ETNOGRAFÍA DA COMARCA DOS ANCARES

* A Palloza
* O Hórreo
* O Muíño
* O Forno
* A Alvariza
* A Ouriceira
* O Pombal
* A Eira
* A Braña ou campa
* O foxo do lobo e o "cachopo"

A PALLOZA
"Terras do Cebreiro e Ancares extraordinariamente montañosas, envoltas polas néboas aínda nos días máis fermosos do estío, e cubertas en gran parte do ano polas neves do inverno, teñen que ser vivendas sumamente resgardadas dos fríos e as augas; e nada máis a propósito para defenderse dos uns e as outras, que as típicas pallozas, convertidas pola súa forma máis ou menos circular e polo cónico da súa cuberta, nun perfecto reflector da calor que despide o fogar, levantado case sempre no centro e que fai delas un forno onde se mantén unha temperatura constante de 14 graos, cando fóra sopra o nordés a 11 graos baixo cero e a neve o cubre todo co seu branco sudario". Nesta cita, Ángel del Castillo reflicte perfectamente a adaptación da palloza e dos seus moradores a un medio montañoso e a unhas condicións climatolóxicas adversas.
 
 Inverno nos Ancares
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

En liñas xerais, unha palloza é unha construción tradicional adicada a vivenda de persoas, corte para os animais e almacén, compartindo o mesmo espazo. De forma circular ou elíptica, están realizadas en pedra granítica ou lousa, madeira e colmo (no seu estudo sobre estas construcións na zona astur-galaico-portuguesa, F. Kruger sinala que poden presentar planta oval, elíptica, elíptica truncada ou rectangular redondeada). En Galicia, estas edificacións concéntranse na comarca galega dos Ancares.
 O Cebreiro a principios do século XX 

Canto á forma redonda existen varias teorías. Vicente Risco fala dunha "tendencia insconsciente de raza dun esquema tradicional". López Cuevillas di que se debe á "torpeza do construtor". Caro Baroja, xa dun xeito máis científico, atribúeo a unha evolución das primitivas cabanas do Neolítico construídas con materiais perecedoiros, tese da que participa José María Luengo, engadindo que perviviron durante a Idade do Bronce, chegando a entroncar coa cultura céltica do Noroeste peninsular. Na mesma liña están Boch Gimpera e García y Bellido, entre outros, que defenden que a palloza é unha evolución da casa redonda presente nos nosos castros. Ángel del Castillo, que nun principio compartía a orixe celta, mudou logo de opinión dicindo que non existían probas concluíntes xa que a construción circular con muros baixos e grandes teitos é unha característica dos pobos que existiron en distintas partes de Europa. Por último, como anécdota, Eugenio de Salazar (1530-1602), un madrileño que exerceu de xuíz e fiscal en Galicia entre os anos 1559 e 1560, deixou escrito que os habitantes dos Ancares "Viven en casas redondas porque, para que quepa la ruindad de sus moradores, la figura redonda es la más capaz...". O que si está claro é que se trata dunha das construcións máis antigas de Galicia que ata mediados do pasado século XX mantiña toda a súa actividade. 

Sobre unha base circular ou ovalada, levantábase o muro sobre o que apoiaba unha armazón de madeira que se cubría con colmo (palla entrenzada e cosida) que descansaba sobre uns paus que se colocaban no centro de cada semicírculo (pés de armar), rematados nunha bifurcación (tesoirada). Na bifurcación de cada pau había unha viga (o cume) da que partían cara os muros unha serie de madeiros (cangos). Os únicos vans eran os constituídos polas portas de entrada á vivenda e a máis ancha da corte, xeralmente de dúas follas para permitir a entrada do carro (en épocas recentes, a algunhas practicóuselles unha pequena ventá coa finalidade de recibir máis luz exterior). O teito carecía de cheminea, o fume coaba entre o colmo. A distribución interior variaba segundo as características e dimensións, dende as construcións máis modestas formadas por un único espazo destinado a celeiro, ata complexas edificacións cuxa organización interna estaba formada por varias dependenzas independentes, situadas nun ou varios niveis, sendo o máis alto o destinado a vivenda e o máis baixo a corte para o gando e para gardar os apeiros de labranza (estravariza ou estrevariza). O astrago era a entrada da casa e lugar por onde se circulaba, permitindo o acceso á corte e a outros compartimentos (riqueixos) de pequenas dimensións feitos con táboas para meter certos animais, leña, etc. A lareira, centro da vida familiar, ocupaba o centro da vivenda, en torno á cal se situaban os escanos (bancos grandes con espaldeira e caixón) que tamén se utilizaban como mesa e para durmir, cuartos, forno, riqueixos... O mobiliario era escaso, o xusto para cubrir as necesidades máis elementais.
 O Piornedo
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares) 

O abandono das pallozas ocasionou que a maior parte se atopen na actualidade nun lamentable estado de conservación (no ano 2010, a Xunta de Galicia suprimiu as axudas que concedía para reparalas). Os veciños do Piornedo alertaron de que se non se toman medidas urxentes para a súa rehabilitación e mantemento, corren grave risco de deterioro; o convenio asinado recentemente entre a Xunta de Galicia e a Deputación Provincial de Lugo para arranxar os teitos das pallozas do Piornedo, declaradas Ben de Interese Cultural, aínda non ten data de inicio. E as choivas xa chegaron, e as neves están ás portas.

Os primeiros traballos acerca das pallozas do Cebreiro foron publicados no Boletín da Real Academia Galega no mes de novembro de 1913 e no mes de abril de 1914, cuxos estudos levan por título Las Casas del Cebrero y Origen y antigüedad de las pallozas del Cebreiro. O Piornedo foi declarado Monumento Histórico Artístico no ano 1972, ano no que se iniciou o expediente para darlle a mesma catalogación ao Cebreiro.

As pallozas da comarca concéntranse no concellos de Cervantes e Navia de Suarna, e en menor medida, en Pedrafita do Cebreiro. Ademais do Piornedo, en Cervantes hai mostras en Vilarello, Moreira, Corneantes, Cela, A Degrada, Deva, San Román, Robledo, O Pando, Savane, Quindous, O Gumieiro, O Vilar, Ferreiradevés, Castelo de Donís e Veiga do Seixo. En Navia de Suarna temos en Busto, Cabanela, As Ferreirías, Figueira, Castañedo, Coea, Santestevo, Silvouta, Vilaverde, Vilameixide, Paradela, Trigal, Penamil, Vilargoide, Coruxedo, Moia, Quintá, Molmeán, Sinada, A Cernada, Embernallas, Embernallúas, Larxentes, Muñís, O Tabillón, Trabadelo, Mazaira, Pin de Abaixo, Vilagoncide, Vilarguende, Aigas, Pan do Zarco, Meda, Rao, Peliceira, Prebello, Murias, Robledo, Traserra, A Balsa, Murias de Camín, Ribón, Santa Mariña, As Salgueiras, Son, O Vilar, Penedo, Vallo, Vilarín, Vilor, Acevedo e Virigo. En Pedrafita salienta o conxunto do Cebreiro. Noutros municipios da comarca poden verse algúns exemplares, polo xeral en mal estado de conservación ou arruinadas, unha na Pedriña, parroquia de Noceda (As Nogais); e en Fontarón, Quintá de Cancelada, Castelmaría, Cousín e Airexe (Becerreá).
 Braña de Pandozarco
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

O HÓRREO
A palabra hórreo vén do latín horreum, edificio no que se gardan froitos do campo, especialmente o gran. Durante o Imperio Romano o vocábulo horreum empregábase para sinalar un lugar destinado a conservar cousas de calquera natureza. Hai autores que o fan derivar dun orreo prerromano máis sinxelo (coma o canastro, cabaceiro ou piorno) presente na toponimia e na hidronimia, e que tería o significado de silo para o gran, incluso serían herdeiros das palafitas prehistóricas.
Hórreo no Piornedo (Cervantes)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

Na comarca dos Ancares está presente o coñecido como hórreo asturiano, unha construción de planta cadrada que consta dunha cámara de madeira, moitas veces con corredor, que se sostén sobre catro pés troncopiramidais de madeira ou pedra (pegallo) e baixo os cales se aproveita o espazo para gardar leña, o carro ou os apeiros de labranza. As paredes adoitan ser de tablóns, reforzados nas esquinas, con respiradoiros que poden ser pequenos buratos ou elementos decorativos, sen fendas de ventilación como é característico no hórreo galego. O tellado, a catro augas, é de lousa ou palla (colmo), rematado, ás veces, por un pináculo de pedra labrada. Sobre o piar colócase o tornarratos (coñecido tamén como tolda, rateira, moa...), unha pedra grande, plana e xeralmente redonda, para impedir que os ratos e outros animais poidan entrar. Para acceder á cámara, se é por medio dunha escaleira fixa, tense o coidado de deterse a unha distancia suficiente para illala dos animais; se ben o sistema máis común para subir é por medio dunha escada de madeira.
Hórreo en Cabanela (Navia de Suarna)
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares

Ademais de como despensa, en varios sitios dos Ancares utilizábanno para depositar o corpo do defunto mentres non se celebraba o enterro; ademais de teren espazo suficiente, era un lugar limpo e onde os ratos non podían chegar.
Hórreo en Zanfoga (Pedrafita do Cebreiro)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

Nalgún hórreo, coma en Donís (Cervantes) ou Vallo (Navia de Suarna), pódese ver nun dos laterais un tetrasquele calado que tiña un carácter protector para o contido do hórreo. Os tetrasqueles poden estar asociados a figuras de cruces, rosáceas ou soliformes, e mesmo a custodias con algunha inscrición que alude ao nome da familia propietaria, data de construción ou con algunha inscrición piadosa. O tetrasquele é o único punto onde se comunica o interior do hórreo co exterior dun modo permanente pois por el penetran o aire e a luz. Dentro da cultura popular, o interior, o espazo doméstico, ha de ser protexido do exterior que resulta perigoso. Os tetrasqueles serían profanos, ao igual cas rosáceas, en canto as cruces, custodias, etc. serían cristiás, atopándonos ante unha dualidade profano-cristiá pero cunha finalidade común. Para uns autores o tetrasquele é un símbolo máxico que exerce unha función protectora, mais para outros é unha simple decoración. Para a antropoloxía non hai decoración sen significación.

En Galicia non existe unha lexislación específica sobre os hórreos e cabazos. A Lei do Patrimonio Cultural de Galicia protexe de xeito xenérico todos os hórreos cunha antigüidade maior de cincoenta anos. 

Aínda que moitos desapareceron ou están en ruínas, rara é a aldea da comarca que non conserve algún hórreo, moitos dos cales atópanse en pleno uso.
Motivo decorativo nun hórreo de Vallo (Navia de Suarna)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

O MUÍÑO 
A utilización de utensilios para moer os cereais vén dende a Prehistoria. As sociedades agrícolas do Neolítico usaban os que coñecemos como barquiformes, dúas pedras, unha maior ca outra, entre as que se esmiuzaba o gran. Nos nosos castros e asentamentos romanos documéntanse os redondos, formados por unha pedra circular sobre a que se movía outra de forma troncocónica.
Muíños circulares de época romana en Murias (Navia de Suarna)
(Foto: G.A.C. Patrimonio dos Ancares)   

Aínda que en Galicia utilizáronse varios tipos de muíños (de vento, de sangue...), o máis común é o hidráulico que ao  parecer ten a súa orixe nos séculos XI ou XII. A abundancia de ríos de pequeno caudal, pero de corrente constante, propiciou o seu espallamento por todo o país. 

Os muíños da comarca dos Ancares presentan unha gran variedade construtiva, dende os de forma simple aos de estrutura composta con varios módulos agrupados. Emporiso, as dimensións varían dende pequenas construcións que acollen un só muíño, a grandes edificios destinados a dous ou máis. En moitos casos, ademais de acoller a maquinaria, tamén se destinaban a vivenda.

En moitas aldeas o uso do muíño era comunal, de aí a muiñada, reunión nocturna mentres se esperaba o turno. Destas reunións xurde a muiñeira, a danza popular galega que se baila por parellas soltas, e música que a acompaña. En Galicia, arredor dos muíños naceron, ademais, gran cantidade de refráns e cántigas.
Muíño sobre o río Neira en Laxes (Baralla)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

Para o seu funcionamento, o muíño precisaba dunha ristra de pezas que compoñían o seu mecanismo: agulla, alevadoiro, bolo, borneira, buxa, cangalleira, canoura, capón, cepa, dorneira, eixo, garruchos, moa, allo, pé, quenlla, rodicio, tanxedeira, tolda, etc. Dende mediados do século XVIII non sufriron practicamente cambios, agás a substitución do teito de colmo polo de lousa. Ao principio, a fariña había que cribala aparte, pois non a había no propio muíño. Nun primeiro momento, o gran transportábase en foles de pel que evitaban que se mollara cando chovía, e xa nunha etapa máis tardía, tanto o gran como a fariña levábanse en sacos. 

Polo xeral, os muíños non eran dun só propietario, senón que os veciños dispoñían deles por quendas. Había quen posuía o dereito a un día de moenda e quen se beneficiaba de varios muíños, o que indica que se adicaban a moer para outros a cambio da chamada maquía, unha porcentaxe de fariña coa que se quedaba o muiñeiro a cambio do seu traballo.

Despois da muiñada viñan os carretos, homes con carros tirados por bois ou vacas, para transportar o gran. En Pedrafita do Cebreiro poñían unto no eixo e nas rodas dos carros para que o seu ruxido se escoitara dende lonxe: "O meu carro canta máis co teu", dicían. Estes traballos facíanse gratis, para axudarse os uns aos outros.

En Baralla funcionaron os muíños de Argadelo, de Caldeiro, do Couso, de Fernández, do Ferreiro, do Galo Marelo, da Granxa, do Liñar e o de Monteagudo. 

En Becerreá consérvanse os muíños de Cascallá, O Convento (Penamaior), Cruzul, A Ferrería (Agüeira), As Fontes (Furco), As Pontes de Gatín (Liber) e Quintá de Cancelada.
Muíño en Penamaior (Becerreá)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)   

Nas freguesías de Cervantes, o Interrogatorio do Catastro de Ensenada (1752) fala da existencia dun muíño fariñeiro na parroquia do Castelo, tres na do Castro, nove na de Cereixedo, dous na do Mosteiro, un na Ribeira, tres na de San Román, e oito na de Vilapún. O Diccionario de Pascual Madoz (1849) tamén cita outros muíños nas freguesías de Dorna, Lamas, Noceda, San Pedro de Cervantes, Vilaquinte, Vilarello e Vilaspasantes. Na actualidade consérvanse os da Estrada (Santo Tomé de Cancelada), Cancillós (Cereixedo), Vilanova (San Pedro de Cervantes), As Pontes (Donís), Vilaxán (O Mosteiro), San Martiño (A Ribeira) e As Covas (Vilaspasantes).
 
 Muíño na Estrada (Cervantes)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

De Navia de Suarna consérvase un documento do ano 1611 que fala dun muíño hidráulico do conde de Altamira, construído por Xoán Núñez Becerra no río Ribón de Raimoínde, na parroquia de Galegos. Onde máis muíños había era na parroquia de Rao; seguíanlle Barcia e Mosteiro. No catastro de Ensenada figuran varios muíños fariñeiros. O derradeiro muíño do municipio que aínda mantivo a actividade ata mediados dos anos oitenta do pasado século XX estaba na parroquia de Mosteiro. Na actualidade podemos ver os de Coruxedo, Maseiriños e Ribón.

Nas Nogais documéntanse o da Veiga e o Muíño Vello.

En Pedrafita do Cebreiro consérvanse os de Louzarela, Val de Fariña, Pallarvello, Busnullán, Rego de Navallos, Rego da Barreira, Os Negredos, Regueiro do Real, Matavellos, Rego dos Currais, Rego de Fontes, Fonteboa, Fonlor, Rego do Acivo, Zanfoga, Tras da Golada, Río Lor, Trabazas, Riocereixa e Fonteformosa.
Muíño en Pacios (Pedrafita do Cebreiro)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

O FORNO 
Forno vén do latín furnu. Ata non hai moito tempo, o forno era un elemento máis da casa labrega, se ben hai algunhas zonas en que a súa presenza limitábase a un forno comunal onde cocían os veciños da aldea. O forno caseiro redúcese a unha cámara na que se prende o lume e se coce o pan ou se asa a carne. Construído en granito ou lousa, está constituído por un piso de pedras puídas (sollos) e por unhas paredes laterais de pedra que case sempre dan forma a un recinto circular e cunha coberta a xeito de media laranxa que pecha a cámara. Adoitan estar teitados de laxas de lousa. Conta cunha boca pequena que, unha vez quentado o interior e introducido o pan, péchase cunha lousa ou cunha porta de ferro. A cinza que queda despois da combustión deposítase na borralleira ou fornilla. Estes fornos quedan perfectamente integrados na planta baixa da casa, observándose só en contados casos uns fornos independentes da vivenda. O abandono das casas e posterior ruína, debido á despoboación que están a sufrir as aldeas da comarca, fixeron desaparecer moitos fornos tradicionais. Malia todo, a súa presenza é aínda moi importante, sendo frecuente ver cocer o pan en moitas casas.

Os fornos comunais eran lugar de reunión dos veciños, mesmo se celebraban os concellos parroquiais. Aos presentes ofrecíaselles pan tenro. Cando se inauguraba un forno privado, o propietario agasallaba con pan aos veciños.
Forno en Pando (Becerreá)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)
 
Forno en Zanfoga (Pedrafita do Cebreiro)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares 

A ALVARIZA 
A alvariza, abellariza ou cortín é unha construción popular formada por un muro circular que protexe as colmeas do ataque das feras, principalmente dos osos.
Alvariza en Navia de Suarna
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

A OURICEIRA 
A ouriceira é unha construción tradicional para gardar os ourizos das castañas no mesmo souto onde se recollen. Está formada por un valado circular de pedra de pouca altura, cunha entrada que se pecha cun pequeno portelo. No interior bótanse os ourizos sen abrir. Na provincia d Lugo son propias das serras dos Ancares e do Courel. Tamén reciben os nomes de uriceiras, corripas ou corrizas. Con este sistema soltaban o froito con máis facilidade pero que tamén lle daban un sabor máis desagradable, de aí o dito de que esas castañas saben a ouriceira. Permanecían alí durante un mes ou mes e medio.

Construíanse pola necesidade de protexer as castañas dos animais, como o xabarín ou o porco bravo.
Ouriceira en Navia de Suarna
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

Ouriceira no Souto de Agüeira, en Becerreá
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)  

O POMBAL  
En Galicia hai dous tipos de pombais: o pequeno, caseiro, onde aniñan algunhas parellas e que comunmente se chaman pombeiros, e o pombal rural illado no que viven as pombas semiselvaxes que adoitan procurarse o alimento por si mesmas. Estaban situadas case sempre preto de pazos ou casas economicamente importantes.
Pombal en Navia de Suarna

 

A EIRA
Unha aira ou eira, do latín area, é un sitio chan de medidas variables situada preto da vivenda. Pode ser de terra machucada para darlle firmeza ao chan ou enlousada con pedras para mallar os cereais, secar os legumes e outros usos. A eira podía ser privada ou compartida entre os veciños.

Debaixo da aira adoitábase enterrar un ou varios potes para que, ao mallar o cereal, soase máis. 

A cada unha das camadas de cereal que se estendían na eira para trillalo chamábase eirada ou eirado.
Eira na Casa de Chancia (As Nogais)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

A BRAÑA ou CAMPA
Braña vén do galego braña, pasto de verán sen toxo. Segundo J. M. Piel, deriva do vocábulo prelatino br/brakna, lugar húmido que pode ser prado ou monte baixo. Terreo pantanoso. Tamén pode identificar a planta herbácea, rastreira, utilizada como estrume (Erica cinerea).  A braña (alzada) estaba formada por terreos e edificacións centrados nun poboamento estacional, en réxime de co-propiedade, situado en penichairas altas, onde se levaba o gando e sementaba o cereal. Segundo os veciños, o nome veu porque o pobo se alzaba cara arriba, cara a parte máis elevada. Estes poboados temporais con construcións estables onde se trasladaba parte da familia durante o verán para o aproveitamento dos prados, sementar o gran e recolleita, permanecendo alí dende finais da primavera ata principios do outono. Clodio González Pérez, no seu Antropología y Etnografía de las proximidades de la sierra de Ancares, volume II (1991), di que a braña xurdiu pola pouca terra de labor que hai nos estreitos vales do concello. A primeira mención documental das brañas da zona é do ano 1611, onde o conde de Altamira recibía un queixo ou un real por cada cabana, e un dezmo de leite a igrexa de Rao. Utilizáronse ata a década dos anos sesenta do pasado século XX.
Braña de Pandozarco (Navia de Suarna)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares)

 
 A Campa do Barreiro (Cervantes)
(Foto: Colectivo Patrimonio dos Ancares

O FOXO DO LOBO E O "CACHOPO"
Na comarca dos Ancares temos varios nomes de lugar que fan alusión ao lobo: A Fonte do Lobo e Pomar do Lobo (Becerreá), Penas do Lobo e Teso do Lobo (Cervantes), Fóra Lobas (Navia de Suarna), Eira dos Lobos (As Nogais), Aira dos Lobos (Pedrafita do Cebreiro), etc. A cabeza dun lobo figura no escudo de Navia de Suarna, un dos símbolos dos Moscoso. As historias e lendas sobre este mítico depredador son abondosas.

O foxo (latín fossum, escavado), é unha construción tradicional para dar caza ao lobo. Tamén recibe o nome de couso, lobeira ou chorco. 

Na comarca había varias destas estruturas. No monte Vilarello, na parroquia de Donís (Cervantes) , consérvase un foxo simple, formado pro un burato escavado no terreo e que foi utilizado ata os anos trinta do pasado século XX. Poñíaselle cebo e esperábase ata que o lobo caía na trampa. Ata non hai moito tempo este foxo tamén era utilizado polas vacas para parir. En Poso, na parroquia do Pando (Cervantes) había un foxo simple formado por un profundo burato tapado con ramaxe. Como cebo poñíase un anaco de carne colgada dunha corda. Cando o lobo tentaba collela, saltaba e caía dentro quedando atrapado. Foi destruído por unha pista forestal.

No Comeal (Cervantes) había un "cachopo" que consistía nun burato no terreo, dun metro de diámetro e bastante alto para que se puideran agochar dous homes. Tapábase con ramaxe formando unha estrutura cunha especie de ventanuxo para que os homes puideran ver e disparar. Para atraer o lobo poñíase unha ovella morta, un anaco de carne ou un trapo mollado con sangue da matanza do cocho. Esta trampa deixou de utilizarse cara os anos sesenta do pasado século XX. Das mesmas características era unha construción que había no alto do Mustallar, zona de caza e paso para os lobos.