PATRIMONIO RELIXIOSO DA COMARCA DOS ANCARES

* Mosteiros da comarca dos Ancares
* Patrimonio relixioso do concello de Baralla
* Patrimonio relixioso do concello de Becerreá
* Patrimonio relixioso do concello de Cervantes
* Patrimonio relixioso do concello de Navia de Suarna
* Patrimonio relixioso do concello de As Nogais
* Patrimonio relixioso do concello de Pedrafita do Cebreiro

MOSTEIROS DA COMARCA DOS ANCARES 

MOSTEIRO DE PENAMAIOR 
Como escribiu Vázquez Saco no ano 1947, o pouco que deste cenobio se escribiu é a veces confuso e ata contraditorio. O mosteiro de Santa María de Penamaior levantábase na parroquia de Penamaior, no concello de Becerreá. Sobre a data da fundación existen varias opinións, créndose que no lugar houbo outro bieito anterior ao cisterciense. Nunhas notas recollidas por don José Piñeiro, coengo de Lugo do século XIX, inclúese unha reseña dun monxe anónimo de Penamaior que di que en tempos de Vermudo II O Gotoso, cando a invasión dos sarracenos, o abade de Carracedo do Bierzo enviou a Fr. Pedro Calvo con outros relixiosos para as montañas de Becerreá, instalándose onde logo se levantou o mosteiro. Continúa o anómimo cenobita que "es muy probable y no poco fundado en privilegios y otras escrituras del archivo del monasterio de Samos, que este monasterio de Penamayor fue aquel célebre monasterio de la Peña, cuyo abad D. Virila, dio monjes y libros para repoblar y restablecer el monasterio de Samos, que se hallaba desierto y abandonado, reinando D. Ordoño II". A fundación, segundo o anómino informante, tivo por fin "recivir a diferentes pereginos y enfermos que pasavan al Sr. San Tiago". Villa-Amil y Castro cita unha doazón que no ano 1171 fixo o conde Gómez á abadía de Carracedo, de cuxo outorgamento foi testemuña "Petrus Calvus, prior de Penamaior". Ángel del Castillo data a fundación no ano 1187, rectificando ao cronista bieito P. Yepes que a traslada ao ano 1225. No ano 1183 o papa Lucio III confírmalle ao mosteiro de Carracedo "Pennam Maiorem cun suis pertientiis". No 1188 Urraca González fai unha doazón a "Beate Marie de Penna Maiore, que cenobio Carrazedi pertinere vidatur, et in manum donni Michaelis de Deu...".
Para evanxelizar a zona, o prior Pedro Calvo envía uns monxes ás ermidas de Cruzul, Cubilledo, San Lourenzo do Rebollal e Vales, encargándolles que as administren, asistindo a aqueles que o necesitasen, tendo que dar conta cada oito días ao prior do que acontecía. Co envío de máis monxes dende Carracedo, o priorado convértese en abadía, cuxa erección, segundo o informante de Piñeiro, consúmase no ano 1225, data na que non concorda un dos redactores do Tombo de Penamaior: "Pero nisto non andivo moi exacto, pois atopámonos que xa no ano 1198, Sancho Pérez fixo unha venta a favor do abade e convento de Penamaior".
O mosteiro foi favorecido por Afonso IX segundo consta nun documento dado en Vilafranca do Bierzo o 30 de abril de 1227 en que doa a Penamaior o couto e igrexa do Salvador de Furco, doazón confirmada por Fernando III e Afonso X en privilexios dados en Allariz no 1232 e en Palencia no 1255. Chegou a reunir a finais do século XIII numerosas propiedades, mesmo o abade tiña ao seu servizo dous "escudeyros do abade" que se chamaban García Pérez e Miguel Pérez (Villa-Amil y Castro na Ilustración Gallega y Asturiana, 1880).
Nun documento do ano 1260, catorce persoas recoñecen que cometeron tropelías nos bens do cenobio e por elo renuncian á demanda e reclamacións que tiñan contra os monxes: "Pro malafactoria quam omnes fecimos donno abbate e conventu Penne Maiori violenter et dannose intrando et fragendo cautum suum renunciamus voci quam nos putabamus et demande quam iniuste faciebamus. Tali conditione firmantes tu nunquam nos de predicta factoria demandent". 
No ano 1268, o Adiantado Maior de Galicia dita unha sentenza sobre a exacción do tributo da moeda no couto de Penamaior.   
Un documento do ano 1262 fala de que os monxes recibiron en doazón un viñedo en Millaradello, lugar próximo a Vilafranca do Bierzo, para o seu consumo e celebración litúrxica. Dise que era o único mosteiro que non dependía directamente da abadía francesa do Císter. Das antigas dependenzas só quedan algunhas piastras que daban ao claustro, as súas pedras foron reaproveitadas noutras construcións. Segundo a tradición, aquí tamén estiveron os cabaleiros do Temple, a famosa orde monástico-militar. 
O desaparecido cenobio foi fundado, entón, por monxes cistercienses proveniente do Bierzo que o habitaron ata a Desamortización do ministro Mendizábal no ano 1835. O abade de Carracedo manda a uns monxes baixo o mando dun prior para que erixan unha casa e oratorio coa finalidade de atender aos peregrinos que ían cara Compostela, xa que por aquí pasaba unha derivación do Camiño de Santiago (Vázquez Saco, 1947), escollendo "unha das profundas barrancadas que cortan as ásperas serras polas que penetraba o camiño francés en Galicia" (Torres Balbás, 1954). Canda eles traen unha imaxe da Virxe de Abarcas e un relicario no que se garda un Lignum Crucis. Os seus dominios extendíanse por áreas de Baleira, vales de Neira de Rei e Neira de Xusá (Baralla), Becerreá e A Terra Chá. 
Consérvase a igrexa mosteiral, románica do século XII. De planta basilical, conta con tres naves rematadas por tres ábsidas, a central hexagonal e semicirculares as laterais. A portada está formada por un arco de medio punto con catro columnas con decoración vexetal sobre a que figura o escudo da abadía e unha fornela coa imaxe da Virxe. Nos laterais ábrense unhas ventás con dobre arquivolta sobre columnas. No tramo máis próximo á cabeceira, nun dos laterais, ábrense un óculo decorado con boceis, bólas e cabezas humanas. No tímpano aparece a data ERA MCC IV I (ano 1162). Nun aleiro hai dous canzorros que segundo a crenza popular representan a Sede e a Fame. Cóntase que cando a restauración do templo atoparon unha mazmorra onde había un sistema para torturar aos presos polo método da goteira, que ben suxeitos por un mecanismo para que non se puideran mover, sobre a súa cabeza caía unha gota de forma intermitente que lle perforaba a tapa do cranio e lle podrecía os miolos.
Xunto a igrexa érguese a coñecida como A Cruz de Ferro (hoxe en día de madeira). Disque pola noite, os mortos que compoñen a Santa Compaña, a procesión nocturna de ánimas en pena, axeónllanse diante dela para para purgar as penas e acadar, así, a salvación das súas almas. Cóntase que cando tronaba, todos os raios ían parar a ela.
No Archivo Histórico Nacional gárdanse 493 pergameos (o máis antigo é do ano 1161), practicamente inéditos, pois só se coñecen os dous de Afonso IX e algún outro solto, ademais dos utilizados por Villa-Amil y Castro e dados a coñecer na Ilustración Gallega y Asturiana no ano 1880 baixo o título Cuatro noticias sueltas del antiguo monasterio cisterciense de Penamayor. O primeiro diploma, moi maltratado e defectuoso, foi dado en Vilafranca do Bierzo no ano 1223, atopándose incluído na confirmación que do mesmo fixo o rei Fernando. Trátase da tributación dos iugueiros de Penamaior. Polo segundo concédeselle ao mosteiro o coutro de San Salvador de Furco, que confirmarían máis tarde o mesmo Fernando e Afonso X, en Allariz e Palencia, nos anos 1232 e 1255 respectivamente. Conta Vázquez Saco (1947) que tamén estaban sen aproveitar os fondos que hai anos posuía Estanislao Pinacho: un libro becerro do século XVIII e máis de cen escrituras, conservándose tamén interesantes noticias nos fondos de Carracedo do Bierzo.Declarado BIC.
 Igrexa mosteiral de Penamaior
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Nas dependenzas acaroadas á igrexa consérvanse algúns restos do primitivo cenobio
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Xunto a igrexa érguese a lendaria Cruz de Ferro, hoxe en día de madeira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  
  
MOSTEIRO DE DORNA 
Posto baixo o padroado de Santa María, atopábase na parroquia de Dorna, concello de Cervantes, solitario, afastado dos núcleos de poboación, nun encaixado val a carón do río Quindous. Aquí tiveron unha granxa e priorado os monxes cistercienses de Carracedo do Bierzo, citándose no seu cartulario dende o ano 1200, sempre co nome actual. No ano 1203 Afonso VIII libera ao mosteiro de "Sancte Marie de Dorna... de fossadaria et de toto foro et regio fisco". No Arquivo Histórico Provincial de Lugo figuran vendas da desamortización do cenobio no ano 1835. Non se conservan restos, se ben hai que cre, sen fundamento aqueolóxico nin escrito, que unha casa abandonada que hai detrás da igrexa puido pertencer ao antigo cenobio. Hai quen conxectura que estivo habitado polos templarios; dise que os monxes-guerreiros eran os encargados de enterrar no cemiterio aos mortos da parroquia, non permitindo a inxerencia de cregos alleos á súa orde.
No lugar érguese a igrexa parroquial de orixe románica, reformada en séculos posteriores e nun estado de conservación bastante deficiente, con pegotes de formigón e bloques e teito con tramos de uralita que contrasta coa cuberta de lousa. Presenta unha ampla nave teitada a dúas augas, con presbiterio de planta rectangular, cuberto á mesma altura ca nave, coa sancristía acaroada na súa parte posterior. A bóveda de madeira substituíu a outra anterior de pedra. A porta de acceso está na parede lateral norte onde tamén se pode ver un toscos canzorros de lousa. Na parede lateral sur está outra porta e un contraforte. Acaroado á igrexa hai un arco realizado en cachotes de lousa  sobre o que se erixe a espadana dun van. No interior conserva un retábulo do século XVIII coas imaxes de Santa María, San Roque e San Xoán.
No mes de marzo de 2015, o Bispado de Lugo comprometeuse a reparar o teito.
 Igrexa de Dorna
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Espadana da igrexa de Dorna
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

MOSTEIRO DE SAN SALVADOR DE CANCELADA 
A única referencia da que dispoñemos débese a unha licenza do papa Alexandre III ao bispo de Lugo, Xoán, para construír unha igrexa e un mosteiro no lugar de Cancelada, en terreos doados polo rei Fernando, e para facer doazón dela aos monxes do Císter. Nun documento do 1066, o presbítero Pelagius Iuliani fai doazón da vila de Dumia ao mosteiro: "concedimus ibidem villam nostram que habemus hic in Dumia". De existir este mosteiro, posto baixo o padroado do Salvador, a data de fundación hai que situala entre os anos 1152 e 1181 en que o bispo Xoán, elixido polo cabido, estivo á fronte da diócese de Lugo. Este prelado fora con anterioridade abade do mosteiro de Samos. O cenobio menciónase na España Sagrada, do século XVIII, dos PP. Flórez e Risco.
Se nos atemos á toponimia, na comarca dos Ancares atopamos Cancelada nas aldeas de Vilar de Cancelada e Quintá de Cancelada (Becerreá), e San Tomé de Cancelada (Cervantes).
Igrexa de San Tomé de Cancelada, en Cervantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

SAN XOÁN DO MOSTEIRO 
O Mosteiro (San Xoán), é unha parroquia do concello de Cervantes. Freguesía que tivo templo documentado templo documentado no século VII, na coñecida como División de Wamba. Tamén se cita no Liber Itacii e na Crónica Naxerense. No ano 915 o rei Ordoño II outorga escritura de doazón do territorio a favor da igrexa de León, feito que provocou un longo litixio entre as dióceses de Lugo e León e que ao parecer durou dende o século XI ao XIII. A igrexa actual, contruída no ano 1830, disque que asenta sobre un primitivo mosteiro templario que deu lugar ao topónimo O Mosteiro.
Igrexa de San Xoán do Mosteiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

MOSTEIRO DE ESTREMAR 
Estremar é unha aldea da parroquia de Dorna, no concello de Cervantes. Segundo a tradición, por riba da aldea houbo un mosteiro cisterciense dependente do de Carracedo do Bierzo, crenza, supoñemos, que se debe a unha confusión co de Dorna, situado non moi lonxe.

MOSTEIRO DE SANTO ANDRÉ DAS NOGAIS 
Segundo a tradición, xunto a igrexa parroquial de Santo André das Nogais existiu un antigo eremitorio convertido en mosteiro e do que non quedan restos visibles. Está declarada como BIC.
A igrexa conserva restos de tres estilos arquitectónicos, os máis antigos van dende o século VII ao século IX. Tanto no exterior coma no interior pódense ver varios elementos decorativos reutilizados, ademais da inscrición da fundación do templo. Nun dos contrafortes do edificio hai insculpidos un círculos concéntricos con coviña central, apreciándose tamén dous radios que parten dela.
No interior vese unha porta, tapiada na actualidade, que recibe o nome de Porta da Penitencia. Descoñécese con exactitude a que debe o nome, uns din porque era utilizada polos monxes do primitivo cenobio para facer penitencia, outros que por ela pasaban os reos para expiar os seus pecados. Tamén dentro hai unha Virxe que popularmente recibe o nome de Virxe da Portería que hai moitos anos levou o cura para non se sabe onde por motivos, dixo, de seguridade; cando a imaxe volveu de novo, os veciños aseguraron, e os que coñecían a talla continúan a asegurar, que non se trataba da orixinal.
Hai anos, cando a reforma e ampliación do cemiterio que arrodea a igrexa, saíron á luz varias tumbas feitas con laxes que foron destruídas. Descoñécese tanto a época de pertenza como a quen enterraban nelas. Uns din que puideron corresponder aos monxes que habitaban no mosteiro, hipótese que non convenceu a todos os vecios xa que tamén apareceron tumbas de pequeno tamaño que se dicía eran onde enterraran aos fillos dos monxes. 
Dous canzorros que se hai debaixo do aleiro da ábsida románica, din que representan á Sede e á Fame, alegoría do duro que era o traballo nestas terras. 
En Santo André tamén se celebraba a Festa da Cofradería; para elixir ao ramista entre os irmáns confrades sorteábase un ramo que estaba posto aos pés da Virxe do Rosario. O confrade tiña que percorrer a parroquia  recadando para facer a festa ben en cereais (trigo ou centeo), ben en produtos como lacois, touciños ou xamois que logo subastaba o párroco. 
Canzorro na igrexa de Santo André das Nogais
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Cristo Bizantino, procedente da igrexa de Santo André das Nogais, no Diocesano de Lugo
(Foto achegada por Luis López Pombo)

Motivos decorativos na igrexa de Santo André
(FotoL: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Curiosa gravura nun contraforte da igrexa de Santo André
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

MOSTEIRO DE SANTA MARÍA A REAL DO CEBREIRO
O Cebreiro atópase no concello de Pedrafita do Cebreiro, lugar emblemático situado no Camiño Francés, porta de entrada a Galicia dos peregrinos a Santiago de Compostela. Aquí houbo un mosteiro que dispoñía dun hospital para atender aos peregrinos, en funcionamento ata o ano 1858. Foi fundado no século IX polo cabaleiro Xiraldo de Aurillac. P . Yepes sitúa a súa construción no ano 836. Hipólito de Saa Bravo, citando a Historia de la iglesia de Santiago de López Ferreiro, trae unha doazón de Afonso II ao presbítero Sisnando, administrador no ano 874 da Se de Iria, mais nada se di da igrexa-mosteiro do Cebreiro, detallados no privilexio do ano 883, o que, como ben sinala o investigador Luis López Pombo, fai supoñer que a restauración da igrexa e do mosteiro foi anterior ao 833 e posterior ao 874. Non é ata os pontificados de Urbano II (1088-1099) e Inocencio III (1160-1216) cando comeza a ter importancia e tamén a existencia das primeiras achegas documentais que se conservan. Logo pasou por mans dos monxes de Cluny, do Císter e dos Franciscanos. A raíña dona Urraca faille unha doazón e privilexio no ano 1118, dando ao priorado a vila berciana de Perexe e os seus términos, o que posteriormente daría orixe a un longo preito entre o prior do Cebreiro e o abade de Santa María de Vilafranca do Bierzo. Fernando II, xunto con dona Urraca Alonso, entón infanta de Portugal, dan ao hospital do Cebreiro o lugar de Zanfoga (Canfoga nos documentos antigos) e Perexe, ademais de confirmar todo o de seu pai Afonso VII. Segundo a tradición, nos días de néboa os monxes facían soar a campá para orientar aos peregrinos perdidos. Tanto o cenobio como a igrexa foron pasto das chamas ao menos no século XV e no ano 1641. No 1858, a raíz da Desamortización de Mendizábal do ano 1835, os monxes foron obrigados a abandonar O Cebreiro o que levou que as rendas, foros e décimos pasaran a outros administradores, tal como figura nos libros do Rexistro da Propiedade de Becerreá dos anos 1845 e 1865, conservados no Arquivo Histórico Provincial de Lugo. No ano 1961, realiza unha visita ao templo e ao hospital o entón Comisario de Belas Artes Manuel Chamoso Lamas, feito que vén a marcar a data de comezo da súa recuperación. 
O dicionario francés de Historia e Xeografía Eclesiástica menciona as grandes hospedarías que Cluny tiña no Camiño Francés a Santiago: Frómista, Sahagún, Astorga, Vilafranca do Bierzo e "Sur la cime la plus abrupte du chemin français s´elevait le monastere Hotellerie de Zebrero, donné par Alphonse VI à . Geraud d´Orleans".
Dende a súa fundación hai constancia de 46 priores, entre o 1398 e o 1830. No 14494 era prior Alonso de Estadillo. Ao parecer, durante o seu mandato os peregrinos non eran ben recibidos, deixándoos morrer de fame e frío. Nese mesmo ano sucedeuno o Bachiller Arias de Liñares quen deu conta aos Reis Católicos da mala administración das rendas polo anterior, non destinándoas para os fins que foran dadas.
A igrexa, construída en cachotaría de lousa (ata o ano 1804 estivo cuberta de colmo), conserva no interior un cáliz, unha patena, un crucifixo e unha estatua sedente da Virxe e o Neno do século XII (a Virxe do Milagre sufriu varias lamentables restauracións, mesmo se dubida de que a imaxe que vemos hoxe en día sexa a orixinal), dous sártegos antropomorfos onde están soterrados os protagonistas da famosa lenda do Santo Milagre e unha pía do século IX onde ata o século XII se bautizaba por inmersión. No ano 1991 practicouse no templo e contorna unha importante restauración. Ao pé do altar respousan os restos de don Elías Valiña San Pedro, párroco que adicou a vida a poñer en valor o santuario e a súa relación co Camiño a Santiago.
Como sinalamos, aquí abrollou a lenda do Santo Milagre, acontecida nun inverno de mesta nevarada e forte zarracina do ano 1300, onde a fe dun deslido labrego venceu a fachenda dun descrido crego. Outra lenda sitúa no Cebreiro o Santo Graal, a Santa Copa utilizada por Xesús durante a Derradeira Cea.
(Agradecemos a inestimable información e as fotos achegadas polo investigador e escritor Luis López Pombo). 
A principios do ano 2015, dende o noso colectivo sacamos á luz varios temas relacionados co santuario, entre outros averiguar onde se atopa o orixinal do Cristo gótico, cuxa copia podemos ver no presbiterio. Tamén sobre que partes do orixinal románico se conservan da Virxe do Milagre. (Ver apéndice: O Cebreiro: Entre a Historia e a Lenda).
Santuario do Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Nosa Señora do Cebreiro co Neno
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares
 
O Santo Graal do Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

O Cebreiro no ano 1954, nunha foto de Vega
(Foto achegada por Luis López Pombo)

Retábulo maior da igrexa do Cebreiro no ano 1954, nunha foto de Vega

Táboa do coro da igrexa do Cebreiro, do século XVII, no Museo Diocesano de Lugo
(Foto achegada por Luis López Pombo)   



PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE BARALLA 

IGREXA DE SANTIAGO DE ARANZA 
Do século XVIII. Consta dunha nave a dúas augas cuberta en lousa. Espadana granítica dun van. O presbiterio é máis amplo e elevado ca nave. A sancristía atópase na parte posterior do presbiterio. No interior, retábulo maior de trazas neoclásicas que acolle unha imaxe de Santiago peregrino, do século XVI. Tamén se pode ver a un San Roque e a San Francisco de Asís. No retábulo lateral sur, Cristo e Virxe co Neno.
Igrexa de Santiago de Aranza
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE ARROXO 
Situada na aldea de A Eirexe. Ten unha nave cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de tres ocos baixo da cal hai un reloxo ao que lle adicaron unha copla. No interior do templo retábulo maior con imaxes de xeso; os dous restantes acollen tallas de Cristo e da Virxe, ambos do século XVIII, Santa Lucía e San Xosé. Na sancristía hai dúas tallas policromadas de San Xoán e San Roque do século XVI. Custódiase unha copa de prata cicelada e unha custodia solar.
 

IGREXA DE SANTA MARÍA MADANELA DE BARALLA 
Do século XIX, presenta unha planta de cruz latina. Conta cun retábulo neogótico de madeira. A iconografía está representada polo San Vitoiro, feito por Magariños no século XX, e San Xosé. Na sancristía outro San Vitoiro do século XVIII.
 Igrexa de Santa María Madanela de Baralla
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN MARTIÑO DE BERSELOS 
Interesante edificio do románico galego, con nave rectangular con cuberta en lousa a dúas augas. Ábsida semicircular, máis baixa e de menor tamaño ca nave, con dúas seteiras. No muro que serve de separación coa ábsida así como nos muros testeiros tamén se abren seteiras. No muro da esquerda porta de arco de medio punto polo interior e alintelado polo exterior. Baixo a espadana obsérvanse dúas ménsulas que sinalan a existencia dun antigo teito. O tímpano descansa en ménsulas sinxelas, apoiadas en xambas, con arquivoltas de imposta de nacela, en dúas parellas de columnas con fustes monolíticos que posúen capiteis con estrías nos arrinques de volutas. Na columna interna, colocada nun plinto cunha cabeza humna a xeito de pouta, está un pedestal no que aínda se pode ver a inscrición fundacional: "PELAGIUS FECIT OP", "Paio fixo esta obra". A data de construción desta igrexa de San Martiño hai que situala entre os anos 1280 e 1310.
 Igrexa de San Martiño de Berselos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Igrexa de San Martiño de Berselos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

 Igrexa de San Martiño de Berselos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE CONSTANTÍN 
Igrexa con adro-cemiterio ao redor. No fronte do templo cabido cuberto en lousa a tres augas que protexe a porta oxival de acceso ao interior. Sinxelo campanario de catro ocos. O presbiterio é máis elevado ca nave, con traza final en semicírculo. O coro está ao principio da igrexa, baixo del hai unha pía bautismal coa cruz de Malta (o padroado era exercido pola Encomenda de Portomarín, da Orde de San Xoán de Xerusalén) na que figura a data de 1734. Retábulo de estilo neoclásico con tallas da Inmaculada, San Francisco, San Antonio Abade e San Xosé, realizadas polo escultor compostelán Magariños.
 

IGREXA DE SANTIAGO DE COVAS 
A noticia máis antiga sobre esta igrexa data do ano 1120, nunha escritura en que o bispo Pedro de Lugo asigna aos coengos da catedral parte das súas posesión e rendas. No documento noméanse parte das posesión e rendas da súa igrexa "villas de Bandi quae faerunt de Ossorii Vermudi cum familia et familiis, villam de Labruxio, villam de Cobas, villam de Villartelin..." (Historia Sagrada do P. Risco). Orixe románica, con adro-cemiterio ao redor ao que se accede por medio dunha escaleira. A portada está precedida por un cabido cuberto en lousa a tres augas, con trabe tirante que descansa sobre piares e tres columnas. Nave de planta rectangular e ábsida semicircular, dividido por dúas semicolumnas, de plintos con cabezas humanas con poutas e basas góticas, con fiestra en seteira con arco románico. No interior, retábulo maior sinxelo con catro caras de anxos, coas imaxes de Santiago Peregrino, a Inmaculada, San Brais e un sagrario que leva gravado un Santiago do século XVI. Os retábulos laterais, o dereito barroco con columnas salomónicas de acios, acolle unha Virxe do Rosario, e o esquerdo un San Antonio do século XVII. Canto á ourivería, custódiase un copón de prata cicelada do século XVIII. Antes de facer o novo acceso ao adro e ao cemiterio, os fregueses non podían entrar pola porta principal se non estaba o párroco. Tiñan que facelo por uns chantos postos sobre o muro que da ao camiño.
Igrexa de Santiago de Covas
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN PEDRO DE FERREIROS 
De orixe barroca e de planta rectangular, atópase moi desfigurada polas sucesivas reformas. Adro-cemiterio ao redor. A porta de acceso está cuberta por un cabido moderno. No interior non conta con retábulos. Acolle as imaxes de San Pedro e a Virxe dos Remedios. Custodia unha cruz parroquial de madeira e un copón de misar de prata cicelada do século XVIII.
 
Igrexa de San Pedro de Ferreiros
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DO SALVADOR DE FRANCOS 
Francos posúe unha igrexa parroquial que hoxe en día non é matriz, xa que a freguesía principal está en Laxes. Adro-cemiterio ao redor. Nave cuberta en lousa. O presbiterio é máis elevado ca nave, cuberto a catro augas. Espadana dun van que ten como remate unha moldura con decoración alusiva á casa reinante no momento de construción da igrexa, no ano 1663. No interior, retábulo renacentista sinxelo e tosco, coas imaxes do Salvador cunha bóla do mundo, o Santo Antonio e Santa Tareixa.
   
IGREXA DE SAN TOMÉ DE GUIMAREI
Con adro-cemiterio ao redor. Nave cuberta en lousa a dúas augas. No testeiro norte, ao exterior, unha escaleira sobe á espadana. O presbiterio, máis elevado ca nave, está cuberto a catro augas. A fronte vai precedida dun amplo cabido con piastras e columnas cuberto a tres augas. No interior, coro ao que se accede por medio dunha escaleira. Ten tres retábulos, o maior é moderno, mentres que o lateral norte contén unhas columnas salomónicas lisas coa imaxe de San Tomé, dúas Virxes e relicario incrustado na basa; o retábulo lateral sur presenta ao San Antonio e unha mesa de misar de granito do ano 1813. Hai outras dúas tallas, un San Antonio e a Virxe do Carme. Salienta unha pía bautismal cun relevo humano recollido entre cordas, cunha base de dúas cabezas de home con animal no medio. Nun muro ten unha inscrición coa data de reedifición no ano 1801.

 

IGREXA DE SAN PEDRO DE LAXES
No concello de Baralla. Trátase dunha sinxela igrexa rural. Nave cuberta en lousa a dúas augas. O presbiterio vai na mesma liña ca nave, con cuberta máis baixa. A sancristía está situada no testeiro. Espadana de dous vans. O presbiterio vai precedido dun arco triunfal rebaixado. No interior vese un retábulo coas imaxes de San Pedro, Santa Bárbara, Virxe co Neno e San Antonio. Canto á ourivería, conserva un cáliz de prata decorado con flores.

IGREXA DE SAN TOMÉ DE LEBRUXO
Construída sobre un primitivo asentamento castrexo. Adro-cemiterio ao redor. De estilo románico popular. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Porta de entrada en arco precidida dun cabido, cuberto a tres augas, levantado sobre cinco columnas con basas tóricas e capiteis decorados con círculos que repousan nun podio corrido. Espadana con arco románico coroada por unha cruz. Ábsida da mesma altura ca nave, con dúas fiestras. No interior retábulo renacentista de factura popular, coas imaxes do Salvador cun libro, a Inmaculada de tradición románica e un tosco Santo Cristo.
 Igrexa de San Tomé de Lebruxo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN MARTIÑO DE NEIRA DE REI
Nave cuberta en lousa a dúas augas, cun recinto engadido no testeiro polo sur, e unha nave paralela que remata na liña testeira do espazo presbiteral no norte. Rexa torre sobre catro arcadas de medio punto que serve de acceso ao edificio parroquial, con oito ocos, dous en cada lateral e cuberta a catro augas. No interior, retábulo maior neoclásico, que foi dourado e policromado no ano 1781, coas imaxes de San Martiño bispo, san Brais e San Pedro Papa, todas do século XVIII. Un retábulo lateral coas imaxes de Santa Lucía e San Roque, tamén do século XVIII. Nunha capela hai outro retábulo renacentista con San Pedro, San Antonio e a Virxe, esta do século XVI.
Cóntase que no castro de Carballedo hai unha "porta" que é a entrada a unha longa cova que dá á igrexa de San Martiño e que era utilizada polos mouros para ir á misa.
Igrexa de San Martiño de Neira de Rei
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN MIGUEL DE NEIRA DE REI
Levantada sobre un castro no que logo se erixiu unha fortaleza medieval cuxas pedras foron utilizadas para construír o templo románico do século XIII. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de dúas troneiras e ático. Fronte cunha porta en arco con doelas sen imposta. Aos laterais ábrense unhas capelas, ás que se accede por medio de arcos de medio punto sobre piastras renacentistas de granito. O máis interesante é a ábsida románica. No aleiro pódense ver varios canzorros con representacións de figuras de cuadrúpedes, aves, cabezas de carneiros e figuras xeométricas. No interior retábulo maior coas imaxes de San Miguel, San Xosé e outro santo. No lateral dereito un San Miguel do século XVIII e San Antonio; o esquerdo é barroco con columnas de traza salomónica, sen tallas. Tamén conserva un coro alto aos pés da nave, e unha pía bautismal con gallóns. Declarada BIC.
Segundo a lenda, na sancristía da igrexa de San Miguel hai un pasadizo que vai dar ao río Neira, preto da ponte de Carracedo.
 Igrexa de San Miguel de Neira de Rei
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 Igrexa de San Miguel de Neira de Rei
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares
 
IGREXA DE SANTA MARÍA DE PACIOS 
Dunha nave cuberta a dúas augas. A porta de entrada está protexida por un cabido cuberto a tres augas, apoiado sobre columnas octogonais. A espadana é de dous corpos, con dúas troneiras para as campás e un oco baleiro. O presbiterio é máis elevado ca nave, cuberto a catro augas. No interior hai un retábulo moderno cunha imaxe da Virxe do século XVIII. Hai unha pía bautismal con varios motivos esculpidos.
 Igresa de Santa María de Pacios
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE PEDRAFITA
En Pedrafita, parroquia de Pedrafita de Camporredondo (Baralla).
Igrexa de San Xoán de Pedrafita de Camporredondo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTA MARÍA DE PENARRUBIA 
Renacentista, con tres naves separadas por arcadas laterais que descansan sobre piares e piastras de grandes dimensións. Torre de dous corpos, no primeiro están os reloxos e no segundo as campás. O presbiterio é máis levado ca nave, cuberto a catro augas. No interior retábulo principal neoclásico, e outros dous laterais. Imaxes de San Alberte, San Francisco, A Virxe do Carme, San Ramón, Santo Antonio, San Roque, San Brais, San Pedro e San Paulo, Santa Lucía e unha pintura do Santo Cristo.
 Igrexa de Santa María de Penarrubia
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN PEDRO DE SANTA CRUZ DO PICATO 
En Sobrado do Picato. Moderna, con presbiterio máis amplo e elevado ca nave, cuberto a catro augas. Espadana de dúas troneiras e dúas campás. Conserva dous retábulos barrocos con columnas salomónicas que acollen as imaxes de San Xosé, Neno, San Xoán, Santo Antonio e San Miguel.
Igrexa de Sobrado do Picato
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DO SALVADOR DE PIÑEIRA  
A igrexa parroquial de Piñeira está situada nun outeiro coñecido como Alto de San Gregorio onde ao parecer houbo unha pequena capela posta baixo o padroado deste santo e que se ergueu sobre un primitivo asentamento castrexo, chamado A Cortiña da Igrexa. A vella igrexa ardeu no ano 1926. Con adro-cemiterio ao redor, ten unha nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de dous corpos. O presbiterio é máis baixo e reducido ca nave. No interior retábulo barroco coa imaxe do Salvador. Canto á ourivería conserva un cáliz de prata. Na sancristía tamén se custodia unha imaxe de Cristo do século XVIII e a imaxe do Salvador.
 Igrexa do Salvador de Piñeira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE POL 
En Pol. O cemiterio desenvólvese ao redor da igrexa. Nave cuberta en lousa a dúas augas e capela lateral sur con acceso por unha porta con arco de medio punto. O presbiterio é máis amplo ca nave. Retábulo no interior neoclásico. Imaxes da Virxe co Neno e outra Virxe máis pequena, e un santo de feitura popular do século XV. No Boletín da Comisión de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo (1972) dáse a noticia do descubrimento polo párroco da igrexa, don José Benito Novo Rancaño, baixo a capa de cal dos seus muros, algunhas pinturas en dous tipos, un sobre tons negros e outro sobre tons máis vivos, coa particularidade de que cubrían todas as paredes laterais do templo, e así mesmo algunhas figuras; dise que para ultimar o achádego será preciso que o difícil labor se realice por persoal técnico.
Igrexa de Santa María de Pol
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTIAGO DE POUSADA 
En Pousada. Onde se ergue o templo houbo un castro. Hai autores que sitúan aquí a mansión romana de Timalino. De planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. A fronte é de pedra calcaria, con porta en arco, óculo e espadana de dous vans. O presbiterio está na mesma liña ca nave. No interior retábulo renacentista coas imaxes de Santiago Peregrino, o Anxo da Garda e a Virxe da Mercé. Nos laterais dúas fornelas cun Santiago a cabalo e outro santo, e Virxe co Neno cun paxariño entre as mans. A pía bautismal, con base octogonal, ten unha inscrición que non se pode ler por estar pegada ao muro. No Boletín da Comisión de Monumentos Históricos e Artísticos de Lugo (1972) dáse noticia dun comunicado do párroco don Ramiro Valiño Castro ao director do Museo Provincial de varias exploracións realizadas no templo con varios mozos da parroquia, o que deu por resultado a aparición de pinturas murais, aproximadamente duns tres metros de longo por dous de ancho, e que o señor Valiño di que estaban datadas no ano 1532; tamén hai outras pinturas e obxectos que xulgou anteriores a esa época. O párroco expresa o seu desexo de que lle faciliten medios para seguir investigando ou ben que persoal técnico se persoe no lugar para facer o correspondente estudo e explicar a maneira de conservar as pinturas e obxectos atopados.
 Igrexa de Santiago de Pousada
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN CIRILO DE RECESENDE 
En Recesende. Igrexa sinxela da fase final do barroco, arrodeada polo adro-cemiterio. Nave rectangular, co presbiterio máis amplo e elevado, cuberto a catro augas. Sancristía na parte posterior. Dentro, retábulo de tendencia neoclásica mais aínda con decoración barroca. Imaxes de San Cirilo bispo, San Ramón, o Pai Eterno, a Virxe e a Virxe do Carme. Custódiase un cáliz de prata. En estado de restauración (outono de 2014).
 Igrexa de Recesende
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SAN PEDRO DE SIXIREI
En Sixirei. Ao pé do castro de Sixirei. Posúe unha nave cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de dous vans para as campás coroada por un cimacio barroco de volutas. Presbiterio máis reducido ca nave. No interior, retábulo maior coas imaxes de San Pedro, unha Santa e o Santo Antonio. Custodia un cáliz de prata xunto unha caixa petitoria co relevo das ánimas. Pía bautismal con decoración de círculos e base octogonal de poutas.
 Igrexa de Sixirei
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XURXO DE VALE 
Na parroquia de Vale. Construída sobre un antigo asentamento castrexo practicamente irrecoñecible pola forte humanización ao que foi sometido. A igrexa foi reformada no século XVII. Da fábrica orixinal conserva a nave cuberta en lousa a dúas augas. A fronte está protexida por un cabido cuberto a tres augas. Espadana de dous vans. Presbiterio máis amplo e elevado ca nave, cuberto a catro augas, con arco triunfal de medio punto sobre piastras laterais. Cornixa adornada con canzorros. O retábulo maior data do ano 1800, coas imaxes de San Xoán, un santo con pluma e libro e Neno no colo, San Xurxo matando ao dragón, Santo Antonio e a Virxe co Neno. Nun retábulo lateral hai un santo con sombreiro, palma e libro, San Roque e outro santo vestido de militar e coitelo no colo. Pinturas murais do século XV que escenifican esceas dos Reis Magos e o nacemento de Cristo, cabaleiros e damas con representacións diabólicas, o Xuízo Final e San Miguel; a parte superior está coroada polo patrón.
 Igrexa de San Xurxo de Vale
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VILACHAMBRE
En Vilachambre. Igrexa dunha nave cuberta en lousa a dúas augas. No frontal porta con arco de medio punto protexida po un cabido cuberto a tres augas. Espadana dun van e ático cruciforme cun van. Presbiterio máis pequeno e baixo ca nave. No interior retábulo con estípides, coas imaxes da patroa, Santa Mariña con dragón e nena no colo, a Virxe e un santo. Tamén conta cunha imaxe do Santo Cristo, un sagrario con relevo de custodia e un cáliz de prata cicelada decorado con vexetais.
 

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VILARPUNTEIRO 
En Vilarpunteiro. A igrexa coroa un outeiro. Adro-cemiterio ao redor. Dunha nave cuberta en lousa a dúas augas. Na fronte porta en lintel e espadana dun oco. Presbiterio na liña ca nave, cuberto a catro augas. No interior retábulo coas imaxes de María, Santa Marta, San Brais e Santa Bárbara. Canto á ourivería posúe un cáliz de prata.
 

IGREXA DE SANTA EUFEMIA DE VILARTELÍN
En Vilartelín. Moderna e sen valor artístico. No interior garda as imaxes da Virxe, unha imaxe policromada do século XVI e unha pía bautismal.
Igrexa de Vilartelín
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE QUINTELA 
En Quintela, parroquia de Arroxo. Érguese preto da antiga vila romana.
Capela de Quintela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
  
CAPELA DE QUINTÁ DE RIBADENEIRA 
En Quintá, parroquia de Covas. Capela rural de planta rectangular. Ao altar accédese por medio dun arco triunfal. Dentro ten un retábulo con columnas salomónicas onde se ven as imaxes de Santa Olalla, San Mateo, San Antonio e San Bartolomeu. Hai unha pía bautismal decorada cunha franxa de gallóns e aneis. Custódiase unha copa de misar de prata cicelada.
Capela de Quintá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DO SANTO ANDRÉ
Segundo a tradición, en Santo André, parroquia de Covas, había unha capela da que non se conservan restos. Nunha casa da aldea gárdanse dúas tallas, unha do Santo André e outra do San Xoán que, din, eran da desaparecida ermida.

CAPELA DE SANAMEDE
Ao parecer, en Sanamede, na parroquia de Covas, houbo unha capela da que non quedan restos. Onde se levantaba apareceron varias tumbas de laxas ao ampliar un camiño.
     
CAPELA DO SAN ROQUE DE LAMAS 
En Lamas, parroquia de Pacios. Fronte a torre de Lamas de Mazaílle. Pequena capela cun retábulo con columnas salomónicas e as tallas do San Roque e outra imaxe.

CAPELA DE SANTA HELENA
En Biduedo, parroquia de Pedrafita de Camporredondo. O interior acolle as imaxes de Santa Helena, a Inmaculada e San Antonio, tallas de arte popular dos séculos XVII-XVIII.

CAPELA DE SAN ANTONIO ABADE DE CASTROLANZÁN
En Castrolanzán, na parroquia de Penarrubia. Érguese xunto o castro do mesmo nome. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico pechado que protexe a porta de entrada. Espadana dun van coroada por unha cruz e pináculos.
Capela de Castrolanzán
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DA TORRE DE BASILLE 
En Basille, parroquia de Pousada. Accédese á ermida polo interior da casa. No interior ten un retábulo barroco con columnas salomónicas que acolle unha talla da Inmaculada, tamén barroca.

CAPELA DO SANTESTEVO
En Santo Estevo, parroquia de Pousada. Antes foi igrexa parroquial de Santo Estevo de Neira. De feitura románica tardía. Nave principal cuberta a dúas augas. Fronte co acceso en arco de medio punto. Tivo un cabido, hoxe desaparecido. Espadana dun oco. Ábsida máis pequena ca nave. No interior retábulo renacentista coas imaxes de Santo Estevo, San Xosé, ambas do século XVI, e a Virxe dos Remedios do século XV. Interesante pía bautismal con pé en cilindro e base cadrada cunha cabeza humana, a cabeza dun can, vieira e rosa. Interesantes pinturas.
  Capela do Santestevo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DA MATELA
En Matela, na parroquia de San Martiño de Neira de Rei. No interior conserva un San Xosé, un Santo Anxo co Neno, dragón e espada do século XVIII, e outra imaxe dun santo con capa.
 

CAPELA DO SAN LOURENZO DE VILARES
En Vilares, parroquia de San Martiño de Neira de Rei. No interior acolle un retábulo salomónico con dúas columnas entre as que está a imaxe do San Lourenzo do século XVIII; ao seu carón hai outro San Lourenzo coas mans mutiladas. Cóntase que cada vez que había treboada, os veciños deixaban os labores que tiñan que facer e ían para a capela a buscar o santo para levalo ao monte coñecido como Teso da Capela. Logo de permanecer alí co santo, o trebón desfacíase, volvendo co San Lourenzo para a ermida.

CAPELA DE SANTA CRUZ
En Santa Cruz, parroquia de Sobrado do Picato. Antigamente foi parroquial de San Pedro. Aínda se conserva a ábsida románica do século XII, máis pequena e baixa ca nave. Vese unha pequena cornixa con canzorros. No interior retábulo coa Virxe e o Neno, San Pedro e San Antonio.
Capela de Santa Cruz
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DE SANTA MARTA 
En Santa Marta, parroquia de Vilartelín. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. A porta de entrada está protexido por un pórtico cuberto a tres augas. Espadana dun van coroada por unha cruz. Bo estado de conservación.
Capela de Santa Marta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CRUCEIRO EN SANTA CRUZ 
En Santa Cruz, parroquia de Sobrado do Picato. Situado no interior dunha finca particular.
Cruceiro en Santa Cruz
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

CRUCEIRO EN PONTE DE NEIRA 
En Ponte de Neira, parroquia de San Miguel de Neira de Rei. Localízase no xardín dunha casa particular. Aínda que a cruz moderna carece de valor artístico, non así a basa e o fuste que actúan como, pezas provenientes do xacemento romano do Agro de Pedreda.
Basa e columna romanas utilizadas como soporte dunha cruz moderna
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares



PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE BECERREÁ 

IGREXA DE SAN XOÁN DE AGÜEIRA 
En Agüeira. Situada próxima ao río Navia. Adro-cemitero ao redor. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Posúe dúas capelas laterais o que lle confiren o aspecto de cruz latina. Frontis con porta alintelada. Espadana de dous vans con acrotera barrocas de pedra calcaria. Na parte exterior do muro sur atópase unha pedra armeira moi decorada, podendo atribuírse ao marqués de Camarasa. No interior, capela dereita con pía bautismal e capela esquerda cun retábulo. Bo estado de conservación.
Igrexa de San Xoán de Agüeira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN ROMÁN DE ARMESTO
En Armesto. Igrexa dunha nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis baixo e estreito ca nave, de trazo semicircular. Sancristía no lateral sur. Frontis con porta alintelada protexida por un cabido pechado, con dúas portas laterais e cuberto a tres augas. Espadana dun van. Regular estado de conservación.
Igrexa de San Román de Armesto
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE BECERREÁ

Atópase no centro da capital municipal. Moderna, do século XX (foi consagrada no ano 1927). Planta de cruz latina formada por dúas capelas laterais. Nave e presbiterio cubertos en lousa a dúas augas. Capelas laterais. A parte superior do presbiterio é de trazo semicircular. Torre elevada con catro vans dobres e chapitel. Bo estado de conservación. 
Ata os anos setenta do pasado século existía na parroquia un ritual asociado ás campás da igrexa. Cando morría unha persoa, o xeito de tocar a defunto variaba segundo fora home ou muller. Se era home, a campá máis grande, alcumada de San Xoán, tocaba dúas veces seguidas, e a pequena, de nome As Candeas, unha. Cando a falecida era muller, a campá pequena daba dúas badaladas seguidas e unha a maior.
Igrexa de San Xoán de Becerreá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN PEDRO DE CADOALLA
En Saa, parroquia de Cadoalla. Trátase dunha igrexa de grandes dimensións erixida nas proximidades dun castro. Coñecida tamén como Mosteiro do Ecce Homo. Nave principal cuberta en lousa a dúas augas que tamén cobre a nave lateral e unha capela que hai no testeiro. Cúpula sobre catro arcos e pendentes, coroada por unha lanterna con ollos ocos, presbiterio con bóveda de canón sobre unha cornixa corrida. Torre adosada aos muros sobre catro piares con arcos de medio punto. No segundo tramo da torre ábrese un van e seteiras. No corpo superior hai catro vans coroado por unha cúpula. No ano 1815, o administrador do santuario mercou un reloxo de sol por 370 reais, que mandou colocar na torre do campanario. Bo estado de conservación. 
Os días 14 e 15 de setembro celébranse as Festas do Santo, en honra do Ecce-Homo que se venera na igrexa de San Pedro de Cadoalla. Ademais do ritual relixioso, os veciños acostuman montar uns casetos no Souto da Bouza de Saa, ateigados de comida e bebida. O culto ao Santo vén do ano 1727 cando o cura, Xosé Valcárcel Quiroga, mercou a imaxe, pagando a metade en cartos e a outra metade en misas. En tempos, os veciños acodían á igrexa con trigo ou centeo que logo era vendido para mantemento do santuario. Destes cartos, o párroco recibía unha parte xa que, segundo unha sentenza do Tribunal Eclesiástico de 1761, tiña dereito á quinta parte das esmolas que se recadaran durante o ano. Ao santo acódese para pedir un favor ou para agradecerlle un xa concedido. Como protección adoitábase arrincar unha estela da porta do templo e gardala na casa. O párroco impón unha pequena imaxe do santo por riba da cabeza do devoto, dicindo: "Que el sexa para ti, o camiño, a verdade e a vida". Moitos penitentes pasan un pano pola talla do Ecce-Homo e logo úsanna cunha finalidade curativa e preventiva. Hai algúns anos traían exvotos representando o corpo humano e tamén animais: vacas, xatos, cochos, etc. Ata o ano 1832 había varios penedos por riba e diante da igrexa que foron demolidos e así deixar máis espazo aos devotos que querían camiñar de xeonllos ao redor do templo. O día da romaría viñan soldados para evitar as frecuentes liortas, aos cales se lles pagaba coas doazóns dos asistentes.
No século XIX celebrábanse no santurio catro festividades: Santa Apolonia, a Pascoa de Resurrección, o Luns de Pentecoste e a do Ecce Homo.
Igrexa de San Pedro de Cadoalla
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

 O Ecce Homo, coñecido tamén como O Santo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Documento fundacional da igrexa de Cadoalla
(Fonte: Blanco Pardo)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE CASCALLÁ
En Cascallá. Erixida na parte superior da aldea e con cemiterio acaroado. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Os muros revocados de cal. Presbiterio semicircular, máis elevado ca nave onde se ve unha seteira. Arco triunfal de medio punto e bóveda de cuarto de esfera. Polo sur está protexida por un pequeno pórtico. Nun lateral hai outra seteira. Frontis con porta alintelada e óculo. Espadana de dous vans. Na fachada principal ten un engadido a modo de cabido construído en bloque. 
Xunto a porta de entrada hai un cilindro de pedra chantado no chan cunha altura aproximada dun metro e un diámetro duns corenta centímetros; na parte superior practicóuselle un oco para facer funcións de pía de auga bendita. Cremos que se trata dunha peza proveniente doutro lugar se ben descoñecemos as súas funcións.
 Igrexa de Cascallá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Peza cilíndrica reaproveitada como pía de auga bendita
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

ANTIGA IGREXA DE NANTÍN
Trátase da antiga igrexa parroquial que se situaba preto de Nantín. Estaba baixo a protección de Santiago Apóstolo. Atópase totalmente arruinada. Xunto dela tamén estaba o cemiterio onde, segundo nos comentou un veciño de Fontes, deixou de utilizarse hai uns cen anos. Malia descoñecer datos sobre ela e estar cuberta pola matogueira, por algúns elementos que están á vista cremos que pode ter unha orixe románica.
Antiga igrexa parroquial de Cascallá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SAN XOÁN DO CEREIXAL
No Cereixal. Igrexa moderna sen interese artístico. Nave con espadana de dous vans. Presbiterio máis elevado ca nave, e sancristía na parte posterior. Bo estado de conservación.
Igrexa de San Xoán do Cereixal
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SAN MARTIÑO DE CRUZUL
Illada do núcleo de poboación de Cruzul. Nave e presbiterio cuberto en lousa a dúas augas. Frontis sinxelo con porta alintelada e espadana dun van. Bo estado de conservación.
Na aldea de Cruzul hai unha espadana de dous vans á que se accede por medio dunhas escaleiras de pedra, alonxada da igrexa parroquial. Data, posiblemente, do século XVIII. O motivo que levou aos veciños a erguela no pobo debeuse a que a única campá do templo parroquial non se escoitaba en todas partes polo que, en caso de calquera continxencia (un incendio, unha morte, etc.), toda a veciñanza podía enterarse. Cóntase que cando a invasión francesa, no ano 1809, estas campás alertaron da chegada das tropas napoleónicas á Ponte de Cruzul.
Igrexa de San Martiño de Cruzul
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Campanario de Cruzul
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN PEDRO DE TORTES

En Eixibrón, parroquia de Tortes. Con adro-cemiterio ao redor. Construída con muros de cachotería agás nos esquinais que son de cantería. Nave cuberta en lousa a dúas augas, con bóveda de canón ao igual ca o presbiterio. Dúas capelas laterais que lle dan planta de cruz latina, de alzados máis elevados ca nave. Sobre o cruceiro érguese un corpo cadrado cuberto a catro augas e cúpula no interior sobre catro arcos de medio punto. Sancristía e trasteiro nos laterais do presbiterio. Frontis cunha rexa torre cadrada de dous corpos, o inferior fai de pórtico e o superior de campanario. Regular estado de conservación.
No muro que pecha o adro da igrexa había un Vía Crucis do que só se conservan dúas cruces enteiras e unha partida.
O día 14 de marzo de 2016, alertados por uns veciños, achegámos ata a igrexa, comprobando que recentemente se produciu unha lamentable "restauración" que afectou ao pórtico-campanario. O feito xa o puxemos en coñecemento do Servizo de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia. Ver en Apéndices: Chapuza na igrexa de Tortes (Becerreá).
Igrexa de San Pedro de Tortes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE FERREIROS DE VALBOA

Igrexa construída sobre a aldea, con adro-cemiterio ao redor. Nave cuberta en lousa a dúas augas e coro alto aos pés. Frontis con porta en arco, precedido por un pórtico. Presbiterio máis baixo e reducido ca nave. Espadana de dous vans. No interior un retábulo maior neoclásico de feitura moderna, dous retábulos nos laterais. Bo estado de conservación.
Igrexa de Santa María de Ferreiros de Valboa
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DO SANCTI SPIRITUS DE FONTARÓN

En Fontarón. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Frontis con porta alintelada e espadana de dous ocos. Presbiterio máis alto ca nave. Sancristía na parte posterior. No interior, retábulo moderno de estilo neoclásico e sen imaxinería. Bo estado de conservación.
Igrexa de Fontarón
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SAN XOÁN DE FURCO
Igrexa illada da aldea, construída no século XVIII. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Frontis con porta alintelada e espadana de dous vans. Presbiterio na mesma liña ca neve pero un pouco máis elevado e cuberto a catro augas, con acceso por un arco triunfal en aresta. No interior retábulo lateral barroco. Bo estado de conservación.
Igrexa de Furco
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SANTA BAIA DE GUILFREI
En Guilfrei, nas proximidades dun antigo asentamento castrexo, situada na parte máis alta da aldea. Adro-cemiterio ao redor. Tres naves separadas por arcos de medio punto que pousan sobre piares e piastras. Unha cúpula con lanterna coroa a igrexa. Presbiterio máis elevado e reducido ca nave central cun acceso á sancristía, cuberto con bóveda de canón. Frontis precedido por unha torre cadrada de tres corpos e tres vans. A base da torre fai de pórtico de entrada cun arco de medio punto. Nave lateral sur co baptisterio, cuberto con bóveda de canón. No interior retábulo maior barroco, ao igual ca os dous laterais. Regular estado de conservación.

IGREXA DE SAN PEDRO DE GUILLÉN
En Guillén. Do século XVIII. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis alto e ancho ca nave cuberto a catro augas. Arco triunfal de medio punto en aresta. Espadana dun van. No interior retábulo sinxelo do século XIX. Regular estado de conservación.
Igrexa de San Pedro de Guillén
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN REMIXIO DE LIBER

En Liber. Nas afóras da aldea. Orixe románica. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Frontis con espadana dun van e porta en laxas de lousa e muros caleados. Ábsida románica co testeiro rectangular, arco triunfal de medio punto. Bo estado de conservación.
Igrexa de San Remixio de Liber
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XULIÁN DE MORCELLE
En Morcelle. Igrexa dunha nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis alto e ancho ca nave cuberto a catro augas. Sancristía pegada nun lateral e porta no mesmo lugar. No interior retábulo maior renacentista, de influenza barroca. Bo estado de conservación.
 Igrexa de San Xulián de Morcelle
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN COSME DE OUSELLE
En Ouselle, algo illada do núcleo de poboación. Orixe románica. Nave cuberta en lousa a dúas augas. No testeiro, sobre o arco triunfal, hai unha primitiva ventá. Ábsida semicircular, máis baixa e estreita ca nave, cuberta con bóveda de canón. Frontis de porta alintelada con lintel monolítico cuberta por un pórtico a dúas augas, e porta en arco de medio punto. Espadana dun van. Regular estado de conservación.
Segundo figura no Tombo 5 do mosteiro de Penamaior, no ano 1265 o párroco de Ouselle ten preito co mosteiro pola posesión dos décimos, primicias e ofrendas correspondentes aos lugares de Vilar de Frades e Montaña da Agra, pertencentes á freguesía de Ouselle. Estes lugares foran doados ao cenobio por Teresa Afonso que tomou o hábito de donadas. A sentenza do Bispoado de Lugo e o seu Provisor mandan que o cura e o convento partisen os décimos, primicias e ofrendas.
 Igrexa de San Cosme de Ouselle
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTO ADRAO DE OUSÓN
En Ousón. Situada na parte inferior da aldea. Ten unha nave e presbiterio aliñados e cuberto co mesmo tellado a dúas augas. Arco triunfal sobre piastras en aresta. Sancristía nun lateral. Pórtico pechado nun lateral cuberto a tres augas, á mesma altura ca nave. Espadana dun van. Sen retábulo e con imaxes no interior.

IGREXA DE SANTA MARÍA DE SAN LOURENZO DE PENAMAIOR
Ver a entrada adicada aos mosteiros. 

IGREXA DE SANTA BAIA DE QUINTÁ DE CANCELADA
Sobre a aldea de Quintá de Cancelada, nun antigo asentamento castrexo. De amplas proporcións, con adro-cemiterio ao redor. Frontis precedido por unha torre cadrada que pousa sobre grandes piares que dan acceso á igrexa por un arco de medio punto, coas campás no segundo tramo. Nave principal cuberta en lousa a dúas augas. Porta lateral sur protexida por un cabido de tres arcos de medio punto. Cruceiro formado por dúas capelas laterais cuberta a tres augas, e no transepto cóbrese cunha cúpula sen lanterna, más elevada ca o resto do templo. Presbiterio na mesma liña ca nave principal, sancristía nun lateral. Regular estado de conservación.
Igrexa de Santa Baia de Quintá de Cancelada
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

IGREXA DE SAN XOÁN DE SEVANE
En Sevane. Incendiouse hai anos, foi restaurada pobremente. Ten planta rectangular cuberta en lousa a catro augas. O pórtico, que se salvou do lume, está cuberto a tres augas. Espadana dun van. Regular estado de conservación.
Igrexa de Sevane
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Motivo decorativo no pórtico da igrexa de Sevane
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

IGREXA DE SAN XOÁN DE PANDO
Na aldea de A Veiga, parroquia de Pando. Ten planta rectangular, cuberta en lousa. A carón da cabeceira arrímase un volume que se utiliza como sancristía. Escaleira de patín encostada a un muro exterior para acceder á espadana de dous corpos, un con dous arcos de medio punto que acollen as campás, o outro cun arco máis pequeno coroado por unha cruz. Pórtico con muro peitoril. Bo estado de conservación.

IGREXA DE SAN PEDRO DE VILACHÁ
En Vilachá. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio un pouco máis elevado ca nave. Arco triunfal de medio punto con bóveda de canón reforzada con contrafortes. Frontis con porta alintelada e un pequeno escudo na parte superior. Espadana de dous vans.
Igrexa de Vilachá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

As chaves de San Pedro na fachada da igrexa de Vilachá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTIAGO DE VILAIZ 
En Vilaiz. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis elevado e reducido ca nave, con bóveda de canón no interior e arco triunfal. Frontis con porta alintelada, ventá rectangular. Espadana de dous vans no corpo inferior e un no superior. Bo estado de conservación.

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VILAMANE
En Vilamane. Construída sobre un pequeno outeiro. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Muros de cachotaría de pedra calcaria e lousa. No lateral norte ten unha porta protexida por un cabido soportado por unha columna. Presbiterio máis amplo e alto ca nave, cuberto a catro augas cun arco triunfal de medio punto e bóveda de canón. Frontal con porta alintelada e  un óculo. Espadana de dous vans e cimacio con volutas. Bo estado de conservación.
Igrexa de Santa María de Vilamane
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARIÑA DE VILOUTA
En Vilouta de Arriba. Orixe románica, pode que do século XV. Nave rectangular con cuberta de lousa. Ábsida semicircular, máis baixa e estreita ca nave cun arco triunfal con seteira na parte superior. Frontis con porta alintelada. Espadana de dous vans.
   Igrexa de Santa Mariña de Vilouta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
 
CAPELA DE SAN BIEITO DA HORTA 
En Horta, parroquia de Agüeira. De tres naves separadas por arcos de medio punto. Coroa a ermida unha cúpula con lanterna. Presbiterio máis elevado ca nave central. Frontis precedido por unha torre cadrada de tres vans feita con pedra calcaria. Espadana dun van. Na fachada principal hai unha praca que di: "Capilla de San Benito reedificada en 1710 propiedade de don Edmundo Fernández". A ermida, hoxe en día restaurada, foi queimada o día 18 de xullo de 1936.
Nas inmediacións levántase un cruceiro.
Capela do San Bieito da Horta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

Cruceiro en Horta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DE NOSA SEÑORA DO PRADO 
En Todón de Arriba, parroquia de Cascallá. Pequena capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No cume da cuberta hai unha cruz de mármore. Na fachada principal hai unha praca coa representación de Nosa Señora do Prado.
Capela de Todón de Arriba
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE VILAR DE OUSÓN 
En Vilar de Ousón, parroquia de Cruzul. Rústica capela cuberta a dúas augas e pórtico pechado. Campanil inserido nun van de madeira. No interior vense algunhas imaxes.
Capela de Vilar de Ousón
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DO SAN RAMÓN DE FURCO 
En Furco. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van.

CAPELA DE FONTE DO LOBO 
Na Fonte do Lobo, parroquia de Guillén. Ermida pública aínda que situada nunha finca privada. Ten planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas.
Capela da Fonte do Lobo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DA CASA-TORRE DE CORMES 
En Cormes, parroquia de Morcelle. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Nos muros laterais ábrense dúas ventás con arco de medio punto. Espadana dun van. Sobre a entrada ten unha inscrición que di que foi fundada no ano 1520 por Moñino de Erbón e reedificada no ano 1922 por A. G. Montes e José de Boado "gentiles hombres de S. M. el Rey".
 

CAPELA DE NARÓN 
En Narón, parroquia de Guilfrei. Ten planta rectangular, cuberta a dúas augas. Un cabido protexe a entrada. Tallas do século XVI.

CAPELA DE MONTAÑA DA AGRA 
En Montaña da Agra, parroquia de Ouselle. De planta rectangular e ábsida recta. Salienta unha espadana dun van rematado en arco de medio punto. Ermida coñecida porpularmente como Santo.
 

CAPELA DO SAN ROQUE DE OUSELLE 
En Ouselle. Ten planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van rematada por unha cruz de ferro. Non ten retábulo. Imaxe do San Roque.
 Capela de Ouselle
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DO SAN LOURENZO DE TOUZÓN 
En Touzón, parroquia de Penamaior. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas.
Cóntase que hai tempo tres homes da Lagúa, un da Casa Nova, outro da Casa de Nesa e un terceiro da Casa de Vázquez, andaban a cavar nos montes de Penamaior para sementar o pan cando, de súpeto, o ceo comezou a anubrar, amezando con treboadas, polo que decidiron volver para as súas casas. Mais, como comezou a chover, acubillaron na entrada da ermida. Un deles, ao pousar a aixada por riba dunha lousa escoitou como aquilo soaba a oco, polo que lle dixo aos outros: "Así Deus me salve que eiquí hai un tesouro. Imos cavar". "Que dis! Estás tolo, no ves que é un lugar sagrado?", respondeu un dos compañeiros. Despois dunha forte discusión, decidiron non facelo. Rematou de chover e continuaron cara a aldea. Baixando polo Cereixal viron a un home moi ben vestido montado nun cabalo de cor branca que ao chegar xunto deles preguntoulles en castelán: "Buenos días, señores, ¿ustedes no sabrán por donde queda la capilla de San Lourenzo?". Os homes non dubidaron en facerlle as indicacións oportunas. Cando chegaron á Lagúa, un deles dixo: "Xa veredes como vai polo tesouro". Os outros contestaron: "Estente calado que aínda han pensar que estás tolo". Ao día seguinte voltaron para Penamaior e, ao pasar xunto a capela, viron como a lousa estaba removida e ao seu carón as táboas dun pequeno baúl. 
Capela do San Lourenzo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos  Ancares)

CAPELA DE SAN LOURENZO DE BULLÁN 
En Bullán, parroquia de Quintá de Cancelada. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No interior tallas populares do século XVI.
 
CAPELA DE SAN XOÁN DE BUISÁN 
En Buisán, parroquia de Quintá de Cancelada. Situada sobre un outeiro, na beira esquerda do río Navia, illada da aldea. De aspecto antigo, ten planta cadrada cuberta en lousa a dúas augas. A entrada está protexida por un alpendre, prolongación dos muros da nave. Presbiterio rectangular con arco triunfal de medio punto sobre impostas. No interior sinxelo retábulo renacentista de estilo popular.

CAPELA DOS REMEDIOS DO COTO 
No Coto, parroquia de Quintá de Cancelada. De nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Un pórtivo, cuberto a tres augas, protexe a entrada. Presbiterio cadrado, máis amplo ca nave. No interior hai un retábulo.

CAPELA DE SANTA APOLONIA 
En Castel María, parroquia de Quintá de Cancelada. Construída sobre un primitivo castro. Ten planta rectangular e espadana dun van. No interior sinxelo retábulo e tallas barrocas.
A igrexa de Santa Apolonia ergueuse sobre un castro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE SAN PEDRO DE TUCENDE 
En Tucende, parroquia de Quintá de Cancelada. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico a tres vertentes. Carece de interese artístico. No interior imaxe do San Pedro do século XVIII. 
Capela de Tucende
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SANTA BÁRBARA DE SOUTO 
No Souto, parroquia de Sevane. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Un pequeno pórtico protexe a entrada. No interior sinxelo retábulo do século XVII.

CAPELA DE CANTIZ 
En Cantiz, parroquia de Vilachá. De planta rectangular, está elaborada en perpiaño. A fachada remata nunha espadana dun van coroada cunha cruz de ferro.
 
CRUCEIRO EN EIXIBRÓN

Cruceiro en Eixibrón
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CRUZ EN FONTARÓN
Situada á entrada do pobo de Fontarón. Cruz latina moderna sen interese artístico.
Cruz en Fontarón
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares



PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE CERVANTES 

IGREXA DE SANTA BAIA DE AMBASVÍAS 
En Ambasvías. Templo de estilo rural cuberto en lousa a dúas augas. Frontis con lintel en lousa, unha ventá e espadana dun van. Presbiterio con arco de medio punto. No interior retábulo barroco da segunda metade do século XVIII. Imaxes de Santa Baia, románica, quizais do século XIV, San Roque, San Antonio e San Bartolomeu, do século XVI. 
 
 Igrexa de Santa Baia de Ambasvías
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
 
IGREXA DE SAN PEDRO DO CASTELO
No Castelo. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Frontis con porta alintelada e espadana dun van. Nun lateral, sancristía teitada coa prolongación da nave. Presbiterio con bóveda de canón. O retábulo maior é neoclásico coas imaxes de San Pedro, outra imaxe de San Pedro de factura moderna, o Santo Anxo da Garda de mediados do século XVIII, San Roque, a Purísima Concepción do século XVI e San Antonio. No retábulo lateral esquerdo, neoclásico, Vía Crucis con Cristo, Virxe do século XVIII, e San Xoán, posiblemente do século XIV. Canto á ourivería, un cáliz e un copón con gravados.
Igrexa de San Pedro do Castelo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DO CASTRO
Alonxada do núcleo de poboación, asenta sobre un primitivo asentamento castrexo erixido sobre o río Castro. Presenta unha nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Dúas portas de acceso, unha no frontis e outra no lateral dereito. Arco triunfal de medio punto sobre piastras. Presbiterio máis baixo. No interior, modesto retábulo. O templo foi restaurado recentemente, os muros, tanto interiores coma exteriores foron caleados. Espadana de dous vans. Nun lateral exterior hai esculpida unha cara cunha inscrición que foi repicada. Adro-cemiterio ao redor.
Igrexa de Santa María do Castro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTIAGO DE CEREIXEDO
Templo de notables proporcións situado na parte baixa da aldea. Adro-cemiterio ao redor. Nave de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas e capelas laterais. Torre de planta cadrada, dividida en tres corpos; o primeiro facilita o acceso á igrea por medio dun arco de medio punto. O terceiro tramo acolle a torre con catro vans e dúas campás con cimacio cónico ao que se accede por medio dunha escaleira exterior. No presbiterio arco triunfal apuntado. No interior, retábulo maior renacentista coas imaxes de Santiago Peregrino, a Piedade con Cristo, un bispo en actitude de impartir a beizón, San Xoán, San Miguel Arcanxo con dragón aos pés, San Pedro e San Paulo, e nunha pequena fornela a Virxe co Neno. Capela da Dolorosa coa imaxe da Virxe. Capela do Rosario, con retábulo do século XVIII, coas imaxes da Virxe María co Neno, Santa con toca e San Francisco Xabier. Na capela lateral, retábulo con Vía Crucis, imaxes de Cristo e grupo exento de tres mulleres, San Xoán e unha muller xove que dirixe as mans cara Cristo. No mesmo lateral outro retábulo rococó, coas imaxes de San Francisco de Asís e un santo. Deficiente estado de conservación.
 Igrexa de Santiago de Cereixedo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

IGREXA DE SAN FIZ DE DONÍS
En Donís. Situada fóra do núcleo de poboación, xunto un antigo camiño que baixa cara o río das Pontes. De planta case cadrada, con nave central e dúas laterais. Torre de planta cadrada formada por dous corpos. Na nave lateral norte está o osario e arco de acceso ao templo. Na nave central coro de madeira con balaustrada. O templo foi restaurado no ano 2008. No arco triunfal descubriuse unha inscrición que, literalmente, di: "ESTAS ARMAS ESTAVAN PUESTAS I FIXADAS EN LA CAPILLA MAIOR DE ESTA ST IGLESIA DE DONIS ASTA PVEDE AVER OCHO, O DIEZ ANNOS QVE SE DESHIÇO LA DHA CAPILLA MAIOR PARA SE VOLVERA LARGAR I MENDO DE MVST GIL DE MOSTO I EL LICD DON IS. SVS. SOBRINO DESCENDIENTES POR VARON DE LA CASA DE DONIS PATRONOS DESTA ST IGLA LAS MANDARON PONER EN EL PROPIO LVGAR DONDE ESTAVAN DE ANTIGVO". Durante a restauración, levada a cabo pola Consellería de Cultura, o retábulo maior foi desmontado pasando a outra parte da igrexa, e na capela maior só se deixou o calvario. Tamén foron restauradas as pinturas murais que estaban tapadas. Retábulo maior coas imaxes da Piedade con Cristo do século XVI, Vía Crucis, Cristo, Virxe e San Xoán, ambas con trazas románicas aínda que pertencen ao gótico.
Igrexa de San Fiz de Donís
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE DORNA 
Ver o apartado adicado aos mosteiros. 

IGREXA DE SAN PEDRO DE CERVANTES
Na parroquia de San Pedro. Construída na parte superior do pobo. Ten planta rectangular, teitada en lousa. O frontis está protexido por un cabido. Espadana de dous vans. O presbiterio está no mesmo plano ca nave, cuberto a catro augas. Na parte posterior do presbiterio está a sancristía. No interior retábulo maior do primeiro terzo do século XVII, coas imaxes de San Pedro, San Roque, San Antonio e a Virxe co Neno. Na sancristía lateral dereita, retábulo de estilo barroco coas imaxes da Virxe e de Santa Ana. Na capela lateral esquerda, retábulo rococó coas imaxes da Virxe do Rosario, Santa Lucía, San Brais, a Anunciación e dous anxos. Na nave hai outros dous retábulos de pouco valor artístico cunha imaxe rústica de finais do século XIII ou de principios do XIV, a Piedade e a Virxe realizada a finais do século XIV. Conserva varios confesionarios rústicos.
Igrexa de San Pedro de Cervantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XIAO DE LAMAS 
A igrexa parroquial, que estaba en Lamas, foi destruída por un incendio pasando as funcións relixiosas á capela do Pandelo, de boas dimensións, con planta rectangular e co frontis situado nun lateral que está reforzado cun contraforte. Espadana de dous vans. O presbiterio é máis elevado ca nave cuberto en lousa a catro augas. No interior retábulo maior situado baixo o testeiro de transición do barroco ao rococó, coas imaxes da Virxe das Candeas, outra talla con neno, outra imaxe da Virxe das Candeas co Neno do século XV, e Cristo na parte superior. Retábulo lateral dereito con columnas salomónicas e a imaxe de San Xosé. No retábulo lateral esquerdo vemos a San Pedro.
Parroquial de Lamas
(Foto: Colectivo Patrimonio de Cervantes)

IGREXA DE SAN XOÁN DE MOSTEIRO
Ver o apartado adicado aos mosteiros.

IGREXA DE SAN PEDRO DE NOCEDA
En Noceda. Nave de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas, con capelas laterais que lle dan forma de cruz latina. Espadana dun van. Porta de acceso formada por un arco de medio punto. Bóveda de canón, ao igual que o presbiterio. Retábulos de pouco interés artístico, coas imaxes de San Pedro, San Xosé co Neno en brazos e unha Santa, todas do século XVII. A Virxe María, Santa María Madalena, San Sebastián asaetado, do século XVI, Santa Bárbara do século XVIII e a Inmaculada Concepción.
Igrexa de San Pedro de Noceda
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTA MARÍA DO PANDO
No Pando. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. A porta de acceso non está no frontis senón no lateral sur protexida por un cabido. No muro lateral norte a sancristía con porta de acceso. No interior retábulo maior neoclásico, coas imaxes da Inmaculada Concepción, San Roque, San Antonio e outra imaxe. No retábulo lateral sinxelo.
Igrexa de Santa María do Pando
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SAN XUSTO DE QUINDOUS 
En Quindous. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Sancristía no lado sur cuberta a catro augas. No interior retábulo coas imaxe de Santa Lucía do ano 1540 e o Sagrario cun relevo de Cristo resucitado. No lateral dereito retábulo de pouso interese con medallóns que representan a San Pedro e San Paulo. Na sancristía imaxe do Anxo da Guarda con Neno e dragón aos pés, e Cristo. Na ourivería cáliz de prata con motivos da Paixón, e outro cáliz de prata cicelada e copón, tamén de prata.
Igrexa de San Xusto de Quindous
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SAN MARTIÑO DA RIBEIRA
Na Ribeira. Igrexa de amplas proporcións do século XVIII. Nave rectangular que no interior se converten en tres (central e dúas laterais). Frontis coroado por unha espadana moderna. Presbiterio na mesma liña ca nave, cuberta a dúas augas. Adosada ao muro lateral, sancristía con acceso directo dende o presbiterio. No interior, retábulo maior de traza neoclásica, coas imaxes da Virxe co Neno do século XVIII, San Miguel do século XVI, a Virxe do Carme do século XVI e o Pai Eterno con dous anxos. Retábulo lateral dereito coas tallas de San Roque do século XVIII, e San Antonio. No retábulo lateral esquerdo, imaxe dun santo. Interesante pía bautismal coa inscrición: "Hizose año de 1738 siendo obispo de Lugo el ilustrísimo S.B.D. Cayetano Gil Taboada y cura D. Luis Pardo y Andrade".
Igrexa de San Martiño da Ribeira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN ROMÁN DE CERVANTES
En San Román, capital municipal. Está situada na parte máis alta da vila, con adro-cemiterio ao seu redor. Moi reformada, perdeu gran parte da súa traza románica. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No frontis porta con arco de medio punto. A torre é de cemento, dun corpo e seis vans. O presbiterio é algo máis reducido ca nave. Na parte posterior ábsida semicircular. Na parte lateral norte ao presbiterio está a capela dos Quiroga, na actualidade convertida en trasteiro. Non ten retábulos. Imaxes de San Román, San Antonio e a Virxe do Carme do século XVIII.
Igrexa de San Román de Cervantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTO TOMÉ DE CANCELADA
En Santo Tomé. Igrexa con nave cuberta en lousa a dúas augas, con dúas capelas laterais e sancristía lateral ao norte do presbiterio. A porta de entrada esta cuberta por un cabido a tres augas. Espadana de dous van, á que se accede por medio dunha escaleira exterior. O retábulo maior data do ano 1681, renacentista con elementos barrocos. Imaxes da Inmaculada Concepción, San Xoán, San Bartolomeu, Santo Tomé, talla dun anxo e San Miguel. O Sagrario é unha interesante peza co relevo de Cristo resucitado, e nos laterais San Pedro e San Paulo. Nos retábulos laterais vese a imaxe dun antigo Cristo e San Roque.
Igrexa de San Tomé de Cancelada
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTA COMBA DE VILAPÚN
En Vilapún. As fornelas coróanse con frontóns, coas imaxes de SantaComba, Santiago Peregrino, San Bartolomeu, varios santos e Santa Tareixa. No ático outra imaxe dun Santo, do século XVII. Na capela lateral dereita imaxe da Virxe do Carme con Neno do século XVII. Na sancristía imaxe de Cristo. Na ourivería salienta un cáliz de prata cicelada coa inscrición: "DN JOSE BECERRA MAGDALENA CONDE DE VILLAPUN PARA SU IGLESIA DE Sª COLOMA DEL MISMO TITULO. ANÑO 1833".
No mes de marzo de 2015, a Deputación Provincial e o Bispado de Lugo asinaron un convenio para restaurar o retábulo do século XVI pero que foi repintado posteriormente e ao que lle houbo que retirar as imaxes porque a madeira xa non soportaba o peso. Os traballos de restauración do retábulo e de varias imaxes foi obra de Olga Gago. 
Igrexa de Santa Comba de Vilapún
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SAN BREIXO DE VILAQUINTE
En Vilaquinte. Situada na parte máis alta da aldea. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van. Retábulo maior renacentista coas imaxes de San Breixo, San Roque e San Brais. Canto á ourivería copón con cruz, cáliz e cruz parroquial.
Igrexa de San Breixo de Vilaquinte
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VILARELLO
En Vilarello. Na parte baixa da aldea. Adro-cemiterio ao redor. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de dous vans e unha troneira na parte superior. Pórtico pechado con dous portóns de acceso. Arco triunfal de medio punto e bóveda formando unha cúpula que carece de lanterna. No interior retábulo maior barroco do século XVIII coas imaxes da Asunción do século XVI, San Antonio, Santo con hábito, Cristo, Santa María, San Xoán, San Sebastián e un bispo. No retábulo lateral dereito, barroco, da segunda metade do século XVII, coas imaxes da Virxe María co Neno Xesús do século XVI, San Francisco, unha Santa do século XVIII, Cristo e San Roque.
Igrexa de Santa María de Vilarello
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SANTIAGO DE VILASANTE
En Vilasante. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis elevado ca nave. Frontis con porta alintelada. Espadana con dous vans na parte inferior e un no superior. Retábulo renacentista da primeira metade do século XVI coas imaxes de San Xoán Evanxelista, Virxe sedente e Neno Xesús de finais do século XII ou principios do XIII, Neno Deus do século XIV, Santa co Neno e San Antonio do XVIII. Na ourivería cruz parroquial de madeira, outra cruz de prata cicelada do século XVIII e custodia do XIX.
Igrexa de Santiago de Vilasante
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SAN XOÁN DE VILASPASANTES
En Vilaspasantes. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No lateral sur pórtico e sancristía. Unha arcada no alzado norte dá acceso a unha capela de planta rectangular. Espadana en pedra calcaria. Presbiterio no mesmo plano ca nave cuberta a dúas augas. No interior retábulo maior co Sagrario, e imaxes do Santo Anxo co dragón aos pés e outro Santo do século XVII. Na capela lateral a Inmaculada Concepción que foi mutilada para poder ser vestida. No lateral norte retábulo con imaxe da Virxe.
Igrexa de San Xoán de Vilaspasantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

IGREXA DE SAN XUSTO DE VILAVER
En Vilaver. Planta rectangular, con presbiterio máis elevado ca nave. Arco triunfal de aresta e bóveda de canón no presbiterio. Espadana de dous vans. A sancristía está no lateral norte da nave. No interior retábulo maior renacentista do primeiro terzo do século XVII, coas imaxes de Cristo, San Xusto e San Salvador. Sagrario co relevo de Cristo resucitado. Na ourivería copón de prata.
Igrexa de San Xusto de Vilaver
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SANTA MARÍA MADALENA DE MOREIRA
En Moreira, parroquia de Donís.
 Capela de Santa María Madalena de Moreira
  (Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SANTA ANA DE CABANAS ANTIGAS
En Cabanas Antigas, parroquia de Cereixedo. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van coroada por pináculos. No interior imaxe do século XVIII.  

CAPELA DA INMACULADA CONCEPCIÓN DE AIROÁ
En Airoá, parroquia de Cereixedo. Planta rectangular cuberta en lousa a tres augas. Bo estado de conservación.
Capela de Airoá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DA INMACULADA DE FERREIRADEVÉS
En Ferreiradevés, parroquia de Vilaspasantes. Capela de planta case cadrada cuberta en lousa a dúas augas. A cuberta prolóngase para cubrir o cabido onde se sitúa a portada con enreixados laterais. No interior imaxe do século XVIII. Contáronnos que no ano 2015 a ermida sufriu un roubo, os ladróns arrincaron a verxa dunha ventá e levaron cartos.
 

CAPELA DA CASA GRANDE NO FABAL
No Fabal, parroquia de Vilasante. Planta rectangular situada preto da casa á que pertence. A cuberta, de lousa, prolóngase para cubrir o cabido onde está a porta de entrada.  

CAPELA DE NOSA SRA. DAS DORES DE VILASPASANTES

CAPELA DE NOSA SEÑORA DE DONÍS 
En Donís. É o presbiterio dunha primitiva igrexa. Ten planta rectangular cuberta en lousa a catro augas. Porta en arco de medio punto.
Capela de Donís
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE NOSA SEÑORA DAS PENAS DE QUINDOUS

CAPELA DE NOSA SEÑORA DOS REMEDIOS DE TARNAS
En Tarnas, parroquia da Ribeira. O día da patrona, os devotos levan a cabo procesións individuais e colectivas ao redor da ermida, de xeonllos e camiñando.
Capela de Tarnas
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE NOSA SEÑORA DAS NEVES DE XANTES
En Xantes, parroquia de Donís. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Frontis con porta en arco de medio punto co relevo dunha estrela nas tres doelas superiores. Espadana dun van coroada por unha cruz e pináculos. No interior retábulo barroco. Segundo información de Suso Nieto Santín, a ermida forma parte dun conxunto característico dalgunhas aldeas de Cervantes que, ademais da ermida consta dunha vivenda, un hórreo, unha palloza (practicamente desaparecida) e unha construción de pedra adicada hai anos a alcobas. Todo o recinto presentaba unha cerca de pedra. Segundo un dos herdeiros, a ermida e outros dous elementos foron construídos por un párroco da familia.
Capela de Xantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE SAN ALBERTE DE VILAR DE MOUROS
En Vilardemouros, parroquia de San Pedro de Cervantes. Situada ás afóras da aldea. Cuberta en lousa a dúas augas. Cabido a tres augas formado pola prolongación dos muros laterais.

 

CAPELA DE SAN ANTOLÍN DE CABANA XARAZ 
 
Capela de San Antolín de Cabana Xaraz
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE POSO
En Poso, parroquia do Pando. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van na fachada principal.
 Capela de Poso
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SAN ANTONIO ABADE DE DUMIA 
En Dumia, parroquia de Santo Tomé de Cancelada. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Acceso por unha porta alintelada. Laterais soportada por tres rexos piares. Pequena espadana dun van. Caleada. Crese que puido ser o presbiterio dunha primitiva igrexa. Deficiente estado de conservación.
Capela de Dumia
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE SAN ANTONIO ABADE DE ROBLEDO 
En Robledo, parroquia de Donís. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Porta en arco e ventá a cada lado. Pequena espadana dun van coroada por unha cruz. No interior conserva un retábulo sen valor artístico.

CAPELA DE SAN ANTONIO DE PADUA DE RIAMONTE
En Riamonte, parroquia de Vilarello. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No interior imaxe do Santo Antonio do século XVIII.

CAPELA DE SAN ANTONIO DE PRADOS
En Prados, parroquia de Cereixedo. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Cabido formado pola prolongación dos muros laterais. No interior retábulo barroco do século XVIII.
 Igrexa de San Antonio de Prados
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DO SANTO ANTONIO DE VILANOVA DO PEDREGAL
En Vilanova do Pedregal, parroquia de Noceda. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Na zona do altar ten unha bóveda de medio canón.  

CAPELA DO SAN BERNABEU DE FOLGOSO
En Folgoso, parroquia de Cereixedo.

CAPELA DO SAN BERNARDINO DO CUMIAL
No Cumial, parroquia de Vilarello. Planta rectangular cuberta en lousa a catro augas. Recebada de cemento. Bo estado de conservación.

CAPELA DO SAN FROITOSO DA PEREIRA
En Pereira, parroquia do Castelo. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Porta alintelada. No interior retábulo barroco con columnas salomónicas.
 Capela do San Froitoso da Pereira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DO SAN LOURENZO DO PIORNEDO
No Piornedo, parroquia de Donís. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van coroada por unha cruz e pináculos. Porta de acceso en arco.
Capela do Piornedo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE SAN MARTIÑO DAS CANADAS
En San Martiño das Canadas, parroquia do Mosteiro. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico sobre trabes de madeira.    

CAPELA DO SAN MATEO DE SEIXAS
En Seixas, parroquia de San Román de Cervantes. Sen valor arquitectónico, ten planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No interior talla do San Mateo do século XVIII.
Capela das Seixas
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE SAN MIGUEL DE VILALUZ 
En Vilaluz, parroquia do Castro. Situada na parte superior da aldea. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van. Restaurada, bo estado de conservación.
Capela de Vilaluz
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE SAN MIGUEL
En San Miguel, parroquia de Vilarello. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico sobre dous piares, hoxe en día substituídos por formigón. Cuberta en lousa a tres augas. No interior imaxe barroca de San Miguel.
  
CAPELA DE SAN ROMÁN
En San Román de Cervantes. Capela de planta rectangular adosada a unha vivenda, cuberta en lousa a dúas augas. Carece de espadana. Contáronnos que na ermida apareceu unha pedra, hoxe en día desaparecida, que tiña unha inscrición onde se podía ler a data de 1081 e o nome Froyla. Tamén se di que aquí estivo unha ara romana que na actualidade se atopa na casa dun veciño.    


CAPELA DO SAN ROQUE DE TRABADO
En Trabado, parroquia de Cereixedo. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Cabido formado pola prolongación dos muros laterais. 

CAPELA DO SALVADOR DE VILARELLO
En Vilarello, parroquia de Donís. Planta rectangular cuberta en lousa a duas augas. Frontis esbelto con porta en arco de medio punto. Espadana dun van. No interior conserva un retábulo.
 

CAPELA DE SANTA CATARINA DA PENA TALLADA
No Fabal, parroquia de Vilasante. Desaparecida, atopábase no castro de Pena Tallada. A imaxe foi trasladada ao pazo do Fabal no ano 1726 ao seren derrubada a antiga ermida.

CAPELA DE SANTA CATARINA DO GUMIEIRO OU VIMIEIRO
No Gumieiro ou Vimieiro, parroquia de Vilarello. Planta rectangular co testeiro semicircular. Pórtico formado pola prolongación dos muros laterais. Imaxes de varios santos. 
Capela de Vimeiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE SANTA MARTA
En Santa Marta, parroquia de Cereixedo. Capela moderna construída con bloques, cuberta en lousa a dúas augas. Ten un pequeno pórtico na zona da entrada con dúas columnas de formigón. Sen interese artístico.
 Capela de Santa Marta
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares 

CAPELA DE SANTA TAREIXA DE VALGOS
En Valgos, parroquia da Ribeira. Particular, forma parte da coñecida como Casa Grande. Ten un acceso dende o exterior da casa. No exterior só destaca a espadana dun van con campá.
Capela de Valgos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE SANTA OLAIA DE VILADEITE
En Viladeite, parroquia de Vilapún. Non se conservan restos, desapareceu hai uns cen anos. Nunha casa da aldea aínda se conservan algunhas imaxes. 

CAPELA DE SANTIAGO DE CASTELO
En Castelo, parroquia de Donís. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas aguas. Frontis con espadana dun van coroada por pináculos. Portada con arco de medio punto e relevo de tres estrelas, con dúas ventás laterais. 

CAPELA DE OLMOS
En Olmos, parroquia de Vilaquinte.
Capela de Olmos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DE SANTIAGO DE CORNEANTES
En Corneantes, parroquia de Donís. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van coroada por pináculos e unha cruz. Figura a data de 1807.
Nas inmediacións, ao ampliar a estrada local, saíron á luz varias tumbas medievais realizadas con laxes de lousa. Dixéronnos que no seu interior había restus humanos completos.
Capela de Corneantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Resto dunha tuma de lousa en Corneantes
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)     

CAPELA DE SANTO ANDRÉ DE CELA   
En Cela, parroquia de Cereixedo. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pequena espadana dun van con campanil. Bo estado de conservación. 

CAPELA DE SANTO ANDRÉ DE CEREIXEDO

CAPELA DO SANTO ESTEVO DE BOLOIS
En Bolois, parroquia do Mosteiro. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Cabido formado pola prolongación dos muros laterais.
 

CAPELA DO SAN XOÁN DE DRADA
En Drada, parroquia da Ribeira. Planta rectangular cuberta en lousa a tres augas. Cabido formado pola prolongación dos muros laterais.
 

CAPELA DO SAN XOÁN DE VILAR
En Vilar, parroquia de Donís. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van coroada por pináculos.
Capela de San Xoán de Vilar
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DO SAN FELIPE
No lugar coñecido como A Valiña, no monte de Valgos, parroquia de A Ribeira, había unha ermida posta baixo o padroado do San Felipe.  

CAPELA DO SAN XUSTO DE VILARGUITE
En Vilarguite, parroquia de Vilapún. Capela de planta rectangular en mal estado de conservación. No interior imaxes de San Xusto e San Pedro. 

CAPELA DA VIRXE DAS CANDEAS DE LAMAS

CAPELA DE SAVANE
En Savane, parroquia de Quindous. A capela pertenceu á coñecida como Casa Grande, desaparecida e convertida nunha nave para o gando e unha nova planta non tradicional nin na tipoloxía nin nos materiais. A capela está construída en pedra de xisto. Ten planta rectangular cuberta en lousa. Campanil dun van na fachada principal.
Capela de Savane
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CRUCEIRO NA CAMPA DA BRAÑA

Cruceiro na Campa da Braña
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 
PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE NAVIA DE SUARNA 

IGREXA DE SAN MIGUEL DE BARCIA 
Situada xunto o río Navia, foi construída en lousa e pedra calcaria. Presenta planta rectangular con teito de lousa a dúas augas. A porta principal está cuberta por un tellado sobre armazón de madeira e sobre ela ábrese un óculo. Ten unha espadana de dous vans. A ábsida, de estilo románico, data do século XIII, é máis baixa ca nave. No interior conserva retábulos dos séculos XVII e XVIII. 
 Igrexa de San Miguel de Barcia
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE CABANELA
Do século XVII. Ten planta de cruz latina cuberta en lousa. Trátase dun amplo templo encuberto por outras construcións anexas. A cúpula con lanterna a catro augas. Fronte con portada alintelada.
 Igrexa de Santa María de Cabanela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTIAGO DE CASTAÑEDO
Templo dunha nave cuberta en lousa a dúas augas. Espadana de dous vans á que se accede a través dunha escaleira exterior. Un cabido a tres augas protexe a entrada principal. No interior retábulos renacentistas. Bo estado de conservación.

IGREXA DE SANTA EUFEMIA DE FOLGUEIRAS
Igrexa de estilo rural situada ás afóras do núcleo de poboación, non camiño que vai cara o castro de Folgueiras. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio cuberto a tres augas na mesma liña ca nave pero máis elevado. No muro dereito ten un alpendre cuxo teito é prolongación do da nave, apoiado en columnas de madeira. Espadana de dous vans. Está recebada.
Igrexa de Santa Eufemia de Folgueiras
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SAN PEDRO DE FREIXÍS
Templo sinxelo, revestido ao exterior. Nave a dúas augas teitada con lousa. Espadana de dous vans. Sen interese artístico.
 

IGREXA DE SANTIAGO DE GALEGOS
Do século XVII. Ten planta de cruz latina e cruceiro de cúpula. A nave é máis baixa ca o resto da fábrica. Porta de medio punto. Espadana de dous vans. Sancristía no lado norte do presbiterio. Varios retábulos no interior.
 Igrexa de Santiago de Galegos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTIAGO DE MOÍA
Nave a dúas augas e corpo central a catro augas cubertas en lousa. Porta de acceso alintelada. No interior consérvanse varias pinturas.

IGREXA DE SAN SALVADOR DE MOSTEIRO 
De orixe románica, presenta unha planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas, con ábsida á mesma altura. Ao interior accédese por un cabido con tellado de lousa cuberrto a tres augas que apoia sobre catro columnas. Como remate da fachada disponse unha espadana de dous corpos, con dous vans no inferior e un no superior. Nun lateral do templo vense os banzos dunhas escaleiras polas que antigamente se subía á espadana.
 Igrexa de San Salvador de Mosteiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOSÉ DE MUÑÍS 
Construción moderna. Planta cadrada con muros chapados en pedra.
 Igrexa de San Xosé de Muñís
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTIAGO DE PENAMIL 
De finais do século XVII ou principios do XVIII, levantouse sobre un primitivo castro. As paredes son de xisto e está cuberta en lousa a dúas augas. O presbiterio é máis alto ca nave. Polo sur ten unha pequena nave lateral, e no lateral norte a sacristía e unha capela. Espadana de dúas troneiras, con campás do ano 1909. No interior vese un sinxelo retábulo principal cunha imaxe moderna, en xeso, de Santiago Apóstolo montado a cabalo. Nas capelas laterais había outros retábulos que, segundo nos contaron, foron vendidos, xunto con algunhas tallas, por un antigo párroco. Conserva dúas modestas pías de xisto, unha para a auga bendita e outra máis grande para os bautismos. O chan é de madeira. O cemiterio desenvólvese ao redor do templo, actuando como adro. A principios do mes de xuño de 2016 presentamos uns escritos ao Bispado de Lugo, ao Concello de Navia de Suarna e ao Servizo do Patrimonio Cultural en Lugo alertándoos do grave risco de derrube que corre a espadana. Ver Apéndice: Unha espadana en equilibrio.
 Igrexa de Santiago de Penamil
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE PIN
Situada na parte baixa do pobo. Nave de planta irregular. Presbiterio, cuberto a catro augas, é máis alto e estreito ca nave. A espadana, á que se accede por unhas escaleiras exteriores, está na fachada principal e ten dous ocos para as campás e un óculo superior; na parte posterior está cuberta por un tellado teitado, coma o resto do templo, de lousa. Adro-cemiterio ao redor.
Igrexa de Santa María de Pin
(Foto: Colectivo Patrimonio dos ancares)    

IGREXA DE SANTA MARÍA MADALENA DA POBRA DE NAVIA
Do século XX.
Igrexa de Santa María Madalena da Probra de Navia
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SANTIAGO DE QUEIZÁN
Igrexa dunha nave de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. A porta de acceso está protexida por un cabido. Espadana de dúas troneiras e pináculo triangular. Pezas neoclásicas no interior. Engadíronlle un lamentable "pórtico" de bloques".

IGREXA DE SANTA MARÍA DE RAO
Presenta unha nave rectangular cuberta a dúas augas. O presbiterio cúbrese cunha bóveda redonda sobre catro arcos. Na fachada principal está a porta de entrada, con arco de medio punto, unha fornela e un óculo, rematada por unha espadana de dous corpos e dous vans no inferior. No interior conta con retábulos de gran valor datados entre os séculos XV e XVIII. Non moi lonxe do templo atópase o coñecido como Castiñeiro das Cruces sobre o que era costume cravar unha cruz de madeira cando pasaba un enterro polo camiño cara o cemiterio parroquial. Segundo nos achegou o etnógrafo e historiador Clodio González Pérez, entre Murias e Robledo, na baixada cara o río Balouta, había outro castiñeiro adicado ao mesmo fin. E outro máis entre Meda e Rao, díxonos Manolo G. Trabada. Segundo sinala González Reboredo, marcábase simbolicamente a saída do defunto da súa comunidade camiño do universo máis extenso da parroquia.
No mes de marzo de 2015, o Bispado de Lugo anunciou o arranxo do muro que arrodea a igrexa e o teito para evitar filtracións.
 Igrexa de Santa María de Rao
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

O Castiñeiro das Cruces
(Foto: Walter Ebeling a finais dos anos vinte do pasado século)

IGREXA DE SANTO ESTEVO DA RIBEIRA

IGREXA DE SANTA MARIÑA DE RIBÓN
Trátase dunha sinxela construción de estilo rural galego dunha soa nave cuberta en lousa a dúas augas. Ao interior accédese por medio dun cabido cuxa cuberta asenta sobre unha armazón de madeira, apoiándose sobre columnas de bloques de cemento. A espadana dun van está coroada por unha cruz e pináculos.
 Igrexa de Santa Mariña de Ribón
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE SEVANE
De estilo rural galego. Nave rectangular. cuberta en lousa a dúas augas. Fronte con porta alintelada. A porta lateral norte está protexida por un alpendre. Retábulos no interior.
 

IGREXA DE SANTA MARÍA DE SON
Situada ás afóras do núcleo de poboación. Ten unha nave cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio lixeiramente máis elevado. Espadana de tres corpos e tres ocos á que se accede por unha escaleira exterior. Porta principal en arco de medio punto, con óculo sobre ela. Alpendre apoiado sobre columnas de madeira. Recebada. No interior retábulo barroco con columnas salomónicas. Adro pechado. 
Igrexa de Santa María de Son
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VALLO 
Situada na parte máis baixa do pobo. Igrexa de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Cabido a tres augas. Espadana dun van. Adro-cemiterio ao redor.
Igrexa de Santa María de Vallo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SANTO ESTEVO DE VILARPANDÍN
Posúe tres naves, con presbiterio na cabeceira e dúas sancristías acaroadas ás naves laterais. Construída en cantería e cuberta a dúas augas, o presbiterio, con cuberta a catro augas, é máis alto ca nave. Na fachada disponse unha espadana de dous vans coa inscrición "1960". No seu interior conserva algunhas tallas dos séculos XV e XVI. Na entrada ao adro hai un fenomenal pradairo branco citado no Inventario de árbores senlleiras de Galicia (1985).
 Igrexa de Santo Estevo de Vilarpandín
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Pradairo á entrada da igrexa de Vilarpandín
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DO SANTÍSIMO DE MERA
Na parroquia de Barcia. Do século XVI. Construída en cachotaría de xisto. Porta alintelada cuberta por unha sinxela cuberta. Espadana dun van rematada en frontis. Cuberta en lousa a dúas augas.

CAPELA DO SAN BERNABEU DE FREIXEIRO
Na parroquia de Cabanela. Cuberta a dúas augas. Soportal. Espadana dun van.

CAPELA DE SAN RAMÓN DE FIGUEIRA
En Figueira, parroquia de Cabanela. Totalmente arruinada dende hai máis de corenta anos. Tiña planta rectangular cun pórtico protexendo a entrada.
A arruinada capela de San Ramón de Figueira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE SAN AFONSO DE BUSTO 
En Busto, parroquia de Cabanela. Parroquia totalmente arruinada e cuberta pola matogueira.
 A capela de Busto atópase en ruínas
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DE SANTA LUCÍA DE COEA
Na parroquia de Castañedo. Cuberta a dúas augas en lousa. Muros de laxes de xisto. Espadana dun van. Bo estado de conservación.

CAPELA DA ASUNCIÓN DE LENCIAS
Na parroquia de Castañedo. Cuberta en lousa a dúas augas. Ten un pequeno cabido prolongación dos muros. No lugar coñecido como A Fonte do Mendo recolléronse referencias orais sobre a existencia dunha necrópole, posiblemente medieval, que foi alterada polos labores agrícolas. Ao parecer levantáronse lousas de gran tamaño.

CAPELA DA VIRXE DOS REMEDIOS DE VILAVERDE
Na parroquia de Folgueiras. Separada do núcleo de poboación, na parte alta do terreo. É de planta rectangular, cuberta a dúas augas. Espadana dun van. Pequeno cabido formado pola prolongación dos muros cuberto a unha auga.
 Capela de Vilaverde
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SEÓN
Na parroquia de Freixís. Semiarruinada.  Muros de xisto con cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van sen campá.

CAPELA DO SAN BRAIS DE VILARGOIDE
Na parroquia de Galegos Construída en cachotaría de xisto. Cuberta en lousa a dúas augas. Porta en arco de medio punto. Pequeno cabido. No interior un pequeno retábulo rehabilitado. Bo estado de conservación.

CAPELA DE PARADELA
En Paradela, parroquia de Galegos. Ten planta rectangular e espadana dun van con campanil coroada con pináculos. Cuberta en lousa a dúas augas. Recebada. No interior retábulo con varias imaxes.
 Capela de Paradela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE QUINTÁ
Na parroquia de Moía. Desaparecida.

CAPELA DE VENTOSA
En Ventosa, parroquia de Moía. A súa campá, ao tanxer, alonxaba as treboadas. 

CAPELA DE MARCELÍN
Na parroquia de Mosteiro. Construída en Xisto. Cuberta en lousa a dúas augas. Cabido prolongación dos muros.
   

CAPELA DE ABRENTE
Na parroquia de Mosteiro. De planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van. Cabido cuberto a tres augas. Nas inmediacións atopáronse unhas tumbas medievais.
 

CAPELA DE PACIO
Na parroquia de Mosteiro.  Xunto o cemiterio.

CAPELA DE SINADA
Na parroquia de Mosteiro. Perdeu o seu intereses debido ás graves alteración que padeceu. Acabado enfoscado e pintado, con elementos de formigón. Cuberta a tres augas. Cabido na entrada.

CAPELA DE NOSA SEÑORA DAS CANDEAS DE MOLMEÁN
Na parroquia de Mosteiro. Moi alterada pola construción dunha casa. Apenas se recoñece.

CAPELA DA CERNADA
Na parroquia de Muñís. Acaroada a unha casa. Construída en xisto. Cuberta en lousa a dúas augas. 

CAPELA DOS REMEDIOS DE VILARANTÓN
Na parroquia de Muñís. Muros de pedra revestidos e caleados. Cuberta a dúas augas en lousa. Espadana dun van rematada por unha cruz. Pórtico a tres augas protexendo a entrada.

CAPELA DE SAN PEDRO DE FONTELA
En Fontela, parroquia de Muñís. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Na fachada principal, sobre a porta de entrada, espadana dun van. Recebada. Mal estado de conservación. Preto érgue unha espadana exenta.
Capela de San Pedro de Fontela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Espadana exenta xunto a capela de Fontela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DO SANTO ANTÓN DE VILAGONCIDE
En Vilagoncide, parroquia de Pin. Construída en xisto, ten planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Na fachada principal pequena espadana con campanil. Regular estado de conservación.
Capela de Vilagoncide
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DE MAZAIRA 
Na parroquia de Pin. Capela con muros de xisto cuberta en lousa a catro augas. Pórtico sustentado pola prolongación dos muros da nave. Tres chanzos de acceso. 

CAPELA DE LIÑARES 
En Liñares, parroquia de Queizán. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico aberto protexendo a entrada. No tellado érguese unha cruz de mármore. Bo estado de conservación.
Capela de Liñares
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DO SANTO ANDRÉ DE MÉIXAMO 
Na parroquia de Queizán. Do século XVIII. Capela rústica cuberta a catro augas, con pequeno pórtico de acceso. Espadana dun van.

CAPELA DO SANTO ANTÓN DE VILARGUENDE
En Vilarguende, parroquia de Queizán. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van.
 Capela de Vilarguende
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares 

CAPELA DE CORO
En Coro, parroquia de Rao. Data do ano 1884. Cóntase que a imaxe de Santa Mariña baixaba dende a Braña de Vilarmundín ata que os veciños lle construíron a ermida.
 Capela de Coro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DE AIGAS
Na parroquia de Rao. Mal estado de conservación. Situada a carón dunha casa entre camiños. Cuberta a dúas augas e estrutura de madeira. Pórtico formado polos muros laterais saíntes.

CAPELA DE BECERRAL
Na parroquia de Rao. En ruínas. Tan só se aprecian os restos dos muros laterais e parte da carpintería e estrutura de madeira.

CAPELA DO CEMITERIO DE RAO
En mal estado de conservación. Capela de reducidas dimensións situada no interior do vello cemiterio parroquial. Muros de xisto con restos de caleado nas fachadas. Cuberta en lousa a dúas augas. Por riba da porta de madeira vese un pequeno óculo.
Capela do cemiterio de Rao
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

CAPELA DE ROBLEDO
Na parroquia de Rao. Ben conservada. Situada nun cruce de rúas entre varias casas. Con voadizo sobre muros saíntes.

CAPELA DE TRASERRA
Na parroquia de Rao.

CAPELA DE SANTO ESTEVO DA RIBEIRA
Na parroquia da Ribeira. Mal estado de conservación. De pequenas dimensións, conta cun fronte sinxelo. Muros laterais con restos de caleado. A espadana desapareceu.

CAPELA DA INMACULADA DE RIBÓN
Na parroquia de Ribón. Cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van. Fachada caleada.

CAPELA DO SAN ANTÓN DAS CASAS DO RÍO
Na parroquia de Son. Cuberta en lousa a dúas augas. Fronte caleado. Espadana dun van.

CAPELA DE CERREDO
Na parroquia de Son. Cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van.

CAPELA DE ROBLEDO
Na parroquia de Son. En xisto. Cuberta en lousa a dúas augas. Campanil. Pequeno soportal formado pola prolongación dos muros laterais. Grande escalinata de acceso. Bo estado.

CAPELA DE ACEVEDO 
Na parroquia de Vilarpandín. De forma rectangular construída en cachotería de xisto. Foi destruída recentemente.

CAPELA DE NOSA SEÑORA DE VIRIGO
Na parroquia de Vilarpandín. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Presbiterio máis elevado a catro augas. Espadana dun van. 



PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE AS NOGAIS 

IGREXA DE SANTA MARÍA DA ALENCE  
A parroquia creouse durante a reforma do ano 1891. Foi construída sobre unha antiga capela posta baixo o padroado de San Adrao. Ten planta rectangular e espadana de dous vans. No interior un retábulo sinxelo de estilo neoclásico con motivos barrocos. Talla do San Adrao. Adro-cemiterio ao redor.

IGREXA DE SANTIAGO DE DONCOS
Templo consagrado no ano 1610 con restos románicos, sufragado polos devanceiros do conde de Ayala e Monterrei, señores de Doncos. Ten planta rectangular con nave cuberta en lousa a dúas augas, presbiterio de maior altura con bóveda de aresta. No interior, retábulo maior coa imaxe de Santiago Peregrino. A imaxe orixinal do patrón desapareceu a finais dos anos sesenta do pasado século. A capela lateral posúe unha inscrición do ano 1628 e ten un arco rebaixado, bóveda de canón e un retábulo barroco no interior. No ano 1809, a raíz do asalto das tropas napoleónicas á vila, sufriu grandes danos. O cemiterio parroquial arrodea o templo. A torre acolle un reloxo colocado no ano 1904, sen motor ao que lle hai que dar corda todos os días e cun sistema que axuda a predecir os fenómenos meteorolóxicos. Cando hai máis dun século lle ofreceron aos veciños de Doncos a traída da auga ou o reloxo, optaron polo segundo. Durante moitos anos estivo adiantado cinco minutos para evitar que os veciños perderan o autobús.
 Igrexa de Santiago de Doncos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE NOCEDA
Fundada pola casa-fortaleza de Noceda, situada en fronte. Os da casa conservaban o dereito de presentación de curato. Presenta tres naves con cubrición de lousa. No frontis está a porta de entrada ás naves laterais. A torre ten dous corpos con catro e oito vans respectivamente. Adro-cemiterio ao redor. Na actualidade atópase por baixo do nivel do camiño que cos anos foi ganando altura. Segundo a lenda, as campás teñen sona de alonxar os lóstregos.
 Igrexa de San Xoán de Noceda
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTO ANDRÉ DAS NOGAIS 
Conserva vestixios de varios estilos arquitectónicos: mozárabe do século IX, cuxo único elemento está na porta pola que se accede da nave á sancristía, románico e gótico. Románicos son os canzorros da ábsida, dous deles, segundo as xentes do lugar, representan a Fame e a Sede, alegoría do duro que era o traballo nestas terras. A ábsida é de estilo románico de transición. O interior agocha interesantes pinturas murais en mal estado de conservación. 
 Igrexa de Santo André das Nogais
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Igrexa de Santo André das Nogais
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA MADANELA DAS NOGAIS
Construída no ano 1858. No Museo Diocesán de Lugo consérvase un crucifixo prerrománico con trazas bizantinas.
Igrexa de Santa María Madanela das Nogais
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

IGREXA DE SAN COSME DE NULLÁN
Renacentista, reformada no ano 1623. Ten aspecto de fortaleza. A súa disposición é pouco habitual xa que abre tres pórticos correspondentes a outras tantas naves que, ao mesmo tempo, están protexidas por dous cabidos abertos que gorecen as portas de acceso. É de planta de cruz latina, con bóveda de aresta nas naves laterais, e de canón na central. No interior posúe pinturas murais na bóveda central e varios retábulos, o maior renacentista. Algunhas estatuas do templo tiñan as súas propias rendas, tal como nolo achega un testamento do crego Pedro de Arrojo, que mandara edificar unha torre da casa reitoral.
 Igrexa de San Cosme de Nullán
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Vello cadaleito atopado na igrexa de Nullán
(Foto achegada por Luis López Pombo)

IGREXA DE SAN PEDRO DE QUINTÁ
Sufriu un incendio no ano 1927, e foi restaurada no 1982. No interior custodia unha copa cunha inscrición que di: "Este copón mando haser el Lic. Ciprián Vázquez. Año de 1686".

IGREXA DE SAN XOÁN DE TORÉS
Érguese preto do arruinado castelo medieval. Do século XVII, de marcado aire renacentista, consta de tres naves e frontis protexido por un pórtico. No lintel dunha porta figura unha inscrición datada no ano 1648, sendo párroco Bartolomé Gómez Pozo, e noutra lateral unha do ano 1715. No interior consérvase un interesante retábulo barroco coa imaxe do patrón San Xoán Bautista que López Pombo cre obra de Francisco de Moure. Na bóveda do presbiterio consérvanse unhas pinturas murais con tres medallóns que representan o Agnus Dei, Santa Catarina e unha escea do Nacemento; entre os medallóns vense as cabezas duns anxos. Tamén se poden ver uns sepulcros e labras heráldicas dalgunhas familias fidalgas de Torés e dous panteóns situados na capela maior que corresponden a un cabaleiro en posición xacente e unha dama dos Ribadeneira, representativos da escultura funeraria galega do século XVI ou principios do XVII. O templo custodia varias pezas de ourivería dos séculos XVII e XVIII, entre outras unha cruz procesional e unha custodia coa inscrción:  "Diolo don Pedro Bolaño señor de Torés y Junqueras. Año 1667". O retábulo maior é barroco, pintado e dourado entre os anos 1766 e 1787.
No Arquivo Diocesán de Lugo gárdase diversa documentación, entre outra un libro de fábrica con interesantes datos, entre eles un do ano 1811 no que se dá conta do deficiente aspecto que presentaba o templo despois do paso das tropas napoleónicas no ano 1809.
Segundo o Catastro de Ensenada do ano 1752, o cura párroco Carlos Osorio percibía décimos maiores e menores de Riomao, Quintela, Fillobal, As Cruces, A Alence, Pando e Vilarín, e a oitava parte dos que pagaban os veciños de Rodís, Estacas, Meizarán e Fulgueiras, dos que unha parte ían para o rei por subsidio de escusado, outra para o visitador xeral do bispado de Lugo, e outra parte para o arcediago de Triacastela por razón de loitosa, mantendo ademais un vigairo para axudar á administración dos seus curatos.
No mes de marzo de 2015, a Deputación Provincial e o Bispado de Lugo asinaron un convenio para restaurar o retábulo maior.
 Igrexa de San Xoán de Torés
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Igrexa de San Xoán de Torés

Sepulcro dun dos señores de Torés na igrexa parroquial
(Foto achegada por Luis López Pombo)
 

IGREXA DE SAN XOÁN DE VILADICENTE
O conxunto de tallas e retábulos que conserva no interior son do século XVII. Pódese ver unha pedra armeira dos Neira, Bolaño, Balboa e Becerra. Segundo a tradición, no cemiterio parroquial acaroado ao templo repousa Antonio Becerra Chao que lle extraeu, a mediados do século XIX nun mesón das Nogais, unha moa á raíña Isabel II. Debido a isto, o home, que exercía como curandeiro, foi nomeado Caballero Cubierto da Real Orde de Isabel a Católica o día 26 de outubro de 1858, é dicir, gozaba do privilexio de non quitarse o sombreiro diante do rei. No cemiterio tamén está enterrado Gonzalo Becerra Souto, morto no ano 1976, loitador antifascista; na súa lápida lese: "Perseguido por sus ideales".
 Igrexa de San Xoán de Vilaicente
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  


 

CAPELA DE SAN ANTÓN DE VILAVEXE 
En Vilavexe, na parroquia de Santo André. A festa celébrase o 17 de xaneiro e o 13 de xuño. Algúns devotos seguen ofrecendo produtos derivados do cocho que se poxan ao rematar os oficios relixiosos.

CAPELA DE FORCAS
En Forcas, parroquia de Nullán. Houbo unha ermida posta baixo a advocación de San Antonio. Non quedan restos. Na casa do Pombo consérvanse o retábulo e varias tallas.  Houbo unha ermida, desaparecida, baixo o padroado de San Antonio. O invesigador Luis López Pombo achegoume que no Arquivo Central do Bispado de Lugo consérvase o documento fundacional. 

CAPELA DE SAN MARTIÑO DE VILARÍN

CAPELA DE SAN PAIO DE ESPARIZ
En Espariz, parroquia de Doncos. Sufriu unha lamentable restauración por parte dun cura de nome don José. A simple vista carece de calquera elemento que o identifique cunha ermida.
 Capela de Espariz
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

CAPELA DE SANTA MARIÑA DE SEBRÁS
En Sebrás, parroquia de Doncos.

CAPELA DE SAN PEDRO
En San Pedro, parroquia de Noceda.

CAPELA DE SANTA OLAIA DE CASTELO
En Castelo, parroquia de Doncos. Sitúase no interior do cemiterio parroquial, sobre un primitivo castro. Substituíu a outra máis antiga. Sen interese artístico.
A capela de Castelo atópase dentro do cemiterio
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CAPELA DO SANTO ESTEVO

CAPELA DO SAN XOÁN 
Segundo me achegou Abel Iván Arias Alba, entre a aldea de Vilar e Santo André hai un lugar coñecido como Campa do San Xoán onde había unha capela da que non quedan restos. Sábese que era de planta rectangular, cunha superficie de entre 30 e 40 metros cadrados; no interior albergaba as imaxes de Santa Isabel, Santa Inés e San Xoán que a finais do século XIX ou primeiros do XX foron trasladadas á parroquial de Santo André, situadas á dereita do altar maior. Na Campa do San Xoán facíase unha fogueira o día 24 de xuño.

CAPELA DO SAN ROQUE DA LAGÚA
Na Lagúa, parroquia de Santo André.

CAPELA DE VILAESTEVA
En Vilaesteva, parroquia de Torés. Ao roturar as terras apareceron tumbas de laxes de lousa baixomedievais. Foron destruídas. 

PATRIMONIO RELIXIOSO DO CONCELLO DE PEDRAFITA DO CEBREIRO 

IGREXA DE SANTA MARÍA A REAL DO CEBREIRO  
Orixe prerrománica, do século IX. Consta de tres naves e remata en tripla cabeceira. Situada na entrada a Galicia, sempre estivo vencellada ao culto xacobeo. Foi igrexa dun mosteiro desaparecido que dispoñía dun hospital para acoller aos peregrinos a Compostela, en funcionamento ata o ano 1858 en que tivo que se abandonado a raíz do decreto de Mendizábal do 1835. As rendas, foros e décimos pasaron a outros administradores, tal como figura nos libros do Rexistro da Propiedade de Becerreá dos anos 1845 e 1865, conservados no Arquivo Histórico Provincial de Lugo.  Tanto o cenobio como a igrexa foron pasto das chamas ao menos no século XV e no ano 1641. Ata o ano 1804 a igrexa estivo cuberta de colmo. No ano 1961 realizou unha visita ao Cebreiro o entón Comisario de Belas Artes Manuel Chamoso Lamas, feito que vén a marcar a data de comezo da súa recuperación. Cóntase que nos días de néboa os monxes facían tanxer as campás para orientar aos peregrinos perdidos.
O dicionario francés de Historia e Xeografía Eclesiástica menciona as grandes hospedarías que Cluny tiña no Camiño Francés a Santiago: Frómista, Sahagún, Astorga, Vilafranca do Bierzo e "Sur la cime la plus abrupte du chemin français s´elevait le monastere Hotellerie de Zebrero, donné par Alphonse VI à . Geraud d´Orleans".
Aquí aconteceu o coñecido como Santo Milagre. Alá polo ano 1300 había un crego na parroquia do Cebreiro que nun día de forte zarracina e mesta nevarada estaba a dicir Misa na deserta igrexa. Mais, cando estaba a consagrar a Hostia e o Cáliz, entrou no templo Xoán Santín, un devoto veciño de Barxamaior. O cura mirouno con sorpresa e, amolado, marmurou: "Mira que vir con este tempo dende tan lonxe, e só para prostrarse diante dun anaco de pan e un grolo de viño". Non rematara de dicir a frase cando viu que a Hostia se convertía en carne e o viño en sangue. Foi tal a impresión que o crego caeu ao pé do altar, morto. A carne e o sangue gárdanse en dúas ampolas de vidro nunha fornela de granito xunto o altar. Dise que a imaxe románica da Virxe co Neno inclinou a cabeza para ver mellor o milagre que axiña foi difundido por toda Europa. O escudo de Galicia incorporou como símbolo o Cáliz do milagre. A lenda foi recollida polo beneditino P. Yepes a comezos do século XVIII. No ano 1486, os Reis Católicos pasaron polo Cebreiro. Conta a tradición que a raíña quixo levar consigo as reliquias mais, ao chegar a Perexe, os cabalos pararon de súpeto, negándose a continuar o camiño. O medo apoderouse da comitiva e, entón, deixaron ceibes os cabalos que, para o seu asombro, regresaron ao Cebreiro. Foi entón cando a raíña doou os relicarios onde aínda hoxe en día se conserva o sangue coagulado e un anaco de carne. A imaxe da Virxe co Neno enviouse para a súa restauración a Santiago, e hai persoas que din que para o Cebreiro volveu unha talla distinta da que se mandou, igual que aconteceu co Cristo Crucificado que foi levado para o Museo Nacional de Escultura de Valladolid, e no seu lugar está unha reprodución. Dise que os sepulcros antropomorfos que hai na igrexa son do sacerdote e do labrego. Un dos remedios para evitar a morte pola mordedela dun can rabioso consistía en ofrecerlle sacrificios e esmolas ao Santo Milagre do Cebreiro. No interior tamén se conserva unha pía onde se realizaban os bautizos por inmersión.
O Graal é o cáliz que utilizou Xesucristo durante a Derradeira Cea e no que Xosé de Arimatea recolleu o sangue cando foi crucificado no Calvario, ferido pola lanza do centurión Lonxinos. Uns aseguran que levou o cáliz para a Gran Bretaña para logo perderse a súa pista ata que Galaaz, cabaleiro do Rei Artur e o encargado de atopar a copa, chega a Galicia, ao Cebreiro, na súa procura un Venres Santo. O cabaleiro, humildemente, axeonllouse ante o altar e rendeu a espada. Ao alzar a vista, os seus ollos viron sobre o altar o Santo Cáliz co sangue do Redentor aínda fresco. Outras versións din que foron os Templarios quen o sacaron de Xerusalén antes da súa reconquista, no ano 1187, por Saladino. O Graal inspirou, no século XII, o Parceval de Chretien de Troyes. Wolfran von Eschenbach, no seu Parzival, escrito no século XIII, sitúao no Monsalvat, mítico monte que estudosos de sona identifican co Cebreiro. Afirma este autor que recolleu o poema dun poeta provenzal de nome Guiot de Provins. Tomando como base o poema, Warner compuxo no 1882 o Parsifal. Kufferatg, o crítico literario musical de Warner, cre que o Monsalvat designa aos Pirineos, mentres que Fontanals dinos no ano 1861 que en Galicia, hipótese da que participa Bonilla Sanmartín, e que tamén defendeu Elías Valiña Sampedro que escribiu: "Para moitos escritores, como Ángel del Castillo, Arias Sanjurjo, Huidobro, o marqués de Santa María del Villar, etc., o Cebreiro co seu milagre proporcionou o tema a Wagner para a composición do Parsifal. Así o famoso país de Parsifal é Galicia; o templo indestrutible sito na montaña, o santuario do Cebreiro; é o Graal misterioso, o Cáliz do Cebreiro". Outras fontes din que Satanás, ao seren expulsado do Paraíso, deixou caer unha enorme esmeralda, que foi materia prima coa que logo se fabricou o Graal; o seu garda é o Rei Pescador que fica ferido, mergullado na máis absoluta inmobilidade, nun estado entre a morte, mais non achándose nin vivo nin morto.
 Igrexa de Santa María a Real do Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

O Santo Graal do Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 Nosa Señora a Real do Cebreiro do Neno
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Pía onde se practicaban os bautizos por inmersión
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

O Cebreiro nunha foto de Vega do ano 1954

Retábulo maior da igrexa do Cebreiro nunha foto de Vega do ano 1954

IGREXA DE SAN XOÁN DE FONFRÍA
Do século XVI, Sufriu varias reformas, sendo a máis importante no ano 1964. Consta dunha nave rectangular con muros de pedra, cuberta en lousa e espadana de tres vans. A sancristía atópase nun lateral da nave. No interior acolle un retábulo con diversas tallas. Atópase no Camiño Francés a Santiago de Compostela.
O pobo debe o seu nome a unha fonte que aínda existe, situada fronte da igrexa parroquial, que aliviava a sede aos peregrinos (a antiga fonte desapareceu, foi substituída por unha de cemento). En tempos houbo aquí un hospital de peregrinos que dependía do convento do Sancti Spiritus de Melide, e que fornecía aos camiñantes de lume, auga, sal e cama con dúas mantas, e aos doentes, ademais, con ovos, pan e manteiga.
 Igrexa de San Xoán de Fonfría
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

A igrexa de Fonfría nunha vella foto
(Foto achegada por Luis López Pombo)

 Antiga fonte de Fonfría, na actualidade substituída por unha de formigón
(Foto achegada por Luis López Pombo) 

IGREXA DE SAN XOÁN DE HOSPITAL
Orixe no século XII. Foi filial do Cebreiro. A fundación que dá nome á parroquia atribúese á condesa Egilo, esposa do conde Gatón. Ten unha nave de planta de cruz latina. Está realizada con muros de cadeirado e tellado cuberto de lousa. Conta cunha torre porticada que dá acceso ao templo, e coroada por unha cruz de Santiago. Ao campanario accédese por unha escaleira exterior. No mes de agosto de 1975 a igrexa sufriu o roubo de dúas imaxes do século XVII; o feito foi denunciado polo sacerdote que se atopou con que a porta fora forzada. Atópase no Camiño Francés a Santiago de Compostela.
 Igrexa de San Xoán de Hospital
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Retábulo da igrexa do Hospital, nunha foto do ano 1980
(Foto achegada por Luis López Pombo)

Pía bautismal na igrexa do Hospital, nunha foto do ano 1980
(Foto achegada por Luis López Pombo)

IGREXA DE SANTO ESTEVO DE LIÑARES
Orixe no século XI, aínda que hai quen sitúa a súa fundación no ano 714. Presenta unha nave de planta rectangular, muros de cantería e cuberta de lousa a dúas e catro augas. A torre de tres corpos, situada na fachada, actúa como frontis; o primeiro corpo constitúe un cabido que resgarda a porta enmarcada por un arco de medio punto; o segundo, que acollen as campás, ten catro vans, e o último está coroado por pináculos. No interior conserva un retábulo maior de factura barroca. Na Idade Media pertenceu ao mosteiro do Cebreiro ao que subministraba liño.
 Igrexa de Santo Estevo de Liñares
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN VICENTE DE LOUSADA
Nave a dúas augas. Preside o acceso ao templo un amplo torreón cadrado de tres corpos, con catro vans e dúas campás. A porta lateral está protexida por un pórtico rústico con tres piares. Capela maior máis elevada ca nave, cuberta en lousa a catro augas. No interior retábulo maior neoclásico. Conserva varias imaxes, destacando unha da Virxe co Neno do século XVI. Pía bautismal de mármore branca e cáliz de prata do século XVIII.
 

IGREXA DE SAN XOÁN DE LOUZARELA
En principio foi capela do Ecce Homo, sendo no ano 1845 cando pasou a parroquial. Nave rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Sinxela espadana de dous vans. Presbiterio máis elevado ca nave. Sancristía na parte posterior do presbiterio. Posúe un amplo cabido con tres vans, cuberto a tres augas. No interior retábulo de dous corpos, o inferior con columnas barrocas. Imaxes do San Pedro, a Inmaculada, Virxe do século XV, e San Sebastián. Pía bautismal de pedra calcaria.
A festividade do Ecce Homo conmemórase os días 13 e 14 de outubro. Os devotos dan voltas ao redor da imaxe para acadar a sua protección. 
Igrexa de San Xoán de Louzarela
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

Talla na igrexa de Louzarela, nunha foto do ano 1987
(Foto achegada por Luis López Pombo)
Talla na igrexa de Louzarela, nunha foto do ano 1987
(Foto achegada por Luis López Pombo)

IGREXA DE SAN LOURENZO DE PACIOS
Ten planta rectangular e torre cadrada de tres corpos. Nave cuberta en lousa a dúas augas. Polo lado norte ábrese un recinto que serve de pórtico de acceso ao templo, con arco de medio punto. Carece de fronte xa que está adosado á coñecida como Casa do Señor, con acceso directo ao interior e ao coro alto. Torre de planta cadrada de tres corpos. Presbiterio na mesma liña ca nave. Sobre a ábsida apoia un portón de entrada do patio dunha casa. Arco triunfal de medio punto. No interior retábulo barroco do século XVIII, feito en madeira de nogueira policromada, coas imaxes de San Lourenzo, San Xosé e Santiago, e Cristo no cume. Dous retábulos laterais de factura barroca coas imaxes de Santa Ana e a Virxe e o Neno do século XV. 
 Igrexa de San Lourenzo de Pacios
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN XOÁN DE PADORNELO
Do século XV. Houbo unha encomenda dos Hospitalarios de San Xoán de Malta. Ten planta rectangular, muros de cadeirado e cuberta de lousa. A entrada, cuberta, atópase nun lateral. Espadana de tres vans coroada por unha cruz de Santiago. No interior pódese ver un retábulo barroco do século XVI e varias esculturas. Atópase no Camiño Francés a Santiago de Compostela.
Segundo a Historia Compostelana, do século XII, o pobo foi mercado para a mitra compostelá polo arcebispo Xelmirez.
 Igrexa de San Xoán de Padornelo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Retábulo na igrexa de Padornelo, nunha foto do ano 1988
(Foto achegada por Luis López Pombo)

IGREXA DO SAN ANTÓN DE PEDRAFITA DO CEBREIRO 
Posúe unha ampla nave cuberta en lousa a catro augas. A fronte está formada por unha torre cadrada de pedra, con tres troneiras e un pórtico que protexe a porta de entrada. No interior imaxes do San Antón, a Inmaculada do século XVI, San Roque e Cristo.
 Igrexa do San Antón de Pedrafita do Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

IGREXA DE SANTA MARÍA MADALENA DE RIOCEREIXA 
Nave concuberta en lousa a dúas augas. No lateral sur presenta un pórtico corrido ao que dan acceso dúas arcadas de medio punto unidas por un piar central. Fronte de cachotería de lousa. Espadana de dous vans cunha troneira superior. O presbiterio é máis alto ca nave. No interior conserva un retábulo de pouco valor artístico. Imaxes de María Madalena, Santo Anxo co Neno, San Antón e outra santa, todas do século XVIII. Na sancristía unha talla da Virxe co Neno.
 Igrexa de Santa María Madalena de Riocereixa
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SANTA MARÍA DE VEIGA DE FORCAS
Construída no ano 1668 por mandato do presbítero Pedro de Armesto. De planta rectangular, cuberta en lousa a catro augas. No lateral esquerdo ábrese unha arcada, hoxe en día cega, que servía de paso directo á casa dos Armesto. Na fronte unha robusta torre de tres corpos, no inferior arcada de acceso que fai de pórtico. Presbiterio máis elevado ca nave, formando mesmo corpo ca sancristía. No interior retábulo do século XVIII. Imaxes de Santa Lucía, San Francisco, Cristo, a Inmaculada e outro santo, todas de estilo barroco. Cemiterio ao redor.
 Igrexa de Santa María de Veiga de Forcas
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

IGREXA DE SAN MARTIÑO DE ZANFOGA 
De planta rectangular, consta de tres naves. Portada en arco de medio punto, con tímpano alintelado. Torre de dous corpos con cinco troneiras na parte superior, cuberta en lousa a catro augas. Presbiterio máis elevado ca nave. No interior retábulo maior barroco, dourado. Dous retábulos máis nos laterais. Imaxe de Nosa Señora do Carme, e unha representación do Inferno. Cruz parroquial de prata do século XVIII. No adro conserva unha cruz de madeira e base de pedra. e adro cuberto. Na torre hai un escudo coa seguinte inscrición: "Esta obra la iço D Francisco Garido, comisario del Santo Oficio, siendo cura. Ano de 1680".
Igrexa de San Martiño de Zanfoga
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Escudo con inscrición na igrexa de Zanfoga
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

CAPELA DOS MILAGRES DE BARXAMAIOR
En Barxamaior, parroquia do Cebreiro. Sinxela capela rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Espadana dun van.
Capela de Barxamaior
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

CAPELA DO SAN ANTÓN DE FONTEFERREIRA
En Fonteferreira, parroquia do Cebreiro. Sinxela capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pequena espadana dun oco com campanil
Capela de Fonteferreira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DO SAN MIGUEL DE FOXOS
En Foxos, parroquia do Cebreiro. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Porta de acceso rematada en arco de medio punto con tres ventás rematadas tamén en medio punto. Espadana dun van. Restaurada. Bo estado de conservación.
Capela de Foxos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DE SAN BRAIS DE COTERCES
En Coterces, parroquia de Liñares. Pequena ermida con espadana dun van. Tivo un interesante banco e altar. Tiña un ben traballado retábulo do que, nunha visita en xullo de 2017, non atopamos restos xa que o interior atópase en estado total de abandono. Teitáronna de novo hai poucos anos. Apegada a unha casa moderna.
 

CAPELA DE SAN BARTOLOMEU DE CHAN DE PENA
En Chan de Pena, parroquia de Lousada. Á entrada do pobo. Capela de planta rectangular con cuberta en lousa a dúas augas. No interior imaxes de San Bartolomeu e Santa Bárbara. Ten un lamentable cerramento feito con bloques de formigón que pecha o pórtico.

CAPELA DE SANTA BÁRBARA DA RABACEIRA
Na Rabaceira, parroquia de Lousada. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico de acceso formado pola prolongación dos muros laterais. No crucel do tellado cruz de ferro. Sobre a porta da entrada hai outra cruz de madeira. No interior imaxe de Santa Bárbara de feitura barroca. Bo estado de conservación.
Capela da Rabaceira
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DE SANTIAGO DE SANTALLA
En Santalla, parroquia de Lousada. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pequeno pórtico a unha auga. A un dos muros adosáronlle un alpendre moderno. No interior imaxes de Santiago Peregrino e Virxe co Neno do século XVI. Mal estado de conservación.
 Capela de Santalla
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

CAPELA DE SAN MATÍAS DE TRABAZAS
En Trabazas, parroquia de Lousada. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. No interior retábulo barroco en mal estado de conservación coa imaxe de San Matías.

CAPELA DE SANTA BÁRBARA DE VAL DE FARIÑA
En Val de Fariñas, parroquia de Louzarela. Planta cadrada con cuberta en lousa a dúas augas. Pequeno pórtico formado pola prolongación dos muros laterais da nave. En mal estado de conservación.
Capela de Val de Fariña
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

CAPELA DO SAN ANTÓN DO SEIXO
No Seixo, parroquia de Pacios. Atópase algo enterrada á entrada do pobo. Planta rectangular con muros de pedra caleados. Espadana dun van.

CAPELA DO SAGRADO CORAZÓN DE SABUGOS
En Sabugos, parroquia de Padornelo. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico que protexe a entrada. Espadana dun van. Carece de imaxes.
Capela de Sabugos
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

CAPELA DO SANTO ANXO DA GARDA DE VILASOL
En Vilasol, parroquia de Padornelo. Planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Pórtico rústico formado pola prolongación dos muros de pedra. Nunha visita que fixemos no mes de xullo de 2017 puidemos comprobar que xa non se atopa en estado ruinoso, os veciños arranxaron tanto o exterior como o interior.  No sinxelo retábulo vense as imaxes do Santo Anxo e do San Vitorino. Ao seu carón pasa un camiño que dende antigo comunica Vilasol con Vilarín, nas Nogais.
A súa festividade é o día 2 de outubro. Algúns devotos seguen a ofrecer produtos derivados do cocho que se poxan ao rematar os oficios relixiosos. Contáronnos que o novo cura, cando a misa do patrón, deixou de utilizar o primitivo altar, agora hai que poñerlle unha pequena mesa o que provoca certo malestar nos veciños xa que o reducido interior faise aínda máis pequeno.
 
 

CAPELA DE SAN PEDRO
En San Pedro, parroquia de Riocereixa. Capela de planta rectangular cuberta en lousa a dúas augas. Imaxe do San Pedro no interior.

CAPELA E SANTA BÁRBARA DE RUBIAIS
En Rubiais, parroquia de Zanfoga. Planta rectangular de muros de pedra revocados con morteiro de cemento, cuberta en lousa a dúas augas. Cabido sinxelo nun lateral que protexe a porta de entrada. No interior imaxe de Santa Bárbara do século XVIII.
Capela de Rubiais
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)    

CRUCEIRO NO CEBREIRO
Descoñécese a súa orixe, se é de nova construción ou se foi levado doutro sitio, así coma se pode haber diferenza de idade entre as pezas que o forman.
Cruceiro no Cebreiro
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

Cruz de madeira no Alto do Poio
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

O CÁLIZ DA CAPELA DO HOSPITAL DE SANTA CATARINA DE FONFRÍA
O investigador Luis López Pombo envíanos unha foto e a información do cáliz que foi da capela do Hospital de Santa Catarina de Fonfría e que na actualidade se atopa na igrexa conventual de Melide. O interesante cáliz de prata leva unha inscrición que di: "SOI DEL HOSPITAL DE FUENFRIA".
 Cáliz da capela do Hospital de Santa Catarina de Fonfría
(Foto: Luis López Pombo)


Colectivo Patrimonio dos Ancares
Patrimonio relixioso da Comarca dos Ancares