* O Cebreiro: Entre a Historia e o Mito

Pedrafita do Cebreiro é un dos seis concellos que hoxe en día forma parte da Comarca dos Ancares, situado nas serras orientais da provincia de Lugo e lindeiro, ademais de con outros municipios galegos, coa provincia de León. Conta coas parroquias de O Cebreiro, Fonfría (antes Fonfría do Camiño), Hospital (antes Hospital da Condesa), Liñares, Lousada, Louzarela, Pacios, Padornelo, Pedrafita do Cebreiro (onde se atopa a capital municipal), Riocereixa, Veiga de Forcas e Zanfoga.

UN POUCO DE HISTORIA 

A presenza humana nesta terra xa vén dende o Paleolítico como así nolo amosan os restos atopados nas pouco estudadas covas do Purruñal e Valdrabraira. Do Neolítico, ata o de agora, só contamos coa testemuña dunha mámoa en A Torre (Lousada), se ben a presenza do topónimo Monte da Medorra na parroquia de Pacios pode ser indicativo de que alí tamén houbo algún enterramento megalítico. Alancando no tempo chegamos á Idade do Ferro onde se documentan os castros da Torre, Cerracín, Chan da Pena, Vilela (lindeiro co Courel), Louzarela, A Escrita, Pena das Abellas, San Pedro e O Igrexario. A comarca actual dos Ancares galegos estaría habitada polos Seurros Transminienses (para uns unha subdivisión interna dos Seurros, e para outros un pobo distinto) e polos Susarros. Estes últimos ocuparían as montañas do Courel e do Cebreiro, con capital no Castellum Alobrigiaeco (tabulae  do Courel), pobo citado en varias epígrafes que segundo E.R. Luján, aínda que di que non resulta posible establecer a etimoloxía do etnónimo, si semella ser de raigame céltica. Os romanos trazaron por aquí a Vía XIX que comunicaba Lucus (Lugo) con Asturica (Astorga), consévandose un tramo (agger) no Portelo do Comeal, nas estribacións da Serra da Granda Longa, asentándose nesta zona para explotar os seus recursos mineiros (minas do Banzado de Golmar, O Couso, A Toca, Torubio -estas dúas lindeiras co Courel-, Os Buracois e Tras das Torres). Polo momento non dispoñemos de datos arqueolóxicos nin escritos concluíntes para saber que acontecementos tiveron lugar entre o final da dominación romana e o século VIII (dise que no ano 968 os normandos do rei Gunderedo, despois de derrotar aos galegos en Fornelos e arrasar Lugo onde mataron ao bispo Sisnando, foron derrotados no Cebreiro polas tropas do conde Gonzalo Sánchez). É precisamente a este século da Alta Idade Media onde queriamos chegar. Como se desprende do título do artigo, non pretendemos facer unha Historia nin da comarca dos Ancares nin de Pedrafita do Cebreiro (aínda por escribir), senón mergullarnos, ata onde sexa posible, na historia e no mito dun dos lugares que a raíz da inventio do sepulcro do Apóstolo Santiago no Monte Libredón acadou fama mundial e que dende hai máis de mil anos é paso obrigado para os peregrinos a Compostela: O Cebreiro e o seu santuario.
Castro da Escrita
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Como dixemos ao principio, O Cebreiro é unha parroquia do concello de Pedrafita do Cebreiro posta baixo o padroado de Santa María, conformada polas aldeas de Barxamaior, O Cebreiro, Fonteferreira, Fontevedra, Foxos, A Lagúa, A Moeda, A Pedriña e A Pena da Seara. Polo momento, o rexistro arqueolóxico non nos permite saber se foi antes o poboado ou a igrexa, as hipóteses que falan, como acontece co Piornedo, en Cervantes, dunha "primitiva aldea prerromana" carecen de fundamento, baseándose, o que isto defenden, na forma circular ou ovalada das pallozas, tese defendida por Boch Gimpera e García y Bellido. Sobre a súa forma, Vicente Risco fala "dunha tendencia inconsciente de raza dun esquema tradicional"; López Cuevillas di que se debe "á torpeza do construtor"; Caro Baroja e José María Luengo atribúenno a unha evolución das primitivas cabanas do Neolítico; Ángel del Castillo, que nun principio compartía a orixe celta, mudou de opinión dicindo que non existían probas xa que a construción circular con muros baixos e grandes teitos é unha característica de distintos pobos europeos; e por último, e como anécdota, Eugenio de Salazar (1530-1602), un madrileño que exerceu de xuíz e fiscal en Galicia entre os anos 1559 e 1560, deixou escrito que os habitantes dos Ancares "Viven en casas redondas porque, para que quepa la ruindad de sus moradores, la figura redonda es la más capaz". O que si está claro é que se trata dunha das construcións máis antigas de Galicia que ata mediados do pasado século XX mantiña toda a súa actividade.  

Canto á orixe do topónimo, hai autores que o fan derivar de cebrarium, lugar onde hai moitos asnos bravos, tamén chamados onagros e cebros, equos feros, máis o sufixo -arium. Moralejo Lasso asegura que o nome fai referencia ao zebro ou enzebro, animal moi abundante en Galiza, semellante á cebra pero sen raias, ata a súa extinción no século XIV xa que era obxecto de caza para aproveitar a súa pel. Outros investigadores din que non se pode precisar se pertence ao mesmo termo que aciveiro, acevreiro ou acivreiro. Para algúns podería ter unha orixe celta, co significado de espiña dorsal, en clara alusión ás montañas que artellan o municipio. Nicando Ares Vázquez escribe que a voz galega cebra tamén significa golpe forte de vento e choiva fría, con distinta etimoloxía quizais relacionado co vento zephyrus.
  O Cebreiro a principios do século XX
     (Foto achegada po Luis López Pombo)  

O Cebreiro xa figura na Divisio Theodomiri (569). No Códice Calistino cítase como Mons Februarii e que había un hospital no cumio do monte e "hospitales incacumine montis". No ano 1072, o rei Afonso VI suprime, de entre outros privilexios que tiña o Cebreiro, o pago de portádego de Autares, e permitindo que as cabalerías do mesón puidesen pastar libremente por toda a zona. A raíña Dona Urraca, no 1118, concede privilexios e doazóns ao mosteiro. No 1166 o rei Fernando II e a súa muller doan ao hospital o lugar de Zanfoga. O P. Flórez, na súa Historia Sagrada, cita as aldeas de Meizarán, Padornelo e o Monte Cebreiro. Dise que O Cebreiro sufriu o ataque dos normandos. No Catastro de Floridablanca (1785) comprendía as freguesías do Cebreiro e Hospital da Condesa coa súa anexa do Padornelo, Liñares, Riocereixa, Veiga de Forcas e Zanfoga. Segundo o Diccionario de Pascual Madoz (1845), tiña casa para Concello e cárcere, máis carecía de escola; había tres fontes de augas frías e delgadas; os camiños cara Valdeorras e Castela atopábanse en mediano estado de conservación; pola freguesía pasaba a vía romana da cal se conservaban algúns tramos; o correo recibíase por Vega de Valcarce. Segundo nos achegou o investigador Luis López Pombo, os primeiros traballos acerca das pallozas do Cebreiro foron publicados no Boletín da Real Academia Galega no mes de novembro de 1913 e no mes de abril de 1914, cuxos estudos levan por título Las casas del Cebrero y Origen y antigüedad de las pallozas del Cebreiro. O 26 de setembro de 1972 iniciouse o expediente para declarar o poboado como Conxunto Histórico Artístico.

O COMPLEXO RELIXIOSO DO CEBREIRO

No Cebreiro houbo un mosteiro que dispoñía de hospital para atender aos peregrinos que ían a Santiago de Compostela. O P. Yepes, na súa Crónica de San Benito, fala de que o mosteiro e hospital foron levantados no ano 836, se ben non se atopan datos documentais ata finais do século IX. No ano 1072, o rei Afonso VI puxo aos monxes franceses de Aurillac, unidos a Cluny, á fronte do templo e do mosteiro. Por documento do 1166, Fernando II confirma as doazóns anteriores. Na súa Historia de la Provincia de Lugo, Amor Meilán atribúe a fundación, erroneamente, a San Xiraldo de Aurillac cando veu en peregrinación a Compostela. López Ferreiro, na súa Historia de la Iglesia Compostelana, xa di que o cenobio do Cebreiro dependía da abadía francesa de San Pedro de Aurillac, en Francia, fundada por San Xiraldo a finais do século IX, como así o confirma un Libro de Visitas onde se lembra que para non permitir a visita do bispo, dise que fora filiación de Cluny, suxeito a "Aureliaco monasterio cluniacense". Como consecuencia do decreto de desamortización do ministro Mendizábal do 1835, os monxes que o atendían tiveron que abandonalo no 1853, pasando as rendas, foros e décimos a outros administradores tal como figura nos libros do Rexistro da Propiedade de Becerreá, conservados no Arquivo Histórico Provincial de Lugo. Do antigo hospital que se levantaba á esquerda da igrexa, onde despois foi o cemiterio, tan só se conserva algún vestixio. Levantado de novo no ano 1729, xa figura como derrubado no 1819, vendéndose entón os seus materiais, tendo que trasladar os seus servizos no 1806 á casa do mesón que fora construída para soster coas súas rendas aos peregrinos.
Igrexa do Cebreiro
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

A Dirección General de Arquitectura comeza a restaurar a igrexa do Cebreiro no ano 1932, baixo a dirección de Francisco Pons Sorolla e Manuel Chamoso Lamas quen descubren a existencia dunha primitiva igrexa prerrománica. En setembro de 1963 visita o lugar o director xeral de Arquitectura Miguel Ángel García Lomas. O 30 de agosto de 1964 está restaurado o Santuario.

O SANTO MILAGRE DO CEBREIRO

Lugar emblemático situado no Camiño Francés, porta de entrada a Galicia dos xacobitas a Compostela, a súa sona débella, principalmente, a un acontecemento ocorrido hai máis de setecentos anos: o do Santo Milagre, prodixio que axiña se esparexeu por Galicia e que os peregrinos se encargaron de difundir polo resto de Europa. Os datos que achega o arquivo parroquial son posteriores ao século XVIII, despois de xuño de 1809 en que as tropas napoleónicas queimaron no lugar de Penascara o arquivo do Cebreiro que o P. Ajo custodiaba e que mandou levar para alí metido nun baúl cando xa se temía a invasión. Segundo don Elías Valiña Sampedro, o primeiro dato histórico sobre o Milagre achégao unha bula do papa Inocencio VIII no ano 1487, e anos despois outra bula do papa Alexandre VI. Mais un dos primeiros en narralo foi o Licenciado Molina (1550), e despois o cordobés Ambrosio de Morales (1513-1591). Pero será o beneditino P. Yepes a principios do século XVII quen nos forneza toda clase de detalles. Ata aquelas a supervivencia da tradición producírase pola transmisión oral. Co decorrer do tempo, moitos autores fanse eco do Milagre, entre outros Leandro Carré (1888-1976) quen o adoba literariamente, enriquecéndoo con detalles que se lle foron engadindo ao longo dos séculos, mais que non o alteraron na súa idea fundamental. Non se sabe ben cando se produciría, o P. Yepes fala de "cerca de los años mil y trescientos", e o papa Inocencio VIII di "transcorridos moitos anos". Malia o anterior, hai quen sitúa o Milagre no século VI, fundamentándose para elo nunha acta municipal do Concello de Lugo onde se consigna que o privilexio da exposición permanente do Santísimo Sacramento da Eucaristía data dese século, no que os "herejes Priscilianistas que negaban la Real presencia de Jesucristo en este Sacramento, se convencieron de su error, en vista de un admirable portento que entonces acaeció". Para afastarmos o menos posible da tradición, reproducimos a continuación o escrito polo P. Yepes que "aínda que indigno, vin e adorei este santo misterio":

"Cerca dos anos de mil e trescentos había un veciño vasalo da casa do Zebreiro nun pobo que dista a media legua chamado Barxa Maior, o cal tiña tanta devoción co santo sacrificio da misa que por ningunha ocupación nin inclemencia dos tempos rexos faltaba de oir misa. É aquela terra combatida de todos os aires, e adoita cargar tanta neve que non só se toman os camiños, mais cúbrense as casas e o mesmo mosteiro, a igrexa e hospital soen quedaren sepultados, e alá dentro viven con lumes e luces de candeas, porque a do ceo en moitos días non soe verse, e si a caridade (a quen non poden matar ríos nin ceos) non tivese alí entretidos aos monxes para servir aos pobres, semella imposible desexar aquela vivenda. Un día, pois, moi rexo e tempestuoso lidou e pelexou o bo home e combateu contra os ventos, neve e tempestades; rompeu polas neves e como puido chegou á igrexa. Estaba un crego dos capeláns dicindo misa, ben descoidado de que naquel tempo traballoso puidese ninguén subir a ouvir misas. Xa consagrara a hostia e o cáliz cando o home chegou, e espantándose cando o viu, desprezándoo entre si mesmo, dicindo: "Cal vén este outro cunha tan gran tempestade e tan esgotado ver un pouco de pan e de viño!". O Señor, que nas concavidades da terra e en partes agochadas obra as súas marabillas, fíxoa tan grande naquela igrexa, a este punto, que logo a hostia converteuse en carne e o viño en sangue, que vendo a Súa Maxestade abrir os ollos daquel miserable ministro que dubidara e pagar tan gran devoción como mostrou aquel bo home, vindo a oir misa con tantas incomodidades".

Na versión de Carré Alvarellos, remata: "Pero entón sentiu (o crego) un estremecemento estraño. Mirou para a patena e viu, arrepiado, como a branca rodeliña de branco pan arroibaba, converténdose en carne que semellaba recén cortada dun corpo vivo; e o viño do cáliz espesaba, adquirindo un ton máis vermello, e cheiraba a sangue. O miserento cura caeu de xeonllos ao pé do altar e logo desplomouse sobre as gradas, desvanecido. O home que chegara naquel intre correu cara o altar e tratou de erguer ao sacerdote. Estaba morto". Dise que a imaxe románica da Virxe co Neno inclinou a cabeza para ver mellor o milagre. 
Os obxectos do Santo Milagre
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Crese que nun principio as reliquias permaneceron no cáliz e na patena ata que os Reis Católicos, cando despois de visitar Santiago volven a pasar polo Cebreiro o día 16 de outubro do 1486, queren ver e venerar o prodixio, doando os relicarios onde hoxe en día se conservan, como así nolo transmitiron Yepes e tamén e Molina. Malia tradición, outra volta, non é tan benevolente cos monarcas casteláns. Cóntase que a raíña quixo levarse as reliquias, alegando que alí non recibían o culto que se merecían. Así que a comitiva partiu coas veneradas reliquias cara Castela. Mais ao chegar a Perexe detivéronse os cabalos, negándose a continuar o camiño. O medo apoderouse do cortello rexio, polo que decidiron deixar en liberdade aos cabalos para que tomaran a dirección que eles elixiran. Os cuadrúpedes deron volta e regresaron de novo ás portas da igrexa de Santa María do Cebreiro polo que os reis, medorentos, ordenaron que as reliquias continuasen no lugar. Na mesma capela, coñecida como do Santo Milagre, tamén teñen as súas sepulturas os dous protagonistas da historia. En tempos, as reliquias sacábanse en procesión no lugar do Santísimo Sacramento, o que amosa a importancia que ao Santo Milagre se lle concedeu no antigo mosteiro.
Sepulcros dos protagonistas do Santo Milagre
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

O GRAAL 

O Graal (escribimos Graal e non Grial porque así se escribía en francés antigo e en galego-portugués) é o cáliz que utilizou Xesucristo durante a Derradeira Cea e no que Xosé de Arimatea recolleu o sangue cando foi crucificado no Calvario, ferido pola lanza do centurión Caio Casio Lonxinos. Lanza bautizada como "Lanza do Destino", obxecto cobizado polo seu enorme poder. Cando os nazis se apoderaron de Austria, a prezada peza pasou a mans de Hitler que cría que outorgaba a vitoria ao seu posuidor, e a derrota e a morte a quen a perdese; horas antes de suicidarse no seu bunker, dise que soldados aliados lograron facerse con ela.

Non existe consenso de a onde foi a parar o cáliz. Uns din que foi levado por Xosé de Arimatea para a Gran Bretaña, outros por María Madalena para Francia, ou que foron os Templarios quen o sacaron de Palestina antes da sua reconquista, no 1183, por Saladino (a poucos quilómetros do Cebreiro, no mesmo concello de Pedrafita, está a aldea do Temple).

Dende o punto de vista literario, o mito do Graal comeza no século XII co poema Parceval de Chrétien de Troyes, a primeira versión conservada e que máis influíu no imaxinario colectivo medieval, "pasa de obra en obra, de país en país, dun autor a outro, como se pertencera a todos e a ninguén" (E. Real Valencia). Mais Chrétien morre antes de finalizar o relato o que impide saber como ramataría a aventura do enigmático cáliz, sendo outros autores os que o completaron e adaptaron, en moitos casos espiritualizándoo por motivos míticos ancestrais como xa aconteceu en Alemaña no século XIII coa aparición do Parzival de Wolfran von Eschenbach, o Diu Crône de Heinrich von der Türlin, e en Francia o Roman de L´Estoire du Graaal de Robert de Boron que xa contén todos os elementos da lenda. E así noutros países. Textos que co dedorrer do tempo cópianse e modifícanse, mais sempre conservando o núcleo orixinal, é dicir, o que non se quere variar: a lenda. Que non se soubera o final do Parceval de Chrétien favoreceu o misterio xa que se ten o convencemento de que a súa narración limítase a adobar literariamente unhas tradicións e mitos anteriores que dende Irlanda ou Gales pasaron a Francia. Chrétien conta que o libro do Graal deullo o seu mecenas, Filipe de Flandes, pero non di cal é ese libro.
O Graal do Cebreiro
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Aínda que existen moitas versións sobre a orixe de Parceval, aquí imos deternos nunha das máis antigas que é na que se basea Chrétien de Troyes. Despois de abandonar á súa nai viúva que o agochara do mundo nunha fraga para evitar que se convertera en cabaleiro, diríxese á corte do rei Artur. Demostrada a súa valentía e habilidade, convértese en cabaleiro e dáselle a misión de atopar o Graal. Visita o castelo do Rei Pescador onde se custodia a Santa Copa (noutras narracións dise que era a irmá de Parceval quen o gardaba), un rei mutilado por unha ferida que ten entre as pernas, é dicir, castrado, estéril, nun estado entre a vida e a morte, máis non achándose nin vivo nin morto. Durante a cea, Parceval ve unha procesión estraña: un paxe cunha lanza da que mana unha gota de sangue, detrás dous paxes con candelabros, despois unha fermosa doncela sostendo entre as mans o Graal que despedía unha luz intensa, e por último outra doncela cunha bandexa de prata. Dende aquelas, pasa o tempo (Chrétien adícase a narrar as aventuras de Gawain -Galvao nas versións medievais galego portuguesas-, sobriño do rei Artur e cabaleiro da Mesa Redonda) e Parceval aparece cinco anos despois, tempo no que esqueceu o nome de Deus e non entrou en ningunha igrexa polo que, cheo de pesar, acode a un ermitán para pedir perdón polos seus pecados. O eremita rebélalle que o Rei Pescador e el mesmo son irmáns da súa nai, e que o Graal contén unha hostia coa que se alimenta unicamente o pai do rei. O cabaleiro, entón, decide adicar a súa vida a buscar o cáliz. Nada máis di o texto de Chrétien de Troyes, que volve a centrarse nas aventuras de Galvao. E un dato a ter en conta: cando pasa o cortexo do Graal, Parceval non fai ningunha pregunta, se a fixera o Rei Pescador recuperaría a saúde e tamén evitaría que o seu reino fose destruído, xa que a Sagrada Copa é fonte de saúde, poder e riqueza (reparemos na analoxía cos caldeiros, copas, cornos da abundancia, etc. da literatura celta). E outro apuntamento: segundo o relato do Parceval, a lanza con sangue non é a de Lonxinos, senón un talismán maléfico, unha arma máxica e fatal, instrumento de exterminio, unha arma de destrución, que tamén vemos no Parzival de Wolfran von Eschenbach, onde todos os asistentes choran cando pasa a lanza.

O mito de Parceval non necesariamente tivo que chegar a Eschenbach por medio de Chrétien de Troyes. Se ben comparte o estilo da linguaxe, esquemas narrativos, personaxes ou escenarios, o Ciclo Artúrico xa fora configurado no 1136 por Godofredo de Monmouth. Eschenbach fala dun rei na Península Ibérica: Kaylet, inexistente en calquera dos reinos que había entón, e tamén dun exército de mosquitos (o exército do rei Artur), que Cabal atopa semellanzas coa Santa Compaña galega. Galicia xa se entrevé en Chrétien de Troyes no Eréc et Enide coa cacería dun cervo branco que temos na lenda da Doniña Cerva acontecida en terras do concello de Cervantes. Canto a ese misterioso rei Kaylet, cómpre ter en conta que nas historias medievais adoitábase utilizar a criptonimia, consistente en encubrir os nomes auténticos dentro das transformacións léxicas que se axustan máis ou menos ás regras do anagrama, o que se usou para ocultar nomes de persoas e lugares.

Despois dos relatos de Troyes e Eschenbach, o protagonismo de Parceval foi substituído por Galaaz, outro cabaleiro da Mesa Redonda, fillo de Lancelot, que chega ao Cebreiro na procura do Graal un Venres Santo. Entre os séculos XVI e XVIII o mito mantívose no esquecemento, para volver a rexurdir no Renacemento. No 1832, Karl Immermann publica un Merlín onde actualiza o mito do Graal. Tennyson, no 1869, escribe o Santo Graaal. Wagner utiliza o tema no seu Lohengrin (o Cabaleiro do Cisne, fillo de Parceval) no 1848, e posteriormente en Parsifal (1882). Conta Diego Quiroga y Losada nun artigo publicado no ABC no ano 1961, titulado Un monasterio histórico en ruinas, que foi un monxe alemán que peregrinou a Compostela quen lle contou a lenda do Milagre do Cebreiro a Wagner. No século XX outros autores dánlle novas interpretacións, mais sempre conservando, como nos casos precedentes, o esencial. Fontanals, no 1861, dinos que o Monsalvat queda en Galicia, tese da que participa Bonilla Sanmartín, e que tamén defendeu Elías Valiña, que escribiu: "Para moitos escritores, como Ángel del Castillo, Arias Sanjurjo, Huidobro, o marqués de Santa María del Villar, etc., o Cebreiro co seu milagre proporcionou o tema a Wagner para a composición do Parsifal. Así o famoso país de Parsifal é Galicia, e o Graal misterioso, o Cáliz do Cebreiro". O citado Luciano Huidobro y Serna, en Las peregrinaciones jacobeas (1951), escribe que o arcebispo de Pelusio, que tamén foi bispo de Lugo, Fr. Plácido Ángel Rey, sostivo que a lenda do Graal naceu en Galicia, fundamentándose para elo no curioso libro de cabalería El Baladro del Sabio Merlín: "El Santo Grial fincó en el castillo de Corbiere en casa del rey pescador". Coñecido o costume que había entre os escritores doutros tempos de desfigurar nomes e lugares, vese claramente que descompoñendo as letras CORBIERE forman a palabra CEBREIRO. A primeira tradución ao castelán do Baladro é de 1498, se ben xa se tiña coñecemento del moito antes. Atópase citado por primeira vez no poema de Afonso XI, composto por un poeta galego, que o escribiu a raíz da batalla de Salado (1340). Pero, ao parecer, a obra é doutras autorías. No século XII soan as profecías de Ambrosio, convertido logo en Merlín, que no século XIII Barcón tratou de enlazar coas lendas célticas do Santo Graal, tese que comparten Viguri e Ángel del Castillo. No mes de febreiro de 1911, Sainz Armesto, no Ateneo de Madrid, deu unha conferencia acerca de Tristán y la literatura rústica, onde fixo ver a concordancia entre os poemas do Santo Graal de Christian e Wolfram e a historia do cáliz do Cebreiro.  

Son moitos os lugares que din custodiar a auténtica Santa Copa: os cálices das catedrais de León (Cáliz de dona Urraca) e Valencia, o Sacro Catino de Xénova (é un prato, disque levado a Italia tras a Primeira Cruzada), o Vaso de Nanteos de Gales (comprobouse que era do século XV), o Cáliz de Ardagh en Irlanda (é do século VIII), a Copa de Santa Isabel (recibe o nome porque pertenceu a Santa Isabel de Hungría), a Copa de Hawkstone Park (disque levada para Inglaterra despois do saqueo de Roma polos visigodos), o Cáliz de Antioquía que se garda no Metropolitam de Nova Iorque, o Achatschale de Viena, etc.

O Graal do Cebreiro, xunto coa patena e as ampolas coas reliquias do Santo Milagre, atópase exposto dentro dun bloco monolítico de granito, no altar dunha capela lateral, preto das tumbas do descrido crego e de Xoán Santín, o piadoso labrego. 

Segundo a descrición realizada con motivo dunha exposición que se celebrou en Santiago no ano 1896, coincidindo co 2º Congreso Eucarístico, o cáliz é de pequeno tamaño, con nó esférico de follaxes calados e copa semiesférica. No borde superior ten unha inscrición que di: "HOC HIC SACRATUR QUO CUNCTIS PARAT", ("Neste (cáliz) conságrase todo o que dá a vida"). Arrodeando o pé figura outra inscrición: "IN NOMINE DOMINE NOSTRI IESU XPI ET BEATE MARIE", ("No nome do Señor e da Virxe María"). A patena que o acompaña é, coma o cáliz, de forma sinxela. Vense seis lóbulos circulares, arrodeando un motivo central que presenta a Man Divina bendicindo á grega. Remata o conxunto coas dúas ampolas de cristal de rocha coroadas por dous anxos de metal coas probas do Milagre, e a caixa de prata para gardalas.

Se non existen dúbidas canto á cronoloxía das pezas para gardar as reliquias (século XV), e tampouco a patena (románica do século XII), si a hai para datar o cáliz. Tomando como referencia a devandita patena e as inscricións da copa (realizadas posteriormente), adoitan situalo na mesma época, baseándose para elo na "estrita definición lineal de formas, coa copa semiesférica bantante ancha e pé abucinado con adornos flordelisados", escura resposta que, dende o noso modesto entender, pouco aclara. Non é preciso buscar baixo as pedras para atopar exemplares de similar factura confeccionados moitos séculos atrás. Ademais está a súa sinxeleza que se afasta anos luz doutras Santas Copas primorosamente traballadas e adornadas con pedras preciosas (vexamos, como mostra, os outros Graal citados máis arriba). As xentes da zona sempre valoraron esa sinxeleza, feito, din, que xa de por si lle confire ese ar de autenticidade que non posúen os demais: tal como o transmiten os Evanxeos, Cristo fuxía da ostentación e da riqueza polo que carece de senso que para beber, aínda que fose para celebrar a Derradeira Cea, utilizara unha fastuosa copa.

O Santo Cáliz sempre foi cobizado por nobres, príncipes, reis, papas..., no convencemento de que a súa posesión lles procuraría un enorme poder, e mesmo a inmortalidade. A Deutsches Ahnenerbe, sección ocultista das SS nazis, seguiu por todo o mundo o rastro da Arca da Alianza e do Graal, "armas" que farían invencible ao Terceiro Reich. Creada por Himmler, man dereita de Hitler, e dirixida polo coronel Wolfram von Sievers, converteron o castelo de Wewelsburg, en Wesfalia, nun cuartel xeral onde gardaban reliquias provenientes de todo o planeta. Crendo que foran os cátaros os últimos custodios, o ocultista Otto Rahn buscouno entre as ruínas do Montsegur, no Languedoc francés. Tras o fracaso, o propio Himmler foi ao mosteiro de Monserrat para visitar os pasadizos subterráneos da montaña, mais impediullo o P. Ripol. Sábese que os nazis andiveron por outras partes da Península para dar con el, mais non existen referencias a que andiveran polo Cebreiro. Ignorancia? Dubidámolo. O Graal xa se librara de desaparecer do Cebreiro con anterioridade. Ademais do episodio dos Reis Católicos, o mosteiro e a igrexa sufriron varios incendios. No ano 1809, os soldados napoleónicos queimaron os documentos e roubaron todos os obxectos de valor que atoparon ao seu paso: Ían deixar o Cáliz, a patena e os relicarios cando se levaron cousas de moitísimo menos valor? A principios dos anos corenta a citada Deutsches Ahnenerbe de Hitler xa encomezara a peitear Europa na súa procura, e sorprenderíanos que se esqueceran do Cebreiro, situado nun dos camiños de peregrinación máis importantes de todos os tempos. Non estarían agochados nun lugar distinto do santuario? Sábese que durante a Guerra da Independencia os obxectos do Milagre foron levados para Foxos antes da chegada dos soldados napoleónicos, e que mentres durou a Segunda Guerra Mundial estiveron escondidos nun lugar non precisado. 

Nós non cremos nin descremos, nin poñemos nin quitamos, mais, comenenzudos, quedamos coa rima dunha muller de Sabugos: O Graal verdadeiro, o do Cebreiro!

A VIRXE DO CEBREIRO

Quizais sexa a Virxe do Cebreiro (coñecida tamén como Virxe do Milagre, Santa María a Real e Virxe dos Remedios), que se venera na igrexa, unha das imaxes máis coñecidas de Galicia a nivel mundial, fama que se debe, sen dúbida, a que figura nun lugar de paso obrigado aos milleiros de persoas que durante séculos escolleron o Camiño Francés para realizar a peregrinación a Santiago de Compostela. Segundo a tradición, a causa de que se represente coa cabeza lixeiramente inclinada débese a que quixo ser testemuña do coñecido como Santo Milagre. A imaxe da Virxe co Neno atópaxe sobre unha peana no muro lateral da capela onde están os obxectos do prodixio e as dúas sepulturas onde se supón están enterrados o crego e o veciño de Barxamaior. Cóntase que aos pés da Virxe se prostraron Guillelme X, conde Poitiers; Luis VII, rei de Francia; Teobaldo V, conde de Blois; Xoán de Briena, rei de Xerusalén; Raimundo II, conde de Tolosa; Eduardo I, rei de Inglaterra; Luis IX, rei de Francia; Otón de Franconia; Felipe o Atrevido; o archiduque Maximiliano; a raíña Matilde; Xoana de Evreus; os papas Calisto II e Alexandre VI; San Francisco de Asís; San Domingos de Guzmán; San Domingos da Calzada; San Xoán o Ermitán; San Bernardino de Siena; San Xoán de Deus; San Vicente Ferrer; Santo Toribio; San Guillelme; Santa Bríxida e Santa Isabel, raíña de Portugal.

Sobre a autenticidade da imaxe sempre pendurou a dúbida, tanto entre os veciños coma entre os investigadores, de se se trata do orixinal, dunha pésima restauración ou dunha mala copia. Facendo unha comparativa coas poucas fotos conservadas antes do 1971 (ano da "restauración" da imaxe que podemos ver na actualidade), chama poderosamente a atención a brutal transformación á que foi sometida. 
 A Virxe do Cebreiro
(Foto Vega do ano 1954)

No Boletín Oficial do Bispado de Lugo do 31 de agosto de 1922 dise desta talla: "La imagen de la Santísima Virgen que, desde hace siglos se venera en este celebérrimo Santuario es, por su antigüedad, de las que la opinión corriente atribuye origen bizantino. Desnaturalizada en su tipo primitivo por la funestísima costumbre, en los últimos siglos, de vestir las imágenes con trajes naturales para hacerla movible y fácil su conducción en las procesiones, fue recortada en su base y aligerada de madera en su interior con otras modificaciones esenciales en rostro y brazos que hicieron imposible la restauración a la forma antigua. Por los detalles que de ella se conserva, esta efigie estaba comprendida en el primer tipo de la iconografía mariana, o sea el hierático, en cuya característica se aprecia que estaba sentada sobre un taburete o silla de pequenas proporciones, pies calzados y cubierta con manto que cae por igual a ambos lados, plegando los paños al final de modo anguloso y simétrico de poco resalte, pareciendo conservar señales de haber sostenido el Niño entre las rodillas". Segundo o devandito boletín, foi o señor Magariños de Santiago o escultor encargado de facer as mans da talla e o sacerdote Rodríguez Moscoso de pintala e darlle expresión "que aparece con la suave ternura del amor, la inocencia de la sonrisa y la dulzura y majestad que caracteriza a la augusta Reina de la Gloria". A imaxe foi bendicida pol bispo nun acto solemne, coa asistencia de varios curas, das "Camareras de Jesús Sacramentado" e outras persoas, colocándoa nun altar portátil no altar maior da igrexa.  Deste texto dedúcese claramente que no ano 1922 a imaxe xa estaba moi alterada cando o bispado acometeu a restauración debido aos desperfectos que sufriu nun incendio o ano anterior (a igrexa e hospital xa padeceran outros incendios nos anos 1450 e 1641, ademais do saqueo das tropas napoleónicas no 1809, e despois o decreto de Desamortización e Exclaustracción do ministro Mendizábal do 1835, o que obrigou aos monxes a abandonar o priorado no ano 1853 que o submiron nunha total decadencia). Polas fotos realizadas por José Luis Vega no ano 1954 que se conservan no Arquivo Histórico Provincial de Lugo (Fondo Vega), vese que a Virxe co Neno preside o retablo que había no altar maior, hoxe en día desaparecido. Unha selección destas fotografías foron elixidas polo profesor e teólogo Xosé Alvilares Moure para o seu libro El Cebrero (1956). Despois destas fotos de Vega, o investigador e escritor Luis López Pombo achegounos outra foto (coloreada, utilizada como postal) de arredor dos anos sesenta do pasado século. A última "restauración" da imaxe levouse a cabo no ano 1971 polo escultor compostelán Alfonso Sanmartín.
A Virxe do Cebreiro nunha postal dos anos sesenta do pasado século

Elías Valiña Sampedro (1929-1989), un dos artífices da posta en valor do Camiño e do conxunto do Cebreiro, describiu así a restauración: "Tenía el Niño sentado en su seno. Hoy lo tiene en una mano. La cabeza no es la primitiva. Es difícil lograr una buena restauración en esta imagen". Uns veciños do Cebreiro contáronnos o pasado día 10 de xaneiro de 2015, que o crego e unha veciña, ao parecer estranxeira, percorreran varias igrexas do Camiño para poder tomar algunhas referencias de como facer a restauración da Virxe do Milagre.

No Inventario Artístico de Lugo y su Provincia (1976-1983) di ao respeito: "Santa María la Real... se halla en el mismo lienzo sur de la capilla del Santo Milagro, sobre sencilla peana. Valiosa talla románica, siglo XII-XIII".

Segundo Vázquez Seijas, a imaxe levaba na man dereita un anel pastoral que foi ofrecido por Plácido Rey Lemos, bispo de Lugo entre os anos 1919 e 1927, posiblemente nunha visita que fixo ao santuario no ano 1926 con motivo das festas que se conmemoraban en honra do Santo Grial do Cebreiro. Como puidemos verificar no mes de xaneiro de 2015, este anel desapareceu. Ademais desta peza tamén soubemos que desapareceran un cáliz de alabastro decorado con pedrería e un Lignum Crucis. Do antigo retablo do altar maior vimos dúas imaxes que estaban no Concello e que foron recuperadas polos freires franciscanos que as levaron para a igrexa, conservándose tamén unha ou dúas imaxes que se atopan na capela de Barxamaior.

Pola información antedita, queda claro que nalgún momento a Virxe foi baleirada para alixeirala de peso, e que a cabeza e as mans non son as orixinais (na igrexa gárdanse dúas mans que nun principio se creu que poderían pertencer a esta imaxe, mais parece ser que eran dunha Virxe das Dores articulada). É precisamente a vestimenta que aparece nestas antigas fotos a que nos impide saber como era o corpo central que se recubría con palla para poder adaptarlle o vestido coa que a cubrían. Resulta cando menos chamativo que as únicas partes que se poden comprobar sexan, precisamente, as que non son orixinais. Segundo o citado Xosé Alvilares Moure, despois da restauración de 1922, a Virxe foi vestida con túnica de seda, obstentando pintado no peito o Santo Graal, co Neno sostido co brazo esquerdo, e na cabeza unha coroa de prata.
A Virxe do Cebreiro na actualidade
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Coas persoas que falamos, a maioría de idade avanzada e que sempre viviron na parroquia, están convencidas de que a imaxe non é a orixinal e que para O Cebreiro mandaron unha mala copia. Mais daquelas, como nos dixo un home, "non é coma hoxe, os curas non mandan tanto".

O CRISTO GÓTICO DO CEBREIRO

Xunto co Graal, a patena e as ampolas que segundo a tradición conteñen o corpo e o sangue do Santo Milagre acontecido arredor do ano 1300, e a Virxe de orixe románica que inclinou a cabeza ao ver o prodixio, a outra icona máis venerada polos veciños e os peregrinos que durante séculos pasaron pola igrexa de Santa María a Real do Cebreiro foi, sen dúbida, o Cristo gótico da segunda metade do século XIV que presidía o presbiterio. Sobre este último dise que o que podemos ver hoxe en día é unha reprodución do orixinal que, ao parecer, foi levado a principios dos anos sesenta do pasado século para o Museo Nacional de Escultura de Valladolid. Sexan libros, páxinas web (incluídas as do Concello de Pedrafita do Cebreiro e do Bispado de Lugo) ou folletos turísticos, en todos lemos que o orixinal se atopa no citado museo, no "Museo de Arte Sacra de Madrid" ou no "Museo de Escultura de Madrid", estes dous últimos inexistentes. 
Suposta "copia" do Cristo gótico antes da súa restauración

Para tentar aclarar o misteiro, a principios do mes de xaneiro de 2015 puxémos en contacto co Museo de Nacional de Escultura de Valladolid coa finalidade de saber a data da entrada da talla e o seu actual paradoiro. Aos poucos días chamounos José Ignacio Hernández, o conservador do Museo para dicirnos que o Cristo non figura nos seus fondos, aclarándonos, ademais, de que non teñen constancia nos seus arquivos de que fora enviado para alí, ignorando, polo tanto, onde podería atoparse na actualidade. Pero o que nos produciu verdadeira sorpresa foron os comentarios de José Ignacio. Cando viu as fotos da imaxe que lle enviaramos, e atendendo ás súas características (por exemplo, o tipo de pé alongado propio do gótico), cuestionou que se tratara dunha copia, mesmo nos asegurou que se en realidade era así, a simple vista resultaba moi difícil, incluso para un ollo experto, asegurar que non era un orixinal, opinión que foi corroborada por colegas do conservador de Valladolid.

Polo de agora nada sabemos onde está a talla orixinal, o único que podemos asegurar é que non existe constancia documental de que fose mandada para o Museo Nacional de Escultura de Valladolid, ignorando tamén onde foi a parar, polo que esas informacións que circulan por aí de que está neses inexistentes museos de Madrid carecen de fundamento. E por outra banda, á vista dos novos datos, queda a dúbida de que a "copia" (dunha calidade excepcional, por certo) que hai na igrexa do Cebreiro non sexa en realidade o orixinal. Canto á Virxe do Milagre, queremos que nos digan se se trata do orixinal moi reformado ou dunha pésima reprodución.
O Cristo crucificado na actualidade
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)

Dende o Colectivo Patrimonio dos Ancares, no mes de xaneiro de 2015 dirixímonos por escrito ao Bispado de Lugo para que aclare onde está o Cristo gótico, e tamén que se lle fagan as análises que sexan precisas á copia que hai na igrexa para saír de dúbidas e saber se se trata dunha magnífica reprodución ou do orixinal. Canto á Virxe, requirímoslle que se fagan os estudos precisos para saber, dunha vez por todas, que parte ten de orixinal e de lamentable restauración. A resposta do Bispado veu da man do delegado de Patrimonio do mesmo, D. César Carnero, no mes de marzo. Na atenta e completa información que nos remitiu dinos que o único que saben sobre o Crucificado é polas noticias da época e polas referencias orais: Que foi levado para Madrid por Pons-Sorolla e que para aquí mandaron unha copia. Foi entón cando nos puxemos en contacto con todos aqueles museos de Madrid susceptibles de acoller a talla (Sorolla, Cerralbo, Histórico. Arqueolóxico...). A resposta, como no caso de Valladolid, foi negativa. Dende o Instituto de Patrimonio Cultural Español (IPCE), que pasa por ser a maior institución en materia de restauración, contestáronnos que non figuraba na súa amplísima base de datos. O mesmo aconteceu no Archivo General de la Administración (AGA). Á vista disto, só se nos ocorren tres opcións canto ao seu paradoiro: Que se vendese ilegalmente nos anos sesenta, sendo a restauración unha mera cortina de fume, e fose substituído por unha réplica; que a peza se restaurase tanto e de forma tan invasiva que agora semelle unha copia a que está no Cebreiro; ou que o orixinal se atope en calquera museo de arte sacra interterritorial, museos catedralicios, igrexas, nunha colección privada...). Aínda que non perdemos a esperanza por atopalo, as vindeiras pescudas non van ser fáciles. Ímonos centrar nos museos eclesiástricos, igrexas e catedrais do Camiño, e se non conseguimos dar coa imaxe, dirixirnos de novo ao Bispado para que se realice un estudo do Cristo que preside o presbiterio do templo, actuación que conta co visto e prace do Departamento de Patrimonio da Diócese de Lugo.

AS FESTAS DO SANTO GRAAL DO CEBREIRO

Dun folleto do ano 1924 recollemos o seguinte: "El 9 de septiembre se celebra en el Cebrero la fiesta del Santo Milagro, fiesta que la parroquia guarda, por voto, como de precepto, desde hace más de un siglo". O asinante, El Cenobita del Cebrero, di que interrogou a varios paisanos de por que razón a celebraban en setembro e non en pleno inverno, como se presume que se celebraría o Milagre, contestándolle que escoitaran aos seus antepasados que antes esa festa conmemorábase o 17 de xaneiro, pero que como no dito mes arreciaban os temporais facían moi difícil a concorrencia dos devotos e peregrinos, e moitos anos, debido á neve, non podía celebrarse. Continúa o Cenobita que é probable que ao celebrarse antes o 17 de xaneiro, fose en conmemoración do aniversario do seu acontecemento. Tampouco cre que Xoán Santín asistise todos os días á misa, primeiro porque nun día tan desapracible e a distancia que hai dende Barxamaior, faríalle practicamente imposible a súa asistencia, concluíndo que se todos os día ía á misa non debía o descrido crego espaventarse cando o viu entrar no templo.

Nunha Comisión Permanente do Concello de Pedrafita do Cebreiro de 17 de maio de 1924, tendo en conta unha moción presentada, acordou arranxar o camiño que conducía ao Santuario, de xeito que por el puidesen pasar os coches, declarar monumento histórico o Santuario, nomear unha comisión para que en representación do Concello se asistira á Festa do Santo Milagre, promover as peregrinacións eucarísticas e adoptar como escudo do municipio o Santo Graal do Cebreiro, obstentándose en todas as manifestacións públicas. 

Noutro folleto do ano 1927, lemos: "Con inusitado esplendor se celebraron el año pasado los tradcionales cultos que en el santuario eucarístico del Cebrero se verifican en conmemoración del portentoso milagro de la conversión sensible de la Hostia en Carne y del Vino consagrado en Sangre que El tuvo lugar en el siglo XIII. A ellos dio realce la asistencia de nuestro amadísimo prelado". O programa de festas dividíase en actos relixiosos e "festejos profanos". Nos primeiros, tanto pola mañá como pola tarde "se dará a besar la sagrada reliquia de la Transubtanciación". Os cultos estaban amenizados pola banda de música de Samos. Un veciños contáronnos que o día da festa, ademais dos naturais da zona, viña xente descalza dende o Bierzo e Sarria. Eran tantos os devotos que os caldeiros para recoller as esmolas baleirábanse máis dunha vez. Na honra da Virxe adoitábase bailar a muiñeira.

LOS CABALLEROS DEL SANTO GRIAL

A finais dos anos vinte do pasado século ideouse fundar no Cebreiro unha orde cívico-relixiosa co nome de Los Caballeros del Santo Grial, cuxa misión principal era a de "reparar injusticias, ayudar a los débiles y castigar a los malos". A esta orde poderían pertencer os católicos practicantes. As ordenanzas serían discutidas polos dez primeiros inscritos para sometelas á aprobación e formar a asociación. Non temos constancia de que chegara a constituírse. 

EN PRO DE LA MORAL

Unha Real Orde do 9 de maio do 1924 regulamentaba a vida cidadá "en forma que el recreo y el placer no degeneren en vicio y perversión". Di que o costume de blasfemar se extinga por completo, pola intervención das autoridades, sancionándose aos que cometeran tal falta. "En las plazas, calles y paseos públicos se vigilará el tránsito ordenado y fácil, que las mujeres sean respetadas y que la decencia no padezca con frases o ademanes de mal gusto". O alcalde de Pedrafita dictou entón un bando dando disposicións para o seu cumprimento na localidade.

ADVERTENCIAS

No ano 1930, o administrador do santuario do Cebreiro publicou unha serie de Advertencias dirixidas aos devotos e que transcribimos literalmente: "Por decreto de nuesto Ilustrísimo Sr. Obispo de fecha 11 de enero del corriente año se prohibe a los sacerdotes tanto seculares como regulares recibir estipendios inferiores al diocesano, el que en virtud del mismo decreto se establece que la tasa diocesana para estipendios de Misas manuales (as ofrecidas polos fieis por propia devoción) en este Obispado será de tres pesetas". "Se colectarán misas manuales de tres pesetas para distribuír entre los señores sacerdotes de la diócesis, prefiriendo los inmediatos". "Las misas locales, sin determinación de día ni hora, se celebrarán en este Santuario a tenor del canon 836, al estipendio de tres pesetas y cincuenta céntimos". "Cuando por los fieles se exija un día previamente convenido, el estipendio será de cuatro pesetas, siendo la hora antes de las diez de la mañana". "En los días de fiesta u otros después de las diez de la mañana, la limosna será de cinco pesetas". "Las misas cantadas sin fijación de día será de diez pesetas". "Las solemnes veinticinco pesetas"

Noutra parte das Advertencias: "Hemos de llamar la atención de los fieles respecto a la cera y al aceite para el alumbrado; este debe ser puro de oliva y aquella de abejas. Muchos, casi todos, compran velas en el comercio y estas no traen el porcentaje de cera litúrgico y por lo tanto deben desecharse. Sabido es de todos que a Dios no le agradan las ofertas o votos de cosa mala; ejemplo las oblaciones de Caín y sacrificios de Abel que miró con agrado la ofrenda de éste por ser de los primogénitos de us ovejas y de su grosura, y no miró propicio la de aquél por ser de la ruindad de sus frutos. Para obviar este inconveniente en el Santuario se expenderá cera garantizada, propia del culto". 

E remata: "Para satisfacer los deseos de los romeros se ha hecho un pedido importante de objetos recuerdos de este santuario: pilas, capillas, dijes, alfileres, imperdibles, medallas, rosarios, estampas y otros artículos, que se venderán con un sobreprecio, el cual será empleado en atender a la Fábrica del Santuario, pues necesita reparaciones urgentes".
Cabeceira dun folleto publicado polo Santuario do Cebreiro

BIBLIOGRAFÍA

Se ben é certo que son moitas as guías (tanto en papel como na rede) que falan do complexo cristián do Cebreiro, as informacións que achegan son repetitivas, sendo moi escasas aquelas que nos poden fornecer con novos datos. Lamentablemente, a documentación que se gardaba no desaparecido mosteiro, hospital e igrexa foi destruída polos incendios e polas tropas napoleónicas, desaparecendo a pouca que se salvara a raíz do decreto de Desamortización de Mendizábal.

A raíz que dende o noso Grupo de Acción Cultural Patrimonio dos Ancares fixemos públicos os "casos" do Cristo gótico e da Virxe do Milagre, puxémonos mans á obra para tentar recuperar publicacións practicamente inéditas (follas parroquiais, boletíns, folletos...) e informacións proporcionadas polos veciños, labor difícil pero que xa comezou a dar os primeiros froitos e que, aínda sendo retallos illados, completan un pouco máis as historias e as lendas que se foron tecendo arredor do Santuario do Cebreiro. 

Alvilares Moure, X.: El Cebrero (1956)
Amor Meilán, M.: Historia de la provincia de Lugo (1918)
Ares Vázquez, N.: En Lucensia: Toponimia do concello de Pedrafia do Cebreiro (2004)
Armesto, V.: Galicia Feudal (1994)
Concello de Pedrafita do Cebreiro: Información turística
El Mensajero parroquial de Piedrafita del Cebrero (1924 e 1927) 
El Mensajero del Santo Grial del Cebreiro (1930) 
Flórez, E.: Historia Sagrada
López Pombo, L.: Concellos de As Nogais, Pedrafita do Cebreiro y Triacastela (2006) 
Valiña Sampedro, E.: Inventario artístico de Lugo y su provincia (1976) 
Yepes, A (P. Yepes): Crónica de San Benito
Folletos editados pola La Voz de la Verdad de Lugo (non figura o autor) dos anos 1960, 1964 e 1966

A NOTICIA DOS "CASOS" DO CRISTO GÓTICO E DA VIRXE DO MILAGRE NOS MEDIOS DE COMUNICACIÓN

Mes de xaneiro de 2015

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2015/01/09/onde-cristo-do-cebreiro/0003_201501L9C9991.htm?idioma=galego


http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2015/01/10/pasado-imagen-virgen/0003_201501L10C9993.htm 

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2015/01/14/virgen-reconocen-fieles/0003_201501M14C8991.htm   

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2015/01/25/enigma-cristo-cebreiro/0003_201501L25C13991.htm  


Mes de febreiro de 2015

http://ccaa.elpais.com/ccaa/2015/02/11/galicia/1423673372_119116.html 


Mes de maio de 2015