da provincia de Lugo á mesma especie vexetal: Sorbus aucuparia, que se asemella ao freixo habitual nas terras dos Ancares, O Cebreiro e a parte alta do Courel (Fraxinus excelsior) por ter as follas divididas nun número impar de foliolos, pero que se diferencian claramente, entre outros caracteres, nos seus froitos, en pequeno pomo ("mazá" en términos vulgares) alaranxado no caso do capudre e como unha estrutura seca e ovalada que a miúdo queda presa nas pólas dun ano para o seguinte, no caso do freixo. Teño por seguro que os habitantes das áreas nas que se dan estan dúas especies non se confunden, á parte de por aspectos morfolóxicos, porque a súa madeira ten cualidades e usos tradicionais ben distintos, e fan referencia a elas con termos diferentes. Ademais, a suposta confusión de calquera destas dúas especies co "sanguiño" non deixa de sorprenderme, por canto unha persoa minimamente observadora decátase inmediatamente de que non teñen nada que ver, nin no plano morfolóxico nin no dos seus usos. Sobre o termo "árbore cornicabra" atreveríame a calificalo de incorporación ao vocabulario local a partir dun léxico dunha persoa de orixe castelá. A única especie que en Galicia recibe ese nome é Pistacia terebinthus, presente nas comarcas de Valdeorras, Quiroga e a Ribeira Sacra, pero ausente por completo do territorio no que se afirma utilizar".
Capudrio: En Cervantes e Navia de Suarna, árbore de alta montaña, toxo que forma unha mata arredondada.
Caroceiro: En Pedrafita do Cebreiro, hórreo. 
Carreira: Corredoira. (Recollido de Kike de Vidal).  
Carrelo: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba mala.
Carretal: En Pedrafita do Cebreiro, o propio do carro.
Cascarolo: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba mala, chamada tamén herba da fame. 
Casqueiro: En Navia de Suarna, de esguello. 
Centeu: En Horta (Becerreá), tardío (“o pan veu centeu”).
Cercenar: En Pedrafita do Cebreiro, chuviscar.
Cerceno: En Pedrafita do Cebreiro, chuvisca.
Cerro do lombo: En Pedrafita do Cebreiro, espiñazo.
Chabascada: En Baralla, dito baixo ou minteireiro.
Chancil: En As Nogais, as castañas que caen espontaneamente dos ourizos unha vez maduras.
Chapo: Chaman en Navia de Suarna ao legón, a ferramenta agrícola para cavar.
Chavalón e chavalois: En Cervantes e Navia de Suarna, mozo.
Chavasqueiro: Prado ruín e pequeno.. 
Chegón: En Becerreá, por chegou ("Chegón tarde"). 
Chicho: En Pedrafita, chícharo.
Cillo: En Pedrafita do Cebreiro, saco pequeno. Coñecido tamén como fariñón.
Cirrio: En Becerreá, ave semellante á andoriña. 
Chusmiar: Zumegar.
Cochel: En Pedrafita do Cebreiro, conxunto de varas no colmo do hórreo.
Cochello: En Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), parte da corte para os porcos.
Consoldra: En Cervantes e Navia de Suarna, herba mala.
Cormea e cormeal: En Baralla, colmea.
Cornela: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba mala.
Corolo: Castaña cocida.
Corre: En Doiras (Cervantes), resgardo de madeira que circunda as pedras do muíño fariñeiro.
Corredoira: En Degrada (Cervantes), xeneta, mamífero carnívoro. 
Corticeira: Sobreira. 
Cortín: En Cervantes, Navia de Suarna e As Nogais, colmea.
Corzo: En Navia de Suarna, gabuzo para o que se utiliza a cádava (toxo chamuscado) de certa especie de toxo.
Costeleiro: En Cervantes e Navia de Suarna, costela do porco.
Cotear: En Navia de Suarna, quitar a parte superior, cortar (“cotear o millo”).
Coutillón: En Baralla, terreo elevado.
Covacha e covaracha: En As Nogais, caluga.
Coxega: En Pedrafita do Cebreiro, parte de atrás do xeonllo da vaca.
Cubilote: En Navia de Suarna, especie de tinaxa onde coar a roupa.
Curadeiro: En Navia de Suarna, sitio para curar a matanza.
Curtiñeiro: En Baralla, bosque cercado.
Curuxar: En Pedrafita do Cebreiro, emitir o canto nocturno a curuxa.
Cuzo: En Cervantes e Navia de Suarna, can. 
Desalarpado: Andar co pescozo ao aire desabrigado. Variante: Desgargallado (Recollido do Endl Navia de Suarna).
Desnivir: Librarse, desfacerse de alguén.
Duvieira: En Navia de Suarna, torrenteira.
Embelecar: En Vilaquinte (Cervantes), tropezar.
Embelicar e encepelar: En Pedrafita do Cebreiro, tropezar.
Enfurcar: (As Nogais), enristrar. 
Engallada: Masa da zorza. (Recollida do Endl Navia de Suarna).
Engobelado: Encorvado, corcovado (recollida do CPI de Navia de Suarna). 
Engorolado: Dise das patacas que non cocen ben (recollida do Endl Navia de Suarna).  
Engurriar: En Degrada (Cervantes), encoller.
Entolar: En Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, amontoar, para queimar, os torróns cavados; tamén se di aburrueirar.
Entroiro: En Cervantes e Navia de Suarna, entroido, carnaval.
Enveredar: Guindar, lanzar unha pedra a alguén ou a algo. Tamén encamiñar, meter en razón (Recollido do Endl Navia de Suarna).
Ervellada: En Cervantes e Navia de Suarna, herba mala.
Esbaradíu: En Pedrafita do Cebreiro, esvaradizo.
Escanaveira: En Cervantes e Navia de Suarna, cana oca.
Esbardar: En Cervantes, Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, baixar do monte ao val os lobos ou os osos.
Escada: En Pedrafita do Cebreiro, pesebre.
Escavazar: En Navia de Suarna, escavar.
Escarear: En Navia de Suarna, agretarse o pan atrasado.
Escavón: En Cervantes e Navia de Suarna, aixada, sacho.
Escanín: En Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), banco con espaldeira pequeno.
Escanir: En Horta (Becerreá), banco con espaldeira pequeno.
Escañarse: En Becerreá, relaxarse un músculo.
Escolmar: En Cervantes e Navia de Suarna, escoller a palla longa (colmo) para cubrir as pallozas, etc.
Esgarza: En Cervantes, greta, fendedura.
Esmanzanarse: En Pedrafita do Cebreiro, derrearse a vaca polos cuartos traseiros.
Esnembrado: En Pedrafita do Cebreiro, roto. 
Esnizar: Destrozar, desfacer.  
Espulburiñas: En Pedrafita do Cebreiro, comezar a nevar; tamén se di nebruscar. 
Esquivio e Esquivo: En Cervantes, esquío.
Espulfurida: En Navia de Suarna, persoa que está ben vestida.
Estada: En Cervantes e Navia de Suarna, andamio dos serradores.
Estaribeque: En Cervantes, andamio ou armazón para conter algo.
Estascar: En Pedrafita do Cebreiro, espadelar o liño. 
Estón: En Becerreá, por estou ("Galego son e orgulloso estón"). 
Fabeu: En Cervantes e Navia de Suarna, reparto de comunal botando a sortes; leira que a un lle toca.
Fandela: En Becerreá, mandil.
Fariñento: En Pedrafita do Cebreiro, cincento.
Fariñón: En Cervantes e Navia de Suarna, saco pequeno. 
Ferreña: Cernella, en Donís (Cervantes).
Ferrete: En Becerreá, anel de arame un pouco groso que se pasa polo beizo superior dos porcos que fozan a terra, para impedir que o fagan.
Fillolas: En Cervantes e Navia de Suarna, froita de tixola.
Folecón: En Cervantes e Navia de Suarna, saco pequeno; odre, pelexo de pel de cabra.
Fondada: En Cervantes e Navia de Suarna, parte inferior, parte baixa dun terreo.
Fornelo: En Navia de Suarna, pequena ventá que dá da cociña á corte.
Fradar: En As Nogais, podar as árbores.
Fraudar: En Castelo de Frades (Cervantes), quitar ao castiñeiro o que ten de vello para renovalo.
Furco: En Cervantes,  Navia de Suarna e As Nogais, ristra (de millo, allos, cebolas...).
Fúrrea: En Cervantes, chamábase así ao tabaco que alí se colleitaba.
Gabita: En Navia de Suarna, medio de tiro adicional cunha segunda xunta. 
Gadaño: Sacho de dous dentes. (Recollido de Kike de Vidal).  
Galiña cega: En Pedrafita do Cebreiro, perdiz pequena que vive en terreos húmidos, tamén coñecida como arcea.
Galiña Gorda: En Cervantes, planta de cuxas bagas negras se fai unha tintura.
Galo Cresto: En Becerreá, clase de paxaro semellante ao corvo pero de cores máis vistosas.
Galocho: En Pedrafita do Cebreiro, chanco.
Gamota: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de planta silvestre.
Ganchos: En Becerreá, aparello agrícola, especie de gran rastrel de dentes circulares, usado para remover superficialmente a terra; en Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), son os da gramalleira para colgar potes ao lume.
Ganseira: En Cervantes e Navia de Suarna, varal, largueiro.
Garabato: En Becerreá, forcada de ferro de dentes curvos.
Garabullos, En Navia de Suarna e Pedrafita do Cebreiro, leña miúda.
Garañón: En Becerreá, caruncho do centeo.
Garelo: En Pedrafita do Cebreiro, bugallo, especie de planta.
Gata fornela: En Pedrafita do Cebreiro, gabián.
Golada: En Cervantes, porto de montaña. 
Gorlar: Ruído emitido polos porcos cando teñen fame. (Recollida do Endl de Navia de Suarna).  
Gramalleira: En Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), por gramalleira, a cadea que se colga do teito da lareira para suxeitar o pote sobre o lume. Tamén garmalleira.
Granda: En Cervantes, terreo onde medran uces.
Gueldro: En Os Mazos (Baralla), cría da troita utilizada como cebo.
Guincho: En As Nogais, especie de rastrel de grandes dentes curvos ou forcada de ramas curvas.
Gurbia: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba.
Herba do coral: En Navia de Suarna, herba de diminutas ceboliñas en cadea.
Herba do cuxigo: En Cervantes, coñecida tamén como herba da pezoña.
Herba do morto: En Cervantes, plantiña que machucada e posta nas plantas dos pés amortiguados pola frialdade cúraos.
Herba má: En Pedrafita do Cebreiro, ortiga morta.
Herbeiriña: En Cervantes, clase de planta verde e púrpura.
Horro: En Cervantes e Navia de Suarna, hórreo.
Inanque: En Cervantes, aínda.
Laborear: En Papín (Baralla), labrar, arar a terra.
Labrizo: En Navia de Suarna, mango da ferramenta de labranza.
Leldar: En Navia de Suarna e Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), fermentar a masa (“xa leldou”).
Leldo: En Becerreá, Navia de Suarna e Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), fermentado.
Loia: En Zanfoga (Pedrafita), estrofa discurrida por unha persoa que canta en rima e é contestada, do mesmo xeito, por outra ("se botan loias").
Louseiro: En Becerreá, canteiro que corta lousas.
Lucia e lucio: En Navia de Suarna, capa de xeo que se forma onde hai auga.
Llancras: En Cervantes e Navia de Suarna, larqueiros horizontais nas cancelas.
Malfuradiña: En Cervantes, planta pequena que pasa o talo por entre dúas follas.
Mapola: Papoula.
Marrote: En As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, pía de feixes de centeo ou trigo que se fai na terra ao segar.
Matugueira e Matorro: En Cervantes, matogueira.
Mazarica: Rodiña de madeira con mango para mazar o leite.
Millaca e Millán: En Navia de Suarna, herba semellante á avea, paínzo, pata de galo.
Mitigar: En San Román (Cervantes), botar no leite cachos de castaña ou pataca.
Marroto: En Navia de Suarna, segadores que van en cuadrilla segando o cereal no verán.
Mollo En Pedrafita do Cebreiro, feixe.
Morodeira: En Pedrafita do Cebreiro, planta que dá os morodos.
Mosqueira: En Cervantes e Navia de Suarna, semente mala que medra entre o trigo.
Murria: Dise dunha persoa ou animal esmirrado.
Murruxa: En Cervantes e Navia de Suarna, clase de herba, orella de rato.
Mutio: En Navia de Suarna, moito. 
Muxena: Muxica. 
Naspa: En varias zonas, sarillo para facer madeixas.
Neada, En Cervantes, niño.
Nebruscar: En Pedrafita do Cebreiro, comezar a nevar; tamén se di espulvuriñar.
Negral: En Cervantes, xesta. 
Nifrar: Choromicar. (Recollido do Endl de Navia de Suarna).   
Nordear: En Cervantes, soprar o vento do norte.
Novos: Vexetais que nacen despois de queimarse un terreo.
Numear: En Navia de Suarna, muxir. 
Odega: En Navia de Suarna, desculpa.
Ollar: En Covas (Baralla), rincón da cociña onde se deixa a leña que se vai a queimar.
Orrón: En Cervantes e Navia de Suarna, castiñeiro que dá castañas grandes, pero non de boa calidade.
Orsoño: Osiño pequeno, en Cervantes.
Ourear: En Navia de Suarna, cantar o ouriolo, coñecido tamén como vichelocrego.
Oureleiro: En varias aldeas do concello de Cervantes, e en Rao (Navia de Suarna). Cimada, remate, testeiro, en alusión a unha estrema ou marxe dunha finca.
Ouriceira: En Cervantes e Navia de Suarna, cercado pequeno onde se deixan os ourizos das castañas.
Ouriolo: En Navia de Suarna, cantar o ouriolo ou vichelocrego.
Outramente: En Cervantes, ademais, por outra parte, polo demais.
Paila: En Navia de Suarna, especie de tixola sen mango.
Pailla: En Cervantes, tixola.
Pallar: En Papín (Baralla) e Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), terreo onde se bota o pan.
Pallota: En Cervantes e Navia de Suarna, folla que recubre a mazaroca.
Palmela: Reixa plana do arado, de forma triangular cun espigo para asegurar. 
Palomiña: Bolboreta. 
Parafusa: En As Nogais, roda que se utiliza para mazar o leite.
Paramia: En As Nogais, cheminea do forno.
Paraza: En Cervantes e Navia de Suarna, casca, monda, das castañas, patacas...
Parrapois da Merda: En Cervantes e Navia de Suarna, escaravello.
Parromao: En Pedrafita, clase de xogo dos mozos. 
Parromeira: Feluxe. 
Pasteiro: En Pedrafita do Cebreiro, pasto.
Pata de Galiña: En Navia de Suarna. Planta da familia das gramíneas, cuxos rizomas, segundo Marcial Valladares Núñez (1884), son dulcificantes e aperitivos. Nalgunhas zonas costeiras de Galiza recibe o nome un tipo de alga. 
Patiadoiro: En Becerreá, tropel, multitude, morea. 
Paxelo: Roupa vella (Navia de Suarna).
Pecho: Clavixa que traba o ogo do tear, e tamén clavixa dunha porta.
Peis: En Pedrafita do Cebreiro, pés.
Perendós: No Cebreiro, planta medicinal.
Pertegal: En Navia de Suarna, espazo do carro para cargar.
Peseleiro: En Cervantes e Navia de Suarna, cesteiro, que fai cestos. 
Peselo: Cesto co cu fondo e boca acampanada. (Recollido de Kike de Vidal).  
Peso: En Cervantes e Navia de Suarna, cesto grande que se utiliza para recoller os ourizos e botalos na ouriceira.
Pexegueira: En As Nogais, presebe.
Pibideiro: En Papín (Baralla), horta pequena para verduras.
Pipal: En Pedrafita do Cebreiro, aguilón.
Pito Vergadello: En Pedrafita, paxaro carpinteiro.
Po: En Becerreá, o que despide a máquina de trillar, que non sexa palla ou gran.
Polvorín: En Degrada (Cervantes), neve con vento.
Porteleiro: En Cervantes e Navia de Suarna, cancela dunha herdade.
Prao e prau: En Baralla e As Nogais, prado.
Prixada: Pau de liceira de tear.
Pulvozo: En Navia de Suarna, reducido a po.
Pumar e pomar: En As Nogais, maceira.
Punxa: En Baralla, leña de monte.
Queda: En Pedrafita do Cebreiro, forma, modo, maneira (“chamámoslle de dúas quedas”).
Quello: En Cervantes, camiño na montaña.
Queimada: En Cervantes, parte do monte que se queima para plantar centeo.
Quendada: En Cervantes, día que corresponde a un veciño para utilizar a auga para regar. 
Racha: Estela. 
Ranfoñar: En As Nogais, rosmar.
Rastro: En Horta (Becerreá), rastrel de ferro que leva o tractor para desfacer os torróns; en Barxamaior (Pedrafita do Cebreiro), grada tanto de varas como de madeira con dentes.
Rebar: Retirar a terra dunha finca. (Recollida do Endl Navia de Suarna).
Rebezo: En Cervantes, o rebezo, o mamífero rumiante. 
Rebinxe: En Navia de Suarna, mal humor.
Rebola: En Navia de Suarna, vara de xesta con que se quenta o forno; en As Nogais, carballo.
Reboleira: En Horta (Becerreá), mata de carballo que brota de novo; en Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, carballeira.
Rebro/Reblo: Terra que arrastra a auga. (Recollido do Endl Navia de Suarna).
Recipiente para conter a auga: Canadeiro.
Redrollo: En Cervantes, becerreo de cría.
Reia: En Navia de Suarna, voz para chamar á ovella.
Relistrar: En Navia de Suarna, alustrar, lostregar.
Relustrar: En Baralla, alustrar, lostregar.
Revoltizo: Millo tardío.
Roca de Penas: En Pedrafita do Cebreiro, rochedo.
Rodalo: En Cervantes e Navia de Suarna, útil de madeira con forma de media lúa co seu mango para xuntar o gran, etc.
Rodela: En Navia de Suarna, corriza, especie de correa feita con ramas verdes para atar os feixes.
Romballón: En As Nogais, abesouro, insecto que romba.
Ronxoes: En As Nogais, chicharróns.
Rumbar: En As Nogais, rosmar.
Ruxideira: Roca de fiar.
Sabugueiro: Boito, en Navia de Suarna.
Samarco: En Cervantes e Navia de Suarna, herba mala.
Sangoviño: En Aranza (Baralla), árbore do sanguiño.
Sangomín: En As Nogais, sanguiño.
Sangumio: En Cervantes e Navia de Suarna, sanguiño.
Seara e Senara: En Becerreá, Degrada (Cervantes), As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, parte do monte que se queima, no cal se sementa centeo.
Sincero: En Pedrafita do Cebreiro, cuberto de neve, especialmente das plantas. 
Soíllo e soíllo: En As Nogais, sitio soleado.
Solterois: En Cervantes e Navia de Suarna, gando que non está no rabaño.
Sornear e sornexar: En As Nogais, roucar.
Sotarrego: En As Nogais, soto, subterráneo.
Sulleiro: En Covas (Baralla), sitio onde dá moito o sol.
Tamoncela e tumuciela: En Pedrafita do Cebreiro, pau ganchudo nun extremo e cunha cadea no oposto que serve de temón á grada.
Tapao: En Navia de Suarna, tellado de lousa sobre o forno.
Táramo: En Navia de Suarna, varredoiro (vasoira grande).
Tarreña: En Pedrafita do Cebreiro, vasilla para cociñar e servir a comida.
Tascón: En Pedrafita, espadiña para espadelar o liño.
Tazo: En Pedrafita do Cebreiro, toxos que se apañan no monte para cama do gando, estrume.
Tega: En Navia de Suarna, medida de gran e de terra, semellante ao ferrado.
Tego: En Becerreá, medida de gran e de terra, semellante ao ferrado.
Tempereiro: En Cervantes e Navia de Suarna, temporeiro (pan tempereiro).
Teso: En Cervantes e Navia de Suarna, prominencia pequena do terreo.
Tesón: En Horta (Becerreá), o tentemozo do carro.
Testiza: En Cervantes e Navia de Suarna, grade de varas.
Torgadura: En Becerreá, asfixia.
Torgar: En Becerreá, asfixiar.
Torgas: En Covas (Baralla), os dous aros de madeira polos que pasa o pescozo do animal xunguido ao xugo.
Torta: Proia.
Trabincar: En Pedrafita do Cebreiro, atar coa corda do carro os estandoiros para que non abran demasiado coa carga.
Tramoxa: En Pedrafita do Cebreiro, moega do muíño.
Trapa: En Pedrafita do Cebreiro, pequeno madeiro, accionado por medio dun largueiro, para cortar a auga do muíño.
Traveira: En Cervantes, cada unha das vigas que serven de base aos tiradores que forman a armazón de soporte dos teitos de colmo nas pallozas e nos hórreos.
Trebusento: En Cervantes, que treme moito.
Trebusía: En Cervantes e Navia de Suarna, tremor.
Trelo: En Baralla, sedeño.
Trincheiras: En Cervantes, desmonte feito no terreo para un camiño.
Trutia: En Navia de Suarna, troita.
Tulla: En Degrada (Cervantes), onde se salga e conserva a carne do porco.
Turrullón e turrullois: En Cervantes e Navia de Suarna, chicharrón na mantanza.
Uchete: En Baralla, recipiente pequeno para o sal.
Urdidoiro: Rolo dianteiro no que vai enrolado a tea tecida.
Vagoada: En Cervantes, val.
Vale: En Vallo (Navia de Suarna), faldra do monte.
Valiña: En Cervantes, lugar montañoso que forma un pequeno val.
Vara de Monte: En Cervantes e Navia de Suarna, monte comunal de pastos ou en que se reparten searas.
Varadío: En Cervantes, sortes que se botan para o reparto de terras.
Varexador: En Cervantes e Navia de Suarna, quen varexa castañas.
Varexo: En Cervantes e Navia de Suarna, acción de varexar castañas.
Vasoiro: En As Nogais, vasoira feita de xestas.
Veado: En Cervantes, corzo.
Vedramio e Vedrón: En Cervantes, espesura do bosque.
Vela de Corzo: En Navia de Suarna, gabuzo para o que se utiliza a cádava (toxo chamuscado) de certa especie de urce.
Velairo ou Belairo: En Cervantes e Navia de Suarna, especie de palleiro onde se almacena a herba para o gando durante o inverno.
Venable: En Cervantes e Navia de Suarna, especie de sabre enmangado para cazar xabaríns.
Vizorro: En Navia de Suarna, ave de tamaño grande en xeral.
Volvedoira: En As Nogais, escumadeira.  
Von: En Becerreá, por vou ("Von a Lugo"). 
Vrincallo: En Cervantes e Navia de Suarna, atadallo ou vencello para atar feixes.
Xabreiro: En Becerreá, sitio frío onde non dá o sol; en Cervantes, vento frío do norte.
Xamúa: En Cervantes e Navia de Suarna, armazón.
Xardón: En Cervantes e Pedrafita do Cebreiro, acivo.
Xoncer: En Pedrafita, xunguir ("xoncer o gando").
Xouzá ou xenzá: En Pedrafita do Cebreiro, planta da xenciana.
Zabrear: En Navia de Suarna, traballar moito ou a empurróns. 
Zonchos: Castañas cocidas con pel.
Zreixal: En As Nogais, cerdeira.


"-Que boa moza levas, Pedro". "-Ela che mo dixo, Xoán".

"Santa Ádiga margariteira, na taberna me agardeis".

(Recollidos por un seminarista anónimo de Pacios, en Baralla) 

O muíño de Penamaior: Situado en Penamaior (Becerreá), fronte ao mosteiro cisterciense de Santa María, hoxe en día totalmente abandonado. A importancia que tivo como encontro dos veciños da comunidade dánolo unha canción popular que se conserva: "Na porta daquel muíño/hai dúas pedriñas dasento/unha é para namorar/e outra para pasar o tempo./Na porta daquel muíño/hai un carballo rachado/onde sentan as mozas/a matar o condenado".

"A conta xusta e axustada", dixo o crego da Golada. (Recollido en Becerreá)

"Os de Horta comen o caldo nunha biorta, i-os de Torallo nun fardallo". (Becerreá)

Dille a vaca ao becerro: "Ti virás por onde eu pase". (Recollido en Vilamane, Becerreá)

Dixo a zorra: "Arriba, pés e zancas, que neste mundo non hai máis ca trampas". (Cervantes)

Dixo o gato: "Dios nos dea arcas abertas e mulleres de pouco coidado". (Cervantes)

Díxolle San Froilán ao lobo: "Xa que me comiche o burro, lévame os libros a Lugo". (Cervantes)

"De Coro, trece veciños e catorce avogados". (Coro, concello de Navia de Suarna)

"A nabiña do nabo sempre quere ver marchar da horta ao seu amo". (Navia de Suarna)

Dos nabos din en Navia de Suarna que entre eles nunca saen malas herbas porque así como sae mata todo.

"En San Xoán québralle a primeira raíz ao pan, en San Pedro a do medio, e en Santiago... fouciños a el". (Navia de Suarna) 

Copla de cego: Hai anos que polas feiras ían pola Pobra de Navia un cego delgadiño maila súa muller, esta, ao contrario ca o seu home, era moi gorda, máis aínda, gordísima. Eran de Ourense e cantaban coplas. Unha delas chamaba a atencíon porque a ripia falaba de que tres mulleres de Burón caparan a un mozo (o informante non lembra se a afrenta fora por unha violación, ou que non quixera casar cunha delas por engano cando a deixou preñada, ou por outro motivo). Ao rematar ían cara a Taberna de Pardo e a muller subíase a unha báscula e os clientes, entre chanqueiro e chanqueiro, facían apostas para adiviñar o que pesaba. O cego acompañábase dun acordeón e a muller, mormente, era a que cantaba e se encargaba de recompilar acontecementos tráxicos, algúns tamén ledos e retranqueiros, para logo facer as súas composicións que eran bastante mellores que as de muitos afamados letristas de hoxe en día. (Achegado por Kike de Vidal).

"En Viladicente matan o gando e aran ca xente". (As Nogais) 

"Os de Acevedo comen o caldo acedo". (Navia de Suarna)

"Os de Corneantes, burros de antes". (Cervantes)

"Os de Rao levan a merda na mao". (Navia de Suarna)

"Os de Sinada van ao hórreo e non atopan nada". (Navia de Suarna)

"Os de Virigo comen o gato ata o viligo". (Navia de Suarna)

Ditos recollidos de Fardelo de Tradición, publicado polo CPI de Navia de Suarna:
 
"A castaña a primeira, a noz a postreira".

"A castaña que está no camiño é do veciño".

"As castañas polo San Martiño, teñen sede e queren viño". 

"Castañas e viño fan a ledicia do San Martiño".

"Polo San Martiño o touciño sabe a viño". 

"Castañas, viño novo e chourizos, no mes dos Santos son vicios". 

"Poucas castañas en novembro, neve en decembro".

"Auga corredía, todo o mal desvía".

"Cando non chove en febreiro, non hai bo prado nin bo palleiro".

"Cando o cuvo vén pola ribeira, mel e manteiga, e cando vén pola montaña, pan e palla".

"Cando o trigo está no celeiro, é do dono ou de quen ten diñeiro".

"Carballo no chan, todos á leña".

"Hórreo no camiño, alegra ao peregrino".

"Labrador luneiro, nin boa meda nin bo palleiro".

"O corvo nace na pena, e tira pra ela".

"Neve febreiriña, tarde vén e lo camiña".

"Non hai xaneiro sen xeada, nin tulla sen palleiro".

"Se xea o día de San Brais, sesenta xeadas máis". 

"Avogado durmiñón, sen diñeiro no caixón".

"O ferreiro de maldición, ao ter ferro fáltalle o carbón".

"Arrieiro dunha besta, cesteiro dunha cesta e pescador dunha cana, perden máis que gañan".

"Polo San Xoán, máis queixo que pan".

"Se pra túa casa é o madeiro, córtao en xaneiro".

"Xulín sega o foucín, agosto queima o rostro, setembro pan que retembre".

"En xaneiro, sete lobos ao carreiro".

"Home refraneiro, home de pouco diñeiro".

"A muller é muller cando lle apunta a teta".

"Vale máis fume da miña casiña, que lume da veciña".

"Se queres chegar a vello, garda aceite no pelello".


DENOMINACIÓNS DO LOBO E O ZORRO NOS ANCARES

Recollidas de Denominaciones Gallegas de la culebra, el zorro y el lobo, de Xesús Alonso Montero.

O lobo

O Amigo (As Nogais)
O Capa Raxada (Padornelo-Pedrafita do Cebreiro)
O das catro patas (Cervantes)
O das orellas dereitas (Noceda-As Nogais)
O das ovellas (Pedrafia do Cebreiro)
O outro (Baralla e Pedrafita do Cebreiro)
O Perillán (Cervantes e Pedrafita do Cebreiro)
O Perucho (Cervantes)
O Raxado (Noceda-As Nogais)
O viado e A viada (Cervantes)

O zorro

O das galiñas (Cervantes)
O das pilas (Cervantes)
O fillo do xitano (Pedrafita do Cebreiro)
O García (Cervantes)
O Perillán (Baralla)
O Pícaro (Becerreá)

Colectivo Patrimonio dos Ancares