APELIDOS DA COMARCA DOS ANCARES

Os apelidos naceron pola necesidade social de identificar ás persoas, de diferenciar uns individuos doutros, alcumes cun significado moi claro para aqueles que encomenzaron a usalos.


O apelido, o nome de familia con que se designan ás persoas e que pasa de pais a fillos, aparece coa sociedade romana. O nome romano compoñíase do praenomen distintivo de cada individuo, do nomem que era o da familia, e do cognomen que identificaba a rama familiar, os coñecidos como tria nomina.

Os apelidos galegos teñen a súa orixe no século IX, cando comeza a aprecer un segundo nome, pois a pesares da gran variedade de onomásticos persoais que se usaban, xurdiu a necesidade de identificar con claridade a cadaquén, empregándose para elo varios recursos. Para compoñer os apelidos, os nosos antergos tomaron como referenza todo aquilo que formaba parte das súas vidas: a relixión (nomes de santos, festividades relixiosas...), os oficios (ferreiro, muiñeiro...), cargos civís, eclesiásticos e militares (alcalde, abade, cabaleiro, guerreiro...), formados a partir dun nome propio (López, Álvares, Rodríguez...), da condición das persoas (vasalo, criado...), da idade (novo, vello...), do parentesco (sobriño, neto...), dos animais (coello, vaca...), das características persoais (delgado, branco, calvo...), do lugar onde vivían (casal, vilar...), da orografía (coto, montaña...), da profesión (barqueiro, ferreiro...), dun sobrenome (malo, bo...). Mais, se ben é certo que moitos apelidos proceden do lugar de orixe dos devanceiros, na antigüidade eran as persoas as que adoitaban perpetuar o seu nome no lugar onde elas habitaron.

A partir do ano 1870 regulaméntase por lei o sistema actual de apelidos o que obriga a rexistrar aos recén nados co primeiro apelido do pai e o segundo da nai.

Se a toponimia (nomes de lugar) conta con protección legal, o que permitiu descontaminala das alteracións á que fora sometida, a onomástica persoal (antroponimia) segue a sufrir os efectos letais herdados dos Reis Católicos, co prace da Igrexa, que prohibiron poñer nomes galegos aos batizados, prohibición que durou 400 anos, deturpando este inigualable arquivo do noso pasado, da nosa orixe, mesmo "traducindo" ata o ridículo nomes e apelidos sen correspondencia co castelán, eiva subsanada en parte pola lei que modifica algúns artigos do Código Civil e a lei do Rexistro Civil que hoxe permite mudar os apelidos.

Co presente traballo pretendo achegar un pequeno gran de area para que non se perda este marabilloso legado. Son consciente de que, en máis casos dos desexados, podo errar na etimoloxía, mais, como acontece coa toponimia, na onomástica persoal nunca está dita a derradeira palabra; proba delo son os distintos significados que achego para algúns apelidos.



A meirande parte dos apelidos da Comarca dos Ancares que reflicto, e que pouco a pouco irei ampliando e completando, teñen unha orixe prerromana (céltica?), latina ou xermánica, aínda que tampouco é raro atoparnos con apelidos doutra procedencia (onomásticos hispanos, os esporádicos árabes, etc.). Achego tanto os apelidos galegos coma os non galegos ou deturpados, aglutinando, por outra banda, aqueloutros, galegos ou non, con parello significado.

Na comarca abundan os apelidos de natureza toponímica, é dicir, aqueles que teñen a orixe nun nome de lugar; a orixe rural da maioría dos galegos fixo que a onomástica estea vencellada á posesión da terra, á propiedade familiar.

Para rematar, quero destacar que fuxo de interpretacións ridículas e grandilocuentes de supostos entendidos en heráldica e árbores xenealóxicas, deses que nos queren facer ver que todos descendemos de liñaxudos antepasados, cando a maioría das persoas nada temos que ver coa aristocracia nin nada que se asemelle. Ao final todo é moito máis sinxelo. E máis próximo.

ABAD
En galego Abade. Vén do latín abbas, "superior dun mosteiro", e este do siríaco abba, "pai". Aplicado tamén a unha persoa que servía ao superior dun convento ou mosteiro ou estaba sometido ao seu señorío.

ABEL
Orixe vikinga, co significado de “albo, branco”. Hai quen defende a súa orixe no asirio habel, "fillo". Outros que é sinónimo de avó. Segundo Caridad Arias, a forma Abel-, ao perder a vocal protética a-, aparece dando nomes a divindades solares que conforman a figura do xove deus solar, con nome como Bel ou Baal, o branco, o brillante, o deslumbrante. Conteñen este nome o deus aquitano Abel(l)io e o cretense Abelios, identificado con Apolo.

ABELAIRAS
Orixe nun fitotopónimo. Do latín abellanaria. Lugar onde existen ou existiron abeleiras, referido a (nux) abellana, árbore ou arbusto que dá as abelás. A casca mailas follas utilizábanse para cortar diarreas e hemorraxias.

ABELLA
De apicula, abella, o insecto himenóptero que produce o mel. No oeste peninsular son frecuentes topónimos e antropónimos como Abella, que en romance galego semella facer referencia á abella, que, segundo Caridad Arias, sería a vella se separamos o a inicial. De procedencia non latina son os nomes persoais célticos Abel(l)io ou Avel(l)io, divindades prerromanas.

ABELLEIRA
De apicula, abella, mailo sufixo abundancial -eira, ou de abellana nux, da qeu saíu o nome de abeleira. Enxame de abellas, os insectos himenópteros que producen o mel. Frei Martiño Sarmiento, na súa Viaxe a Galicia no ano 1745, di que escoitou que chamaban así á planta de melisa, melissa officinalis L., coñecida tamén como abelleira porque as abellas gostan das súas flores. Francisco Javier Rodríguez, no seu Diccionario gallego-castellano (1854), identifica a abelleira coa melisa, herba cuxo nome dan os gregos ás abellas. Mais esas, tamén podemos estar diante, como no caso de Abella, dun antropónimo ou teónimo de orixe celta.

ABRAIRA
A abraira é unha variante de abeleira, corylus abellana, a árbore que dá as abelás, abellana nux, tamén coñecida como abelaira ou abeleira.

ABRIL
Cuarto mes do ano actual e segundo do antigo ano romano. Latín aprilis. Hai quen o relaciona co verbo aperire, "abrir", outros co grego aphrós, "escuma", palabra relacionada con Aphrodite (Afrodita), a deusa mitolóxica grega que os romanos chamaban Venus.

ABUÍN
*(Villa) Avioli, pertencente a un propietario agrícola medieval de nome Aviolus, Avioli, Avolinus ou Abolinus. Segundo J. Piel, Aviolus é homófono do nome común aviolus, "avó".

ACEDO
Variante de acedo, adxectivo do latín acetum, "vinagre".

ACIBO
Ilex aquifolium, arbusto ou arboriña que, usado como adorno navideño, case provocou a súa desaparición.  Foi no latín vulgar acifolium, "folla de agulla", debido a que o arbusto ten as follas bordeadas de espiñas. O froito, alimento de determinados animais, é perigoso para o home polas súas características diuréticas e gomitivas. Segundo a lenda, posúe propiedades prodixiosas para atraer o amor.

ACOSTA
Do latín costa, terreo en pendente, particularmente referido a un camiño. Hai autores que o fan derivar do latín a, "a, acción", e de costare, "costar"; de com, "con, xunto", e stare, "estar de pé, estar xunto a acción".

AGUIAR/AGUILAR
Do latín aquilam, aguia, máis o sufixo abundancial -ar, lugar onde abundan as aguias. Aquilare noméase en documentos galegos dos anos 897 e 988.

AGUIRRE
Orixe vasca, co significado de “lugar alto que domina un terreo”.

AIRA/EIRAS
Do latín area. Espazo próximo á casa utilizado para mallar os cereais, secar os legumes e outros usos. A deusa céltica Eira exercía como médico dos deuses.

ALARCÓN
Apelido composto. O primeiro elemento pode vir do xermánico alds, "todo", e o segundo unha variación do tamén xermánico reihs co sufixo aumentativo.

ÁLAVA
Latín alapa, "taco de madeira do rodicio do muíño".

ALBA
Do preindoeuropeo *alb, “monte”, ou do latín albus, “branco”. A primeira luz do día que precede á saída do sol. Aurora e o hebreo zephirah, que significan alba, foron usados como nome feminino en Israel. Con til no último a faría alusión a unha (villa) Albana dun posuidor de nome Albanus.

ALBERTE
Do xermánico Albertus, significa “nobre”.

ALCALDE
Do árabe al-qannad, que significa “guía, condutor”. Na Idade Media, "xuíz que administraba a xustiza nalgunha poboación". Na actualidade, "o presidente dun Concello".

ALCÁNTARA
Do árabe *Al e a raíz preindoeuropea *khan ou *khant, emparentado con *kar, "pedra". Tamén semella gardar relación con auga, al-quantara, "dique, ponte, arco, acueduto". Pódese entender aquilo fabricado con pedra que permitiría o tránsito dende ambas as dúas ourelas dunha corrente fluvial.

ALDEGUNDE
(Villa) Eldegundi, dun posesor de orixe xermánica de nome Eldegundi. Nicandro Ares Vázquez di que evoca o xenitivo do xinecónimo Aldegundia/Eledegundia. A raíz gunthi significa “loita”.

ALMONTE
Orixe sefardí. Nace da palabra har en hebreo que quere dicir “monte”. Mais tamén hai quen defende que está composto polo artigo árabe al e o latín mons/montis, "monte". Segundo outros autores, o gótico mundus, "protección", que deu monde, pode ser unha variación de "monte".

ALONSO
Alonso é unha forma deturpada de Afonso. O primeiro elemento do nome pode vir de *ath, "combate, loita". A forma latina Adefonsus xa aparece nun documento do mosteiro de Caaveiro do ano 714.

ÁLVAREZ
Patronímico derivado do nome propio Álvaro ou Álvar, ”fillo de Álvaro”. *(Villa) Alvari en alusión a un propietario medieval de nome Alvarus. A orixe tamén pode estar no árabe all + warjan que significa “que se defende de todos”, ou no xermánico alls + wars, “moi prudente”. Nas súas diversas formas, atópase documentado en Galiza dende o século XI.

ALVES
Galego. Patronímico, "fillo de Álvaro", nome que J. Piel explica polo gótico alls, "todo" e war, "precaución".

AMADO
Do latín. Amado, apreciado, estimado.

AMAIJENDA
Semella derivar dun fitotopónimo, relacionado co galego ameixenda, ameixal, ameixedo, ameixido..., de amascetum. Ou relacionado co nome persoal Maxitus, se ben o a inicial dificulta, en palabras de J.L. Pensado, a súa identificación.

AMEDO e AMENEDO
De *aminetum, lugar onde hai ameneiros, a alnus glutinosa, árbore que medra preto de augas correntes, de aí a relación coa raíz céltica amen, corrente de auga, relacionable tamén co étimo latino -am (amnis, río). Tamén pode derivar do antropónimo Ammo que logo daría Ammedius.

AMIGO
Latín amicu, persoa coa que se ten amizade. Antigamente, amancebado. Enamorado. O que amaba e era correspondido. Tamén pode vir do antropónimo celta Am(m)illus.

AMORÍN
Alusión a un propietario medieval de orixe latina de nome Amorinus, diminutivo de Amor. Amorín cítase nun documento galego do ano 1309.

ANCARES
Apelido localizado no concello de Navia de Suarna. Ademais dunha serra, Os Ancares dan nome a unha comarca galega formada polos concellos de Baralla, Becerreá, Cervantes, Navia de Suarna, As Nogais e Pedrafita do Cebreiro, división territorial que cando a súa polémica creación tivo máis en conta criterios políticos ca xeográficos e culturais. O étimo Ancares deriva da raíz indoeuropea ank, ankon en grego, e angulus en latín, que en galego deu anco, dobrar, ángulo ou revolta nun terreo. A mediados do século XVIII, Frei Martín Sarmiento xa escribiu que chamaban ancos ou "ancones" ás curvaturas dos montes, promontorios e picos. Para algúns investigadores pode ter a orixe na palabra Antares, citada no Codex Calixtinus, unha estrela da constelación de Escorpio. Para outros vén de ancarius, asno, o animal de carga. O retórico latino Chirus (século IV) escribía que os hispanos non dicían cubitum (cóvado) senón ancon, coma os gregos, o mesmo que San Isidoro na súas Etimologias. Di Nicandro Ares que Ancetolus é outro nome persoal, derivado de ancus e Ancetus, que se atopou en terras galegas, ao parecer non lonxe de Ancares. Segundo os investigadores ten como base a raíz indoeuropea ank, dobrar, encurvar, testemuñadas polas voces celtas, latinas, gregas, xermánicas, etc. Nun documento que se atribúe ao ano 569 e que se refire aos condados asignados ao bispo de Lugo no chamado Concilio Lucense, ao delimitar o Condado de Navia, dise que dende os "Montes de Ibias viña ad Portum de Anquares". Para don Nicandro, Ancares sería unha palabra indíxena, equivalente a angulares, o cal corresponde perfectamente coa orografía da serra. César Varela García, nun artigo publicado en Terra e Tempo no ano 2012, escribe que o nome de Ancares debeu tomar o nome dun río que estendeu o seu nome ao val e logo abrangueu aos montes circundantes, polo que o río tomou o nome dun lugar que estaría cheo de anticares, é dicir, construcións pastorís formadas por paredes, esteos ou antas. Anticares-Ant´cares-Ancares, sería un posible camiño evolutivo ao chamadeiro de hoxe. O que non sabemos con exactitude, continúa Varela García, é que tipo de construción con antas eran á que se refería o topónimo. Seica, eses anticares, non sería o xeito antigo de chamar ás coñecidas pallozas? Serían simples refuxios porticados dos pegureiros do gando? Ou non serían un tipo de hórreo, construción esta que recebe nomes tan diferentes ao longo do país? Non serían, se cadra, abrigos nocturnos para o gando que pacería libre polo día? Tamén poderían ser un xeito de chamar aos montes ou terreos que estaban delimitados con divisas, que serían os marcos ou antas. Nicandro Ares achega un documento atribuído ao ano 569 onde, ao delimitar o condado de Navia, di que dende os Montes de Ibias viña ad Portum de Anquares.  

ANDÓN
Alusión a un propietario, quizais de orixe celta máis ca xermánica, que atendía polo nome de Andilo, Andius ou Andionis.

ANDRÉS/DE ANDRÉS
En galego André. Do grego anér, andrós, “home forte, viril”, como oposto á muller.

ANIA
Variante de Ana. Orixe hebrea que significa "Graza de Deus, compasiva". Na mitoloxía sumeria AN/ENI, "deus do ceo", adaptouse como nome propio Aina, "irmá maior".

ANSAREO
Alusión a un posesor de orixe visigótica de nome Ansarius ou Ansaredus.

ANTA
De antae, -antarum. Construción megalítica de carácter funerario formada por varios ortostatos verticais cubertos por un ou varios horizontais a modo de tampa. Hai autores que o fan derivar de ante, "rumiante semellante ao cervo".

ARANGA/ARANGO
Base preindoeuropea *ara, “val”.

ARBOIRO
Do latín arbos, xenitivo arboris, "árbore". Tamén pode estar relacionado co nome latino Arborius.

ARCAS
Do latín arca. Pode facer alusión a unha caixa, xeralmente de madeira, con tampa para gardar a roupa ou o gran. Tamén a un enterramento megalítico.

ARCOS
Latín arcu, elemento arquitectónico de forma curva. Arma que tira frechas. Tamén un dos nomes que reciben os enterramentos prehistóricos. Nicandro Ares Vázquez di que podería ser nome prelatino, porque aparece en Arco-briga, nos antropónimos Arcco, Arquius, Arquia, Arcius, e mesmo en teónimos lucenses Arquienobo e Arco-munieca.

ARDEVILA
(Villa) Ardani ou de Ardii, pertencente a un propietario medieval de orixe xermánica de nome Ardius. No cemiterio de Dorna, en Cervantes, podemos ver o apelido "As de Vila" que creo é unha deturpación ou unha errada transcrición de Ardevila.

ARES
Non existe acordo canto á etimoloxía deste apelido. Para algúns invetigadores trátase dunha variante de Arias; para outros viría de "aira", espazo próximo á casa para mallar os cereais. Mesmo hai quen sostén que podería derivar do prerromano anaris, río. Ares era, para os gregos, o deus da guerra. Malia o anterior, Nicandro Ares fai notar que na tessera hospitalis do Courel, que un dos maxistrados que avalaron o pauto chamábase Latinus e era fillo de Arius.

ARÉVALO
Orixe celta are-valon que vén a significar “contra o muro” ou, segundo outros autores, “entre ríos”. Mais non falta quen o fai derivar de Arevaccei, pobo prerromano dos Vacceos, ou do latín arèus ou do grego áreios, de Marte, co sufixo latino alus, "en forma de".

ARGIZ
Viría do antropónimo Argicius, como figura no catálogo celta de Holder. Piel e Kremer compárano co visigodo Arge-ricus.

ARIAS
Patronímico derivado do nome xermánico Aria, Ariano ou Ariamiro que vén a significar “afamado, estimado”. Aria é tamén unha voz árabe case sempre utilizada ao final de palabra composta e indica abundancia. Apelido proveniente de Galiza e Asturias, logo difundido por toda a península.

ARMADA
Segundo Elixio Rivas, o topónimo designa antigas trampas para cazar. Corominas derívao de arma. Segundo Constantino García González chaman así á cerda en celo. Nicandro Ares di que pode facer alusión a un home de nome Armatus. Méndez Ferrín teoriza que a súa orixe está nunha raíz indoeuropea *er-lor-, "moverse", que deu lugar a moitos hidrotopónimos europeos.

ARMESTO
Piel e Kremer supóñenlle unha orixe xermánica, comparando a súa terminación -esto con distintos nomes persoais, mais que non aclaran, como sinala don Nicandro Ares, a súa etimoloxía. Como hipótese, tamén podería incluír a raíz xermánica *arm, brazo, dano, arma.

ARRIBA/DARRIBA/DE ARRIBA
Do latín ad ripam que, en principio, significa á beira do río ou na ribeira, tamén nun lugar ou cara a un lugar máis alto ou superior.

ARROJO
Coido que nada ten que ver co verbo castelán arrojar, senón que se trata dunha deturpación do galego Arroxo. Segundo o Glosario de voces galegas de hoxe (1985) de Constantino García González, nomea unha extensión grande de monte baixo. J. Piel, ladeira escarpada. Antón Santamarina identifícao co latín arrugium, plural de arrugia, alusión á canle construída polos romanos para o lavado de mineral, e que Plinio di que é vocábulo prerromano. Nun documento do ano 775 lese arogium.

ARROYO
En principio, correspóndese co galego "regato, regueiro", do latín rigu, en alusión a unha pequena corrente de auga. Mais esas, hai autores que o fan derivar, como no caso de Arroxo, de arrugium.

ASCARIZ
Xenitivo do antropónimo visigótico Ascaricus ou Ascarius que sería o propietario dunha *(Villa) Ascarici.

ASENJO
Hai autores que o identifican co ajenjo castelán, en galego o absintio ou asento, unha planta medicinal. Sería un fitónimo latino absinthium, chamado tamén herba de Nosa Señora e herba lombrigueira.

ASENSIO
Uns din que deriva do latín ascensious, "feito de ascender", outros de ajenjo (o asente ou absintio galego, artemisa absentium), unha planta medicinal. En latín eclesiástico é Auxentius, de raíz grega que significa "acrecentar"

ASTACIO
Do grego astathis que significa "incoherente".

AYÁN
Natureza toponímica galega coa orixe, ao parecer, no concello de Samos. Alusión a un posesor medieval que atendía polo nome de Adila. J. Piel dá a Aián a mesma orixe que Agila, do gótico agis, "estraño".

BAIXO
Do latín bassus. Alusión a unha persoa de estatura menor que a ordinaria. Figuradamente miserable ou de humilde posición social. Mais tamén podería facer alusión a un propietario que atendía polo nome de Bassus ou Bassius.

BALBOA
Orixe toponímica. Variante de val, latín vallis, "chaira de terra entre montes ou alturas", e bona, "boa". Balbo, derivado de Balbus, foi nome patriarcal romano que significa "de fala entrecortada". Mais, segundo Caridad Arias, o suposto val podería ser vallum, equivalente a castro ou cidade fortificada, que posteriormente foi confundida coas súas homófonas vallis e val; e o segundo elemento, sen relación co adxectivo latino bonus, -a sería unha interpretación latino-romance.

BALONGO
Caridad Arias di que a toponimia peninsular ofrece unha variedade de nomes cuxo primeiro elemento val ou vall refírese, aparentemente, ás características topográficas dalgún val, que poden ser longos, como Valonga ou Valongo, vallis longa. Sen desbotar que isto poida ser así, hai algúns nomes cuxo primeiro elemento adoita constituílo orixinariamente o elemento onomástico celta valo, poderoso, antigo bretón gwal e xermánico balps, balth, ousado.

BAO
Latín vadum, sitio pouco profundo dos ríos onde se pode pasar andando.

BARCIA/BARCEA
Coma o portugués várzea, terreo húmido chan e cultivado, do prerromano *vargina. Francisco Porto Rey, no Diccionario gallego-castellano (1900), di que é unha variante de breixo, extensivo a varios arbustos de igual xénero.

BARDASCA
De barda, colmo que se emprega como tellado. Barreira de estacas, silvas, ramallas, etc. que se utiliza para cercar ou bardar un terreo. Ou do latín viridem, verde, sufixo de relación asc-. Para Bernardo Acevedo y Huelves e Marcelino Fernández y Fernández, no seu Vocabulario del bable de occidente, "vara grosa e flexible para o castigo". Nicandro Ares Vázquez emparéntao con Bardaos, que sería un antigo barretanos, étnico relacionado con Barredo, con base en barro.

BARGO/BARGOS
Base céltica *barc, altura, costa, monte. O bargo tamén é unha laxe ou pedra lisa utilizada para facer bargos ou valados. Nalgunhas partes de Galiza chaman así ás pedras abaladoiras ou oscintais ao redor das cales se celebraban os chamados “Xuízos de Deus”.

BARRA
Relacionado coa raíz preindoeuropea *awer, "auga". O prerromano barra tamén denuncia un baixío, un banco de area que se forma na desembocadura dun río.

BARREIRA/BARREIRO/BARRO/BARRERA/BARRERO
Do prerromano barro, lama, fango, que non debemos confundir co barrum céltico, "barreira, estacada". Verbo deste barrum, A. Moralejo di que Barreira pode derivar del, en alusión a un obstáculo, artificial ou non. Elixio Rivas apunta os nomes comúns bara e bareira, "encosta, caeira". Méndez Ferrín ve a raíz indoeuropea *bhar-, *bhor-, "extremo agudo, prominencia". Para Caridad Arias, Barro pode vir do antropónimo Barrillus, Barronius, etc.

BARRIO
Barrio deriva da palabra de orixe árabe barri que designa un lugar situado ás aforas, no arrabalde, e que logo deu o latín barrium. Cabeza Quiles, citando a L. Meruéndano, di que Barrio Novo e Rúa Nova poden referirse a un asentamento xudeo. Segundo Eladio Rodríguez, Barrio é un apelido tipicamente hebreu.

BASANTA
Disque orixinario de Portugal. Pode vir dun antropónimo Bassanus.

BEATRIZ
Latín Beatrix. Significa “benaventurada”.

BECERRA/BECERRÁN
Para J. Piel é un nome de señorío dun propietario latino procedente dunha *(villa) Becerrana ou Becerriana. Para Caridad Arias fai alusión a unha *(villa) Beceriana, derivado do nome dun posesor Becerianus ou Bicerianus, forma patronímica do nome Becerius ou Bicirius que proveñen a súa vez da base nominal celta Beco/Becco, cuxo derivado Becius ou Vecius está documentado na epigrafía.

BELLAS
No Arquivo do Reino de Galiza consérvanse varios documentos onde aparece o apelido Bellas. Nun deles fálase dun tal "Juan das Casas Vellas" o que amosa nidiamente a súa procedencia do latín vetera, "vella, antiga", observándose un cambio do grafema "b" polo "v". Mais tamén podería derivar do nome Bellonis. Joseph M. Piel di que algúns topónimos galegos como Belles e Velle, orixinados polos antropónimos Bellus ou Bellius, son de orixe celta.

BELÓN/VELÓN
Primitivo Bellonis, xenitivo dun propietario medieval de orixe céltica que atendía polo nome de Belón, dunha *(villa) Bellonis. No Tombo do mosteiro de Samos do ano 1085 temos o étimo Bellones para se referir á aldea de Bolois, en Cervantes.

BENDOIRO
Latín venatoriu, “lugar de caza”. Nicandro Ares Vázquez di que pode ser un antropónimo prelatino con base no céltico *vindos, branco. Está documentada a forma medieval Bendurio no ano 959.

BERDEAL
Coido que aquí se substituíu o b polo v. Verdeal, esverdeado, de cor esverdeada. Porción de terreo que por ter humidade mantén o seu verdor. Segundo Franco Grande (1972), "persoa ou animal de fácil engorde". Non Ancares chámase verdial a un conxunto de abeduis. Navaza cre que Verdeal non foi virdiale, do latín virdia, verza, senón un adxectivo de cor, citando a Elixio Rivas que supón un étimo viridinale.

BERMÚDEZ
Xermánico berht, ilustre, e mund-, protección. Patronímico derivado do nome propio Bermudo, de Veremundo. O rei visigodo Vermudo I gobernou Galiza entre os anos 789 e 792. O gótico *mund significa "protección".

BERNEAL/BERNEDO
Posible variante de Bernardo, do xermánico Bernhar, "oso forte".

BERROCAL
Penedía, penedo, rochedo.

BIZCAÍNO/VIZCAÍNO/VIZCAYA/VIZCAYO
Natural ou habitante de Biscaia. Do euskera bizkar, "outeiro, ondulación do terreo".

BLANCO
Con substantivo común provén do xermánico blank, "claro, brillante" e do latín albus. Alusión á cor pálida dunha persoa ou á cor do cabelo. Na actualidade non se conserva a forma galega Branco, documentada no século XIV. Segundo Caridad Arias é un nome galego que nalgún caso pode ter orixe celta, con formas Blanico, Branico, Branco, que significa corvo ou sol.

BLAS
Do latín blaesus, “tatexo”.

BOLAÑO
Quizais do nome persoal Bullanius. Lugar onde abundan o pasto para o gando. Tamén se chama bolaño ao proxectil de pedra toscamente labrada que lanzaban as primitivas pezas de artillaría. Filgueira Valverde e outros autores din que nalgunhas parte de Galiza chaman así ao xastre. Para Carré Alvarellos é un diminutivo de bouza, latín baltea, terreo sen cultivar e cheo de maleza. Outros autores fanno derivar do latín bolanus e do grego Bola, antiga cidade do Lacio, máis o sufixo latino aneus, "nativo de". Ou do antropónimo prerromano, latinizado, Bollanius ou Bolianius.

BORDÁS
No protovasco pirenáico, borda é cabana. Bordás en catalán ten o mesmo significado. Tamén pode proceder do patronímico Bortius ou Burtius, do nome celta Boro ou Buro, latinizados Burrus e Reburrus, nomes bastante comúns na Galicia prerromana e que significaría "de pelo lanudo, ensortillado ou vermello".

BORDESCO
Segundo Caridad Arias o nome Bortossius atópase presente nunha longa serie de nomes de raíz *bord-, alusión a unha divindade solar.

BORRAS
Latín burra, en galego, o pouso do viño. Pode derivar de Boranus ou Borranus, do nome celta Buro, de pelo lanudo, ensortillado ou vermello.

BRAÑAS
Do galego braña, pasto de verán sen toxo. Segundo J. M. Piel, deriva do vocábulo prelatino br/brakna, lugar húmido que pode ser prado ou monte baixo. Mais tamén pode derivar do nome Blanil(l)us ou Branil(l)us derivado sobre o antropónimo Brano ou Branio.

BREA
No Baixo Imperio romano denominábase veredi aos camiños públicos principais por onde circulaban cabalos de postas do "cursus publicus" e que logo deu en galego verea ou brea. Tamén pode vir do nome de persoa Verus ou Vero. A palabra brea ten no antigo galego, aparte de verea, o significado de fonte ou manancial.

BUESO
Segundo Juan Cuveiro Piñol (1876) e demais autores, "persoa vestida de forma ridícula". Tampouco se pode desbotar a súa orixe no antropónimo Bussianus.

BUJÁN
En galego Buxán. Procede dun nome de persoa altomedieval que atendía por Bussianus. Corominas di que deriva de buxo, "utensilio do zapateiro".

BULLÁN
Semella saído de bullus co sufixo de posesión -anus. Alusión a unha corrente fluvial que bulla, gurgulla ou burbulla. Segundo Nicandro Ares Vázquez semella saído de Bullius co sufixo de posesión -anus.

BUSTO
Latín bustu, sitio onde queimaban ou enterraban os cadáveres que logo debeu dar, non sen certos inconvenientes filolóxicos, como ben apunta Cabeza Quiles, o galego busto, extensión de terra destinada ao pasto para o gando. Para o P. Sarmiento sería unha derivación do vocábulo latino bos, boi; para outros autores viría da voz gala bou, vaca. Tamén identifica un lugar ermo. Verbo desta última acepción, Eladio Rodríguez, citando a Rodríguez Elías, di que a fasquía inhóspita do terreo puido deberse a que as piras formadas para incinerar os cadáveres se ergueran varias veces nun mesmo sitio, deixando o chan queimado, sen vexetación e cuberto de cinza; ou de teren elixido eses lugares. G. Rohlfs di que busto equivale a braña, "prado de monte para pasto"; di non ser moi segura a identificación con latín bustum igual a combustum. Segundo J. Piel trataríase máis ben dunha redución do latino bostar, "corte para bois".

CABADO
Do verbo latino cavare, cavar. Foxo. Goio. Terra cavada. Terreo de monte recén roteado. 

CABALLO
Sería caballus, quizais de orixe celta, utilizada no latín vulgar no canto de equus.

CABANA/CABAÑAS
Do latín tardío capanna, alusión á existencia de cabanas de uso preferentemente agrícola e/ou gandeira. Corominas cre que podería ter unha orixe céltica.

CABANEIRO
Alcume dun home que vivía pobremente nunha cabana.

CABELLO
En galego Cabelo. Pelos que nacen na cabeza.

CABERO
Castelán, en galego cabeiro. O que ten por oficio botar cabos ou mangos ás ferramentas e facer outras de madeira. Mais tamén pode ser unha castelanización de Caaveiro, da forma calavariu, derivación do preindoeuropeo *cal, “pedra”; ou quizais de cabaleiro, zonas agrestes onde vivían cabalos bravos.

CACHÓN
Do latín coctione, “acto de ferver, ebulición, fervenza que levanta unha onda rompendo ou a auga que bate ou se precipita". Para Carré Alvarellos, no seu Diccionario galego-castelán (1926-1931), "porco en celo".

CADENAS
Unha cadea é un obxecto que está composto por unha serie de pezas entrenzadas unha a unha, xeralmente metálicas e con forma de anel. Posible orixe en León.

CALDEIRO
En principio, un caldeiro, de caldarium, é un recipiente redondo usado para conter, transportar ou quentar líquidos. Mais tamén se chama caldeiro o que leva a persoa que guía á Santa Compaña, a procesión nocturna de almas en penas que percorren corredoiras e encrucilladas. Nicandro Ares Vázquez di que podería vir de caldarius, adxectivo latino que pasou a nome persoal.

CALDERÓN
En galego Caldeirón. Latín caldaria, "vasilla de metal", co sufixo -onis, "grande". Segundo unha lenda, o primeiro en levar este apelido foi Fortún Ortiz Calderón, no século XIII, porque ao nacer notáronno tan feble que o meteron nunha caldeira con auga temperada para ver se reaccionaba. Variante de caldeireiro, persoa que fai ou vende obras de caldereiría. A partir do século IX documéntase o uso do onomástico consistente en indicar a profesión ou oficio.

CALIXTO
Calisto, en galego. Orixe grega Klaós que significa "aquel de gran beleza" ou "o máis fermoso".

CALOTO
Latín collem altum, outeiro alto.

CALVAR e CALVO
Latín calvus, lugar exento de vexetación. Altura calva e rochosa. Herdade que non ten nada plantado. Tamén pode derivar do preindoeuropeo *cal, "pedra". Hai autores que defenden un latino calvus, de cavalaria, "caveira, cranio". Persoa que non ten pelo. Calvo utilizouse como alcuño dende o século XIII. Tamén deu o nome Calvus.

CALLES
Ademáis de rúa en castelán, hai quen defende que é unha variante do latín allo, "pastizal". Mais tamén pode ser unha deturpación de cal, "canle, corrente de auga conducida artificialmente". Nicandro Ares Vázquez cre que puido orixinarse do xenitivo de Callius, antropónimo, sendo unha (villa) Callii, contaminado co apelativo castelán calle. Elixio Rivas cre que calle/quenlle proveñen do latín canalicula, coma cal, do latín canale, condución de auga.

CAMACHO
Segundo os distintos autores ten unha orixe francesa ou portuguesa. Corominas, atendendo aos paxaros coñecidos co nome de camachuelos e outros de parella raíz, deduce que podería significar “coxo”.

CAMBA
Voz preromana *camb, cousa curva, pode que derivado dun radical celta cam-, arquear, curvar. Tamén se chama así á peza do arado.

CAMIÑA
Variación de camariña, erica bacifera lusitana, urce que nace nos terreos areosos próximos ao mar.

CAMPOS/DOCAMPO
Latín campu, espazo de terra fóra das poboacións e terreo apto para traballar. Moitos topónimos europeos baséanse no radical prerromano do nome da divindade Camo, Cambo ou Camalo, o torto, o curvo, celta kamb, frecuentemente asociado a hidrónimos ou a un antropónimo.

CAMUÑAS/COMUÑAS
Do árabe al-camonya ou do plural latino cominum, que ten que ver coa especie do comiño que se usa como condimento nas comidas. En Galiza tamén chaman "comuña" ao trigo misturado con centeo.

CANCELO
Latín cancellum, estrutura que se coloca nunha portela ou parte do curro onde se mete o gando.

CANCIO
Do latín cantius, “canción, cantiga, aquel con gran sentido do oído”. Ou do antropónimo Cantius, do céltico cant, brillante, luminoso. Tamén hai quen o identifica coa raíz indoeuropea *kantho, borde, ángulo, esquina. 

CANDO
Rebento grande do castiñeiro. Póla seca e miúda para o lume. Ou quizais do celta kand, alumar, locir.

CANEDO
De cannetum, derivado do grego-latino canna, cana, co sufixo abundancial -etum.

CAPÓN
Varias acepcións. Home ou animal castrado. O galo que se capa cando é pequeno e se ceba para comelo. Calquera clase de galo. Feixe formado de anacos de piñeiro atado con silvas retorcidas do que se fai leña para queimar nas cociñas. Feixe de vides que se cortan na poda.

CARBALLAL/CARBALLEIRA/CARBALLO/CARVALLO/CARBAJAL/CARVAJAL
Do latín carvaliu, palabra de orixe prerromana, *carb, "pedra, planta nada entre pedras", que logo pasou ao latín. A especie, robur, é o nome dado polos romanos a certas árbores de madeira dura (quercur robur) de boa calidade que se utilizou para as doelas dos bocois, na construción naval, etc. A casca, moi rica en tanino, utilizábase para o curtido do coiro. No toro críase un lique con que se tinguían os tecidos, cocéndoos en auga con cinza. Alusión a unha persoa forte.

CARCEDO
De caricetum, lugar abundante en carrizos, latín carex/caricis.

CARPINTERO
En galego Carpinteiro. Latín carpentarius. Persoa que se adica a traballar a madeira.

CARREIRA/CARRERA
Latín vulgar carraria, camiño para carros, latín carrus. Via carraria.

CARRETE
Cilindro no que enrola un material flexible, como fío, corda, etc.

CARRETERO
En galego Carreteiro. Persoa que conduce carros ou carretas.

CARRO
Latín carrus, vehículo tirado por animais, formado por unha plataforma de madeira, en xeral con soportes laterais, dúas rodas grandes e un pao ou cabezalla para tirar por el. Mais semella que nada ten que ver co carro de animais senón coa raíz kar- r-, rocha. Carro-s ou Carre Deo é unha divindade da montaña e a guerra.

CASAL
Deriva do latín vulgar casale (en latín clásico, a casa de campo era domus), explotación agro-gandeira formada por unha vivenda principal e outras construcións anexas; casa rústica coas súas propiedades. O casal ou vilar xurde a partires dos séculos XII e XIII por mor da modificación na organización da produción agraria.

CASARES
Derivado do latín vulgar casa, vén a significar o mesmo que Casal. Hai autores que o fan derivar do latín cassare, "anular, destruír".

CASANOVA
Derivado do latín vulgar casa e do adxectivo nova.

CASERO
En galego Caseiro. En xeral, fai alusión a unha persoa que coida ou traballa as posesións doutra a través dun arrendamento.

CASTÁN
Segundo Tibón, provén do latín castanea, "castaña", o froito do castiñeiro.

CASTAÑO
Se ben pode semellar que fai alusión á cor castaña, coido que nos atopamos diante dunha castelanización de castiñeiro, árbore, orixinaria de Grecia (dise que da cidade do Ponto, Kastana), traída a Galiza polos romanos.

CASTELAO/CASTELLANO
De castellanus. Señor feudal que vivía nun castelo, latín castellum, diminutivo de castrum.

CASTOSA
Segundo Nicandro Ares, podería ser casa tonsa, dun propietario de nome To(n)sus. J. Piel di que é sinónimo de casteda, do latín castaneta, abundancial de castana, castaña. 

CASTRILLÓN
Derivado de castro, latín castru, campamento fortificado. Tamén pode facer alusión a un outarelo que recibiu o nome pola semellanza con lugares onde se asentaban os antigos poboados fortes dos castrexos.

CASTRO
Latín castru, asentamento ou recinto, xeralmente fortificado, situado a maioría das veces en lugares dominantes. Os primeiros castros galegos teñen a súa orixe no século VIII antes de Cristo, hacia o final da Idade do Bronce, mantendo a súa funcionalidade ata o século I da nosa Era, xa en plena romanización. 

CEDRÓN
Semella un aumentativo de cedro, a árbore conífera de madeira moi compacta e incorruptible. Mais tamén pode facer alusión a un posesor agrícola medieval de nome Citronius.

CEJUDO
En galego celludo. Do latín cillum, "pálpebra, cella". Persoa que ten cellas espesas.

CELA
Latín cella, apousento dun relixioso ou relixosa nun convento ou mosteiro. Tamén espazo pechado para gardar o gran ou outras cousas. Celeiro. Sala pequena dun edificio sagrado ou funerario na antigüidade. Como recolle Nicandro Ares, no latín medieval, cella significou tamén pequeno mosteiro, afiliado a unha abadía ou sé episcopal.

CELEIRO
Do latín cellarium, formado sobre cella, cela, despensa. Indica a presenza dun antigo almacén agrícola, dun espazo pechado relacionado coa agricultura. Hai autores que vén nos celeiros unha evolución das prehistóricas palafitas; outros, que foron os celtas quen os introduciron en Galiza, a semellanza dunhas furnas cinerarias. Tamén están os que conxecturan que pode ter a orixe na cela monacal.

CEREIJIDO/CEREIJO
En galego Cereixido. Toma o nome da árbore da cerdeira cuxo froito é a cereixa, latín cerasia co sufixo abundancial -etum. Voz inexistente en castelán.

CEREZALES/CEREZUELA
En galego Cereixal. De cereixa, latín cerasia.

CHAÍN
*(Villa) Flavini, dun propietario agrícola medieval de orixe latina de nome Flavinus, baseado no adxectivo flavus, roibo dourado. Chaim é tamén a forma xudea do hebreo hayyim, "vivente".

CHAO/CHAOS/CHÁS
Orixe nun orotopónimo. Latín planu, planicie elevada.

CID
Posible orixe árabe sid ou zeyd, "señor", que en Galiza se popularizou a través do apelido Cide e Cid.

COBAS
Do latín covu, concavidade natural ou artificial, na superficie ou no interior da terra.

COBO
Latín covu, "cavidade, cova". Tamén colmea de abellas, trobo, abellariza, albariza. Segundo Moralejo Lasso, o problema da grafía con "b" ou con "v" remóntase orixinariamente ao latín.

COEDO
Vén de croio, coio, canto rodado, e este da voz celta crodios, “duro”. J. Piel derívao do latín conus, “pena grande”. Tamén puidera derivar do latín coetu, "xunta, lugar de reunión". Ou, segundo Nicandro Ares Vázquez, de cauletum e conter o radical do greco-latino caulis/colis, col, coia, planta de horta.

COELHO
Atopamos este apelido de orixe galego-portuguesa, cunha zona de influencia na zona entre Douro e Minho, no concello de Cervantes. Vén do latín cuniculus, coello.

COLLAZO
De co-lacteu, "irmán de leite". Apelido que indica unha relación de parentesco. Non debemos confundilo co castelán collado, latín collis latus, "outeiro ancho".

CONDE
Latín comes, -itis, "compañeiro". Persoa da nobreza, señor dun condado. O apelido pode que veña dun alcume que se usaba para gabar. En toponimia refírese a un lugar que toma o nome de antigas propiedades (foros) dun conde. Segundo Eladio Rodríguez, no seu Diccionario enciclopédico gallego-castellano (1958), nalgunhas comarcas da provincia de Ourense chamaban así ás bacías utilizadas para mexar.

CONGOSTRO
Do latín coangustam, estreito, camiño de carros que discorre entre cómaros ou outras elevacións do terreo.

CORBEIRA
Do latín corvu, o paxaro omnívoro asociado á mala sorte. Alusión a un lugar frecuentado polos corvos. Di don Nicandro Ares Vázquez que dentro da patrística cristiá, o corvo era o símbolo do demo, do pagán ou do pecador.

CORBELLE
Do nome persoal medieval Corvelius. O sufixo -elle vencéllase a temas latinos e xermánicos.

CORDEIRO/CORDERO
Cría da ovella, aínda moi nova. Chaman así a unha persoa mansa, inocente.

CORO
De *cor, pedra. No eido da mitoloxía, Corgo deriva do nome da divindade Goro ou Coro, o prehistórico deus solar que pode ser vermello, cando está no solpor, ou negro, símbolo do Sol subterráneo que loita e logo morre a mans do deus branco, o escintilante; o combate ten lugar na Fin do do Mundo, no Oeste, no País da Morte, no Finisterrae.

COROAS
En principio, unha coroa é un aro que se pon na cabeza e significa algunha dignidade en quen o leva. Mais tamén pode derivar dun ortopónimo que denuncia a forma de coroa que presentan algúns montes.

CORRAL
En galego, curral. Céltico *cor, latín vulgar currale, construción circular situada ao lado da casa que serve para recoller o gando ou gardar carros e apeiros.

CORREA
Algúns estudosos cren que pode derivar do portugués correia, latín corrigia, vexetal do que se facían correas ou tiras de coiro e que identificaría a unha persoa que confeccionaba cintos. Segundo o Codex Calixtinus, escrito no século XII, os cambiadores instalados ás portas da Catedral de Santiago de Compostela, vendían “marsupia, corrigie, cingula...”, é dicir, bolsas, correas, cintos...

CORREDERA
En galego carreira, corredoira, do latín carraria, camiño para carros (via curretoria).

CORTIÑA
Diminutivo de corte, latín vulgar cors, cortis, e latín clásico cohor, -ortis, terreo próximo á casa, semellante á horta, adicado a prado ou a cultivo.

COSTA/COSTAS
Orixe nun orotopónimo. Latín costa, terreo en pendente. En galego, "as costas" significa a parte alta e posterior do tronco humano polo que pasou a chamárselles Costas a algunhas persoas fortes e de anchas costas.

COTARELO/COTELO
Diminutivo de coto, prerromano *cott, "altura, curuto, prominencia, lugar dominante". O monte Cotarellum xa aparece nun escrito do mosteiro de Samos no ano 1009.

CRESPO
Non hai acordo canto á orixe deste apelido. Uns sitúanno na Roma Imperial, emparentándoo cun lexionario romano chamado Crespi. Mais semella derivar do radical cres- ou cris-, latín crispus, crecho, crencho, grego chrisós, ouro.

CRUZ
Tomando a Méndez Ferrín, o latín crux, crucis significaba non necesariamente unhas madeiras cruzadas nas que se lle daba tormento a un home, senón tamén o pelouriño, a forca e calquera lugar onde se escenificase un castigo ou pena exemplar. De aí pasou a significar o castigo mesmo inflixido a un reo.

CURA
Párroco, crego, sacerdote.

CURRÁS
Latín vulgar, plural de currale, céltico *cor, construción circular situada ao lado da casa que serve para recoller o gando ou gardar carros e apeiros. Currales é citado nun documento do mosteiro de Carboeiro do ano 788.

DACAL
Máis ca do latín calce, óxido de calcio (cal), coido que provén do latín callis, senda, paso estreito entre dúas montañas, ou de canale, sulco por onde discorre a auga.

DEBÉN
Na documentación antiga, este apelido aparece como "de Ben", cuxa etimoloxía sería a referida a unha persoa xusta, de ben obrar.

DELGADO
Latín delicatus, "fraco, delicado". Amosa unha característica física. De pouco grosor. Antónimo de groso.

DEVESA
Latín defensa, de defendere, defender, preservar, protexer, cercar. Referencia a antigas fincas pechadas.

DÍAZ/DIÉGUEZ/DÍEZ
Patronímicos derivados do nome propio Diego que á súa vez vén de Didacus, alusión a un posesor dunha *(villa) Didaci. Diego, en hebreo, significa “o segundo, fillo segundo”. Didacus foi un nome moi utilizado en Galiza durante a Idade Media.

DIGÓN
Raíz semítica dag, “peixe”, cuxo nominal dygh, dygwm, significa “pescador”. Hai quen o identifica cunha *(Villa) Iconi, dun propietario medieval de orixe xermánica que atendía polo nome de Ico ou Igo.

DOBAO/DOVAL
Latín vallis, chaira de terra entre montes ou alturas. Vai co artigo contracto incorporado (do + bao, do + val).

DO FONDO
Do latín fundus, "que está na parte baixa. Tamén herdade agrícola. O vocábulo provén da raíz preindoeuropea *bhudh, "base fondo".

DOMÍNGUEZ
Patronímico derivado de Domingos, “fillo de Domingos”. Deriva do latín eclesiástico Dominicus, "pertencente ao Señor". En latín clásico, dominus, derivado de domus (casa), era o amo, o dono.

DONO
Persoa que posúe algo, propietario, amo. Tamén pode facer alusión a un propietario medieval que atendía polo nome de Donnon, dunha (villa) Donni. Donon é tamén unha divindade céltica relacionada con Cronos/Xerión, o señor do Mundo das Sombras.

DORNA
Base preindoeuropea *dorn que ao nomear instrumentos de figura cóncava denuncia uns vales ou depresións fluviais. Hai autores que o identifican co celta durno, artesa ou barquiña que pola súa similitude podería sinalar un enterramento megalítico ou un sártego.Dorna (Cervantes) foi granxa e priorado dos monxes cistercienses de Carracedo do Bierzo; hai quen conxectura que aquí residiron os cabaleiros do Temple.

DOURAL/DORADO/DORAL
En galego Dourado. Do latín daureatu, “da cor do ouro ou semellante a el, feliz”. O primeiro elemento, dur-, forma parte do nome da Gallaecia prerromana Durbedicus, unha divindade relacionada coa auga (o río Douro deriva desta raíz).

DURÁN
Ao parecer, as orixes deste apelido atópanse en Galiza, Cataluña, Valencia e Baleares. Se ben está moi extendido por toda a península, algúns investigadores sosteñen que a orixe atópase no castelo de Portela, nas terras da Limia. Hai quen acredita que é de orixe patronímica, derivado dun posesor latino de nome Durandus, “que ha durar”, do verbo durare. Non falta quen o fai derivar do xermánico Thorhramm, "o corvo de Thor" (fillo do deus Odín), de thor e hramm, "corvo".

EIRANOVA/EIRAS/EIRÓS/DEIRÓS
Orixe nun nome de lugar. Do latín area, espazo de terra firme ou empedrada con laxes, próximo á casa, usado para mallar os cereais. Eirós e Deirós, de areola, diminutivos de eira.

EIRIZ
Alusión a un propietario que atendía polo nome de Euricus, xa documentado en Galiza no século X. Ou xenitivo do nome persoal gótico Agericus.

ENCARNACIÓN
Vén do latín e significa "acción e efecto de encarnar ou encarnarse, misterio relixioso".

ENRIQUE/ENRIQUEZ
En galego Henrique. O sufixo -rrique vén do xermánico riks ou ricus, “poderoso, señor”. Introducido en Galiza na Idade Media a través do francés.

ESPERANTE
Alusión a un propietario medieval de orixe latina de nome Sperantius, construído sobre o participio  do verbo sperare, esperar.

ESPÍN/ESPIÑA/ESPIÑEIRA/ESPIÑO/ESPINOSA
Do latín spinus, espiña. Alusión ao abruñeiro ou espiño, prunus spinosa, arbusto de ramas e talos espiñentos dos que existen distintas variedades, con froitos que poden ser comestibles ou non. Cabeza Quiles tamén o relaciona co lombo ou espiñazo, aplicación metafórica para designar un acento orográfico. Hai autores que o identifican cunha *(villa) Spina, dun posesor de nome Spinus.

ESTEBARANZ
Deriva do nome dun propietario medieval que atendía por Stephanus, dunha (villa) Stephana. 

ESTÉVEZ
Patronímico derivado do nome propio Estevo, “fillo de Estevo”, do grego Stéphanos que Ferro Ruibal asocia ao nome común que en Grecia significaba "redondo, coroa". Di Méndez Ferrín que o curioso é que o nome Estevo foi xeralmente castelanizado como Esteban, mais o seu patronímico nunca en Galiza se converteu no castelán Estébanez, sendo sempre usado na forma enxebre Estévez, seguramente porque as autoridades ignoraban o modo de deturpalo a xeito: salvouse.

ESTRADA
Topónimo viario ou odotopónimo. Latín (via) strata, alusión aos diferentes estratos de materiais con que os romanos construían as calzadas. Topónimo que xa aparece en documentos galegos do século X.

EVA
Hebreo que significa “dadora de vida”.

EXPÓSITO
Alusión a unha persoa abandonada cando meniña nun lugar público. Neno recén nado non recoñecido polo pai. Apelido imposto de forma forzosa pola Igrexa.

EZQUERRO
Orixe vasca esker, que significa “zurdo, esquerdo”.

FALCATO
Latín falcatu, “en forma de fouce”.

FARELO
Casca esmiuzada do gran de trigo ou doutros cereais que se separa ao moelo. Figuradamente significa “insignificante”.

FARIÑAS
Latín farina. Segundo Gonzalo Navaza, descoñécese cal é o verdadeiro significado que encerra a forma simple fariña. É probable que directa ou indirectamente aluda á flora, ben polo cultivo de cereais ou por outras especies silvestres, pero tamén poderían construír antropotopónimos, talvez nacido por referencia ao cabelo branco ou á condición de muiñeiro. Ou quizais, segundo Nicandro Ares, do alcume persoal Farino. O substantivo fariña xa está documentado en Galiza dende o século XIII.

FARRÉ
Mesma orixe que Febrés e Ferré. Ferreiro, do latín ferrum.

FEIJÓO
En galego Feixó ou Feixóo. Latín vulgar faseolu ou phaseolu, como se denomina a semente da leguminosa phaseolus vulgaris, a coñecida faba. O étimo provén do grego fáseolos. Gonzalo Navaza cre que o alcuño Feixó aplicóuselle a unha persoa calva. Méndez Ferrín conxectura con alguén cun gran ou cunha protuberancia na cara, ou con alguén cativo de corpo.

FELIZ
Do latín felici, felicidade. Ten a mesma orixe que os nomes Felicia, Feliciana, Feliciano, Felicidade, Felicio, Felicitas, Felisa e Fiz.

FERNÁNDEZ
Patronímico derivado do nome Fernando, “fillo de Fernando”, que tería a súa orixe nun propietario xermánico de nome Fredenandus, formado polas raíces *frith, "paz", e *nanth, "audacia, intelixencia".

FERNANDO
Xermánico Fredenandus, formado polas raíces *frith, "paz", e *nanth, "audacia, intelixencia".

FERREIRO
Provén do latín ferrarius derivado de ferrum, -i, "ferro". Persoa que traballa o ferro.

FERRERAS
En galego Ferreiras. Do latín ferraria, de ferrum, ferro. 

FIDALGO
Latín filium aliquod, fillo de ben. Individuo pertencente ao estamento máis baixo da nobreza. Alcume que se puña para gabar.

FLORES/FLÓREZ
Patronímico do nome persoal Florius (fillo de Floro). Hai quen o fai derivar do xermánico fraw que tamén daría Fruela ou Froilán.

FOLGUEIRA/FOLGUEIRAS
Dúas acepcións:  Alusión a un propietario medieval de nome Folgarius, ou do latín tardío filicaria, "fieito, fento", planta que medra en lugares escuros, fríos e húmidos.

FONFRÍA
Latín fonte frigida, alusión a un manancial de augas frescas.

FONTE/FONTAL/FUENTES/DE LA FUENTE
Derivados do latín fons/tis, manancial, nacente de auga que mana da terra.

FONTEBOA
Do latín fons e bona. Alusión a unha fonte de augas curativas ou prodixiosas.

FONTELA
Do latín fontanella, diminutivo de fonte, co sufixo -ella.

FONTEVEDRA
Do latín fontem, "fonte" e vetera, “vella”. Mais esas, Caridad Arias di que non estamos diante dunha "fonte vella", que debe tratarse dunha tautoloxía relacionada cun hidrónimo tal como o reflicte a forma vedra, auga, río. Ou, segundo Nicandro Ares, propiedade de Vetus, -teris.

FÓRNEAS
Do latín furnus, "forno, concavidade, gruta, cova". Ou do nome Furnius. En Galiza temos os topónimos Fórneas, na parroquia de Martín (Baleira) e A Fórnea, no concello de Trabada.

FOUCE
Latín falcem, fouce, sen desbotar que derive do latín faucem, gorxa, paso estreito.

FRADE
Procede do latín vulgar fratre, de fratrer/fratris, "irmán", relixioso dunha orde monástica. Utilizado como alcume, persoa que traballa para unha comunidade relixiosa dos frades. Cítase ecclesiam de Fradei nun documento do mosteiro de Oseira do ano 1224 (Nicandro Ares Vázquez).

FRAGA
Latín frangere, extensión grande de terreo, escarpado, abrupto, con árbores, arbustos e moita vexetación. 

FREIRE/FREY
Do provenzal fraire, "monxe, frade", membro dunha orde relixiosa. Persoa que vivía nun lugar pertencente aos freires. Para Caridad Arias, do nome Frethe-mundus (Fredemundo, que interpreta como "protexido de Freda" e non formado polas raíces *frith, paz, e *nanth, audacia, intelixencia) proceden os topónimos galegos en frei- que viría do xermánico Freyr, a contrapartida masculina da deusa xermánica e nórdica Frida ou Freya, unha deusa bélica e defensora da comunidade.

FREIXO/FREIJO
Vén do latín fraxinus, freixo, árbore que medra na beira dos ríos e en lugares húmidos. Antigamente, o freixo utilizábase para facer os eixos dos carros, xugos, etc; a casca moumiña (a do medio) era boa para a dor de cabeza. A voz freijo non existe en castelán, a tradución correcta sería fresno.

FREITAS
Deriva do participio latino fracta, de frangere, romper, referido a rochedos rotos ou fracturas pétreas do terreo. Segundo Eladio Rodríguez fai alusión a uns montes por cuxas pendentes se botan a rolos os feixes de leña e os madeiros cortados nos piñeirais situados no cume. Aníbal Otero Álvarez, en Historias etimológicas referentes al gallego-portugués (1951), di que é un terreo escarpado e pendente, perigoso para andar o gando. Para Carré Albarelos denuncia un barranco, unha abertura áspera entre montañas; tamén corrente dun río.

FRESNEDO
En galego Freixeiro. Lugar poboado de freixos, latín fraxinus, árbore que medra na beira dos ríos e lugares húmidos.

GAGO
Do alcume que fai alusión a este defecto físico, relacionado co verbo garguexar, “pronunciar mal ou tatexar”.

GALÁN
Apócope de Galano, "cariñoso, doce no trato". Caridad Arias faino derivar do céltico valo, ualo, poderoso, forte; de aí viría, entre outros, o topónimo do concello galego de Baleira, o antigo francés Valante, hoxe Vaillant; a mesma orixe tería o inglés gallant, Valente. Hai autores que defenden unha orixe xermánica *wallan ou o visigótico Galla -anis.

GALLARDO
Forma irlandesa *gal, e do sufixo xermánico *hard, “valentía”. Hai quen defende a teoría dunha orixe francesa gallard ou do latín gallus, gallicus, "galo", en alusión, tamén, a unha persoa valente. En Galiza tamén chaman así ao boi ou á vaca que ten os cornos longos e cara arriba.

GALLEGO
Di Nicandro Ares Vázquez que foi un sobrenome étnico como o que adoptou Decio Xuño Bruto no 1136 a.C.: "Decius Iunius Brutus Gallaecus", o romano que chegou a Galiza no ano 1136 a.C. Galego/a denominábase aos "cristiáns vellos" e que despois se converteu en topónimo como se explica na Genealogia Sarracenorum, do século XII. Cristián vello ou cristián puro é un concepto ideolóxico que pretendía designar ao segmento maioritario da poboación da Península Ibérica, acaecido a partir do século XV, que supoñía a "limpeza de sangue" para distinguirse dos conversos.

GALBÁN/GALVÁN
Do francés gauvain, "falcón de chaira", ou do céltico gwalwain, “falcón branco”. En Galiza tamén se coñece como "galván" á miñoca, galba, que se utiliza como cebo de pesca. Mais esas, hai autores que defenden unha orixe bíblica, gal que significa elevación en hebreo.

GALLO/GAYO
Latín gaudium, gozo, alegría, e gai, alegre. O latín gaius tomaría a forma coñecida do nome Caius. Tamén pode facer alusión a unha *(villa) Gaudio dun posesor medieval de nome Gaudius. En Galiza chámase "gaio" a unha persoa alegre. Tamén pode vir do céltico gallo ou gallus.

GANCEDO
Pode ser unha variante de goncedo, de gonzo, leña da uz que se recolle despois da queima do monte; o ganzo utilizábase para alumarse. Luis Aguirre del Río (1858) e Francisco Javier Rodríguez (1863) din que é a vara seca do breixo despois de pasar dous ou máis anos á intemperie. Leandro Carré (1951), di que é unha póla verde do xardón utilizada nas pallozas, presa no lamanario para alumarse. Elixio Rivas (20012), póla de uz, toxo ou xardón para alumar a cociña, metido na gramalleira. O italiano gancio e o castelán gancho fan alusión a un terreo curvo.

GÁNDARAS/GRANDAS
Do céltico ganda, "pedregal, terreo inprodutivo e cheo de maleza". Aparece como gandera nun documento do Tombo do mosteiro de Celanova do ano 934.

GARCÍA
Patronímico derivado do nome propio García que en godo vén a significar “príncipe de vista agraciada”. Elixio Rivas, no seu Onomástica persoal do noroeste hispano (1991), di que Menéndez Pidal e A. Tovar coidan tratarse dun nome indíxena, afín ao vasco (h)arz, "oso". García, rei de Galiza e Portugal dende o 1065 ao 1072, é considerado como o derradeiro monarca dunha Galiza independente que foi destronado polo seu irmán Afonso de León, orde executada por un famoso mercenario: o Cid.

GARRIDO
Do latín garrire, "parolar, falar seguido". Louzán, de bo ver, fermoso.

GARZÓN
Hai quen defende unha orixe xudea que indicaba a profesión á que se adicaba á garzonería, é dicir, “servir aos seus señores”. Outros fanno derivar do francés garçon, “mozo”, ou proveniente do nome latino Cartius. Tamén alusión á cor azulada.

GASPAR
Orixe grega, de ga-ges, “terra, país, nación” e para, “proveniente de”. Significa “Aquel que procede dun país”. Hai autores que lle dan unha orixe profética, “Aquel que é mensaxeiro do mundo”. Outros o derivan do persa kansbar, “Aquel que é buscador de tesouros”.

GAYOSO
Gaioso en galego. Do latín gaudere, “estar contento, alegrarse”. Tamén da forma gaudiosu, adxectivo latino vulgar que se usou na toponimia xunto con “monte”. Alusión a un propietario medieval de orixe latina de nome Gaudiosus, como xa se ve escrito no ano 1013 nun documento galego. Para Caridad Arias procede do céltico gallo ou gallus que en galego leva a desinencia prerromana -osso, -ossa.

GEGUNDEZ
En galego Xegundez. Do persoal Gigiundo ou Genegundus.

GERBOLES/GERVOLES/JERBOLES
En galego Xerboles. Apelido de orixe toponímica. Nicandro Ares Vázaquez di que podería vencellarse con Servolenus o cal é da familia de Servolius, diminutivo de Servus. En Galiza temos o topónimo Xerboles no concello de Pol.

GESTEIRO
Xesteiro en galego. Apelido ao que se lle mudou o “x” nun intento de castelanización. De xesta, latín genista.

GIGÁN
No Diccionario de la Real Academia Española figura a voz jayán, "a xiganta, persoa de grande estatura, robusta e de moitas forzas". No Quijote de Avellaneda (1614) fala dos "fieros y descomunales jayanes". E no Criticón de Baltasar Gracián (1651), lese "Pero asistían en ella dos disformes gigantes, jayanes de la soberbia". Voz que logo mudou o a en i. Mais esas, Ares Vázquez cre que provén do antropónimo Egica(ne), sen ter que supoñer a forma *Giga, -ane.

GIL
En galego Xil. Posible orixe francesa Gil, Gille, Gilles, que se estendeu por toda Europa na Baixa Idade Media. Provén do nome latino Aegidius que, por outra parte, tería unha orixe grega. Outros autores fano proceder do nome xermánico Gillus, "fermoso". Gil utilizouse como nome de persoa ata os séculos XVIII e XIX, non sendo, hoxe en día, un nome propio inusual. Significa “protector”.

GIMENO/JIMÉNEZ
Ao parecer deriva da forma latina eximius, "egrexio, ilustre" que co tempo evolucionaría Eximius > Eximeno > Eximenes > Ximenos > Ximénez > Giménez ou Jiménez.

GINÉS
Xes en galego. Latín Genesius que se orixina na raíz indoeuropea gen, "xerar". Significa "orixe, nacemento".

GIRONDO
En galego Xirondo. Do latín gyrone, gyro, "xirar", mais o sufixo onis, "grande". Do nome propio Xirón?

GOLPE
Do latín vulpes, "golpe, raposo", o mamífero selvaxe da familia dos cánidos que se caracteriza, ademais da súa paixón polos galiñeiros, polo rabo espectacular.

GOMES/GÓMEZ
Gómez, Gomis, Gomiz ou Gomes utilizábase como nome propio de persoa. Para Menéndez Pidal ten unha orixe vasca, Gomes, que significaría “coruscente, brillante”. J. M. Piel retrotráeno ao gótico Gum, “home, varón”.

GONZÁLEZ
De Gundisalvus, nome xermánico frecuente en Galiza a partir do século X. Patronímico derivado do nome propio Gonzalo (Gunth + salv), “home disposto para a loita”.

GRAS
Posible orixe xudía. Hai quen o fai derivar do catalán, co significado de gordo.

GROMAZ
Nicandro Ares Vázquez ve un sobrenome latino Gromatius, relacionado con groma/gruma, un instrumento de agrimensor. Segundo Piel e Kremer viría dun suposto antropónimo visigótico *Wormatius. Ou raíz indoeuropea bhorm que evolucionou a bormatiu que significa "quente". En Galiza temos a aldea de Gromaz na parroquia de Carballido, na Fonsagrada.

GROVA
Do gótico groba, fondal, desfiladeiro, paso fondo e estreito entre montañas. Joseph Piel di que procedería do latín ingluvies, papo, tragadeiro. Corominas de grabar, nome de procedencia xermánica proveniente de groba, cova, que dende o gótico ou do suevo mantívose en Galiza.

GRUEIRO
Do galego grou/grúa, a ave zancuda. Mais Corominas di que grueiro é un derivado de groba, xa anotado en Tui por Fr. Martín Sarmiento, no sentido de conduto subterráneo por onde entra ou sae a auga para regar.

GUDE
*(Villa) Gutti dun posesor medieval de nome Guto. O xermánico gut significa “godo, deus”.

GUERRA
Do xermánico werra, “querela”.

GUERRERO
Guerreiro en galego. Persoa que exercía a profesión das armas. Tamén persoa de ánimo belicoso, pendencieiro.

GUEVARA
Apelido toponímico. Do euskera ebar, fenteira, lugar poboados de fentos.

GUITIÁN
Alusión a un posesor medieval de orixe xermánica de nome Wittila. Filgueira Valverde deríavao de do nome persoal xermánico Wintila.

GULLÓN
Só como hipótese pode compararse co portugués Vilhoes, de probable orixe xermánica en opinión de J. Piel, que quizais estivese relacionado co topónimo Guilhao, sendo o xenitivo en -onis dun nome provablemente de muller Guilho, que corresponde á forma masculina Guilla, cuxo primeiro membro viría de wilja, vontade.

GUTIÉRREZ
Apelido patronímico do nome propio Gutierre.

HERBÓN
De herba, latín herba. Nicandro Ares Vázquez tamén ve nel un atropónimo Erbonius.

HERMIDA
En galego Ermida. De eremita que, ao mesmo tempo, vén de eremus, alusión a un sitio deserto, solitario, ermo. Referencia a unha capela que adoita estar fóra dos núcleos habitados. A forma correcta é a galega ermida (sen "h"); en castelán sería ermita.

HERNÁNDEZ
Patronímico de Hernando. Alusión a un posesor de nome Ernandus que signifca “guerreiro valente”.

HERRANZ
Do xermánico heri ou hari, "exército".

HERVELLA
En galego Ervella. Do latín ervilia, -ae. Planta rubidora cuxa semente se usa como alimento (chícharo). Tamén pode estar relacionado co nome propio Ervilius.

HITA
En galego Fita. Do latín ficta, “cravar, fixar”, parte da pedra fincada no chan (pedrafita).

HORBÁN
En galego Orbán, sen o “h”. Deriva dun posesor medieval de orixe latina de nome Orbanus.

IGLESIAS
Na onomástica, ao contrario do acontecido en toponimia, perdeuse o apelido Igrexas. Claro exemplo de apelido imposto que se aplicaba en casos de filiación non recoñecida (o mesmo que Expósito, neno recén nado non recoñecido polo pai). Vén do latín vulgar eclesia, asemblea, edificio consagrado ao culto cristián.

IGÓN
Alusión a un propietario medieval de orixe xermánica que atendía polo nome de Ico ou Igo. Escrito Ygon nun documento galego do ano 1309.

INGERTO
Latín insertus, de inserere, inxerir, introducir, intercalar que, como sinala Ares Vázquez, sufriu contaminación cun derivado de serere, tecer, trenzar, sementar, plantar. En galego enxerto, de enxertar (unha planta, por exemplo).

IRAVEDRA
Orixe galega. Apelido composto polo latín area, “eira”, e vetera, “vella”. Etimoloxía coa que non concorda Caridad Arias onde a forma vedra procede do indoeuropeo *uer, auga.

IRIMIA
Topónimo do nacemento do río Miño.

JACOB
En galego Xacobe. Alusión a un posesor medieval de nome Iacobus (Xacobe, Santiago). En hebreo significa “o segundo, o que vén detrás”.

JÁCOME
Castelanizado. Xácome. Hebreo Iacobus (Iago, Santiago).

JANEIRO
Castelanizado. En galego Xaneiro. Do deus romano Ianus, co significado de “paso dun espazo ao outro” pasou ao mes de Ianuarius no que se fai o tránsito dun tempo ao outro. Di J. P. Machado que se lles impuña como apelido o mes aos cativos abandonados ou atopados.

JATO
Xato en galego. Cría da vaca mentres aínda é nova.

JUANES
De Xoán. Deriva dun posesor medieval de nome Iohannes. Significa “Deus é propicio ou misericordioso”.

JUEZ
En galego Xuíz. Persoa, que de acordo coas leis, decide se unha cousa é xusta ou non. O que valora os méritos dunha persoa.

JULIÁN
En galego Xián ou Xulián. Latín. De Iulius, Xullo. Xentilicio da familia Iulia, “adicado ao deus Xúpiter”.

JURADO
En galego Xurado. Orixe no nome duns funcionarios que tiveron que facer xuramento de que ían cumprir co seu deber. 

LABALLOS
Quizais unha alteración do verbo latino lavare, lavar.  

LADEIRA
Lado dunha montaña ou dun outeiro, que é un terreo en costa.

LAGARES
Relacionado coa voz latina lacus, lago. Lugar preparado para prensar certos froitos (uvas, mazás, olivas) para que solten o zume.

LAGE
Laxe en galego. Vén do céltico lagena ou do latín lagea, "pena de grandes dimensións coa superficie lisa e longa". Ou do nome latinizado Lagius, Lagii, relacionado coa auga.

LAGO
Do latín lacus, lago. Caridad Arias identifícao co deus céltico Laho que deu, vía gheada, lagho e logo o lago actual.

LAMAS/LAMELA
Prerromano lama, "masa branda ao se mesturar a terra con auga".

LANUZA
De anu, "pasto".

LAPIDO
Debeu de orixinarse nun antropónimo Lappidius, baseado en Lappius, quizais por influencia de lapideus, pedra.

LARRAGA
Do vasco larre, "pasto".

LASTRA
Prelatino lakstra. Variante de laxa, pedra grande, plana e delgada.

LEGASPI
Do vasco legar, grava, e azpi, debaixo.

LEIRADO
Céltico lar que deu o vocábulo latino larea ou glarea, "terreo labradío ou cultivado". Nicando Ares Vázquez di tamén que podería vir do antropónimo Larinatus. Palabra que aparece rexistrada no século X no mosteiro de Celanova, e no século XI no de Oseira.

LEITADO
Que ten a cor do leite.

LEIVAS
En portugués ten o mesmo significado que leira, “terreo de labranza ou cultivado”. Peza do arado que levanta a terra. Hai autores que o derivan do grego leios, "suave". Apelido documentado en Galiza no ano 970.

LEMOS
Podemos identificalo co pobo prerromano dos Lemavos que habitaron no sur da provincia de Lugo e cuxa capitalidade estaría no castro Dactonio que quizais se emprazaría no monte de San Vicente do Pino, onde logo se construíu un mosteiro e un castelo.

LENCE
Alusión a un posesor medieval de nome Lentius ou Legentius. Primixeniamente debeu ser Alence, dunha *(villa) Alentii pertencente a un propietario que atendía por Alentius.

LENDE/LENDEZ
Deriva dun propietario medieval de nome Lendius. Hai quen cre que vén do latín illinc inde, máis alá, ao outro lado.

LEONOR
Xermánico que significa “que medra con forza”.

LINARES
En galego Liñares. Derivado do latín linu, liño. Nicandro Ares di que tamén podería vir do patronímico Linarius.

LOBATO
Orixe galega. Cría do lobo, latín lupus. Tamén parte superior do eixo do rodicio do muíño.

LODEIRO
Sería lutarium, do latín lutum, lodo, lama; lugar lamacento. Ou proveniente do nome de persoa Lutarius. Cítase Lodeyro nun documento galego do ano 1269.

LOJO
En galego Loxo. Apelido galego, quizais de orixe toponímica que na Idade Media aparece como Logium. Topónimo dunha parroquia do concello de Touro; tamén hai un lugar así chamado en Boiro.

LOLO
Hipocorístico (palabra que transmite afecto ou cariño) de Manoel e de Euloxio. Segundo Franco Grande (1972), "babeco, parvo, infeliz".

LOMBARDÍA
Xermáncio lang, longo, e bart, barba. Persoa de longa barba.

LÓPEZ
Patronímico derivado de Lope ou Lopo, latín lupus, lobo.

LORENZO
Orixe galega. A forma correcta é Lourenzo. Hai unha lenda que o sitúa preto do río Miño onde un tal don Almiro Louba, tras ser salvado milagrosamente por San Lourenzo do ataque dun grupo de sarracenos, mudou o seu apelido polo do santo. O apelido evolucionou ao longo dos séculos, no XVIII era Lorensso, e é no XIX cando adquire a forma actual. Deriva de laurus, -i "loureiro". Asemade, pode vir dunha *(villa) Laurentio, dun posesor medieval de nome Laurentius.

LORIDE/LORIDO
Semella unha deturpación de Lourido, "lugar poboado de loureiros", a latina laurus nobilis, cuxas follas se usan para adobar os alimentos e, bendicidas, para alonxar os malos espíritos. Tamén pode vir do euskera elor co sufixo -do, "pastizal".

LOSADA
Lousada en galego. Do latín lausatam, lousa, “pedra lisa e chá”. Mais os topónimos e antoprónimos Losa e Lousa non teñen unha orixe exclusivamente latina do nome común lausa se non que boa parte proveñen de nomes prerromanos, seguramente celtas, da base Lossa ou Loso e en cuxa base está o teónimo Lossa ou Loxa, divindade logo asociada a Apolo, o curvo , o torto, alusión á aparente curva que o sol descrebe no espazo.

LÓUZARA
Hai autores que o derivan dun posible hidrotopónimo prerromano *lautiara. Nicandro Ares apunta unha posible relación con louza, "cerámica para uso doméstico", aínda que tamén ten outras acepcións, como "conxunto de toxos, fentos, etc. conque se cubren as cortes do gando". Mais tamén hai quen o retrotrae a un primitivo Lauzara, do prerromano lausa, "pedra chá, lousa".

LOZANO
En galego Louzao. Do latín lautum, "louzán, belo, saudable, rico, fermoso, delicado, luxurioso".

LUACES
Apelido toponímico coa raíz preindoeuropea *leu/loo, “levar”. J. Piel e Kremer dan a Luaces como plural de *Luaz, en relación co gótico luns, rescate, aínda que non sinalan que fose patronímico do xentilicio latino Lunatius.

LUGUEROS
De Lug ou Lugh, divindade celta da que tamén deriva o latino Lucus (Lugo) que significa “bosque sagrado”. Os luggones eran un probo prerromano asentado en Galiza e que deu o topónimo Lugo.

MACÍA/MACÍAS
Orixe hebrea, masyah que significa “traballo de Deus”, que non se debe confundir con mejksiyah, “refuxio de Deus”.

MACHADO
Apelido de orixe galega. Machado, instrumento para cortar.

MADRIÑÁN
Posible alusión a un posesor medieval de orixe latina que atendía polo nome de Matrinianus, extraído do xentilicio Matrius. Ares Vázquez  di que tamén consta o antropónimo Maternianus.

MADURGA
Disque orixinario de Navarra. Terreo chan á beira de regueiros e ríos?

MAESTRO
Mestre en galego. Do latín magister, -tri, persoa que ensina algo a outro ou a outros, principalmente a que ensina aos nenos nas escolas. Ou persoa que salienta polos seus coñecementos. Tamén foi nome persoal como nolo amosa a documentación medieval (Nicandro Ares cita un Rudericus Magister en Lugo no ano 1184); o mesmo investigador fala dun magistro meo, unha especie de titor testamentario ou director espiritual. As granxas dos mosteiros cistercienses tiñan como director a un magister grangie, como no caso do cenobio de Meira.

MAGDALENA
Madanela é a forma grega de Migdal, torre en hebreu. Étimo tamén aplicado a unha persoa que, sen motivo, anda aflixida. Máis esas, tamén pode ser unha alteración de "medanela", logo cristianizado, que podería denunciar un lugar onde houbo enterramentos megalíticos.

MALLO
De malleus. Instrumento agrícola utilizado para mallar o trigo, ou mazo de ferrería. Martelo de madeira. Non podemos desbotar unha orixe toponímica que viría da partícula preindoeuropea *mal ou *mel, rocha, altura. Por outra banda, o malló é o espazo de terra entre dúas leiras.

MALPARTIDA
Segundo unha das lendas que existen arredor deste apelido, un cabaleiro cristián que partiu para loitar contra os árabes foi morto nada máis chegar ao campo de batalla. A poboación estremeña da que era orixinario tomou, entón, o nome de Malpartida. Mais creo que fai alusión a un terreo rochoso ou a unha mala partixa de terras, xa sexa pola súa calidade ou pola súa pouca extensión. Tamén pode facer referencia a un arrevesado lugar con deficientes vías de comunicación do que non é doado partir.

MANZANO
En galego Maceira ou Maciñeira. Árbore que dá como froito a mazá. A mazaira silvestre, malus sylvestris, diferénciase da cultivada, malus domestica, sobre todo no seu menor tamaño e porque o froito é de sabor agre.

MARBÁN
Orixe árabe. Alusión a un propietario que atendía polo nome de Marván.

MARCELINO
Do antropónimo latino Marcellus que significa “adicado ao deus Marte”.

MARCOS
Latín marco e xermánico mark, pedra fincada no chan que delimita os lindes dunha terra. Mais aquí semella referirse a unha *(villa) dun propietario de nome Marcus. O nome signifca “adicado ao deus Marte”.

MAREY
Marei en galego. Provén dun propietario medieval de nome Malaredus ou Manaredus que significa “conselleiro poderoso”. No ano 1120 cítase  unha hereditates de Maarey nun documento galego.

MARÍN
Xenitivo do nome persoal latino Marinus ou Marinius.

MARQUÉS
Na Idade Media facía alusión a un gobernador ou señor dun territorio fronteirizo e que logo pasou a título nobiliario. Como acontece cos apelidos provenientes de títulos nobiliarios, este aplicábase como alcume daquelas persoas que traballaban para un marqués. A súa orixe está no xermánico mark, “sinal, marca”. Malia o anterior, tamén podería ter a orixe no antropónimo Marcius.

MARRONDO
Segundo Aníbal Otero Álvarez (1967), "palleiro grande". Segundo Nicandro Ares aseméllase a a marronda, variante de maronda, femia estéril, e ao asturiano marrionda, ovella en celo, que, en opinión de García de Diego, viría do latín mas maris, macho, co sufixo gunda e que para Corominas tería orixe prerromana. Engade don Nicandro que talvez habería que relacionalo con mámoa, modia, medorra...

MARTÍN/MARTÍNEZ
Patronímico derivado do nome propio Martín ou Martiño, latín Martinus, “adicado á veneración do deus Marte”, “home belicoso, guerreiro”.  

MARVAEZ
De Marván, propietario dunha (villa) Marvani.

MASA 
Quizais de mansum, terreo roturado. 

MASEDA
Deriva do nome dunha propiedad da mazá, mala mattiana, que logo serviu para denominar á mazá en xeral.

MASIDE/MASIDO
Xenitivo do nome persoal Massidius, Massitus ou Magitus. Nos séculos XIV-XV noméase en documentos galegos como Maside, Masside, Masyde. Mais no ano 904 o Maside de Sarria era Masiti. Frei Martín Sarmiento inclúe a palabra maside no grupo de sitios xeográficos que tomaron o nome por disposición do terreo.

MATEOS
Patronímico de Matheus ou do xentilicio Matteius. Hebreo que vén a significar “home de Deus”.

MEDA/MEDÍN
Do latín meta, columna cónica situada ao final da spina dos circos romanos que servía para sinalar a chegada das carreiras, palabra que aínda se conserva nas competicións deportivas modernas. Alusión a picos desa forma. Morea grande de monllos de cereal dispostos para mallar. Herba seca ou palla colocados na eira en forma que non lles entre a auga. Tamén poder facer referencia a mámoas prehistóricas en forma de meda ou túmulo. Medín é, en catalán, unha variación de Emeterio, nome que provén do latín clásico e que significa "fera ou león".

MEGÍA/MEJÍA
Apelido galego que orixinariamente foi Mexía ou Mexías. Vén do hebreo mashiaj ou do arameo meshija, "unxido, mesías".

MEIRA
Base preindoeuropea *mer, "auga, auga estancada".

MELERO
En galego Meleiro. Vendedor de mel.

MELO
Apelido bastante común en Portugal. En grego significa "coidar, vixiar", e en latín designa ao porco teixo. Mais tamén pode derivar do nome latino Manellus.

MÉNDEZ/MENÉNDEZ/MENDO
Patronímico de Mendo, “fillo de Mendo”.*(Villa) Menendi dun propietario medieval de orixe xermánica de nome Menendus, “valeroso, potente”. Boullón Agrelo sinala que Menendus é o nome máis usado nos documentos galegos no século X, e un dos máis utilizados nos séculos XI e XII.

MENDOZA
Do euskera mendi-otza que significa "monte frío". Ou quizais dun propietario medieval de nome Mendonius.

MERINO
En galego Meriño. Persoa que coida do gado e os seus pastos. Raza de ovella de la moi apreciada. Xuíz que na Idade Media poñía o rei nun territorio. Ou quizais unha variante de Merín, xenitivo do antropónimo latino Merinus.

MERA
Orixe nun hidrotopónimo. Preindoeuropeo *mer, "auga, auga estancada". Como di Nicandro Ares, chámase mera á néboa mesta e baixa que estraga os cultivos; continúa don Nicandro que din tamén que sería unha voz emparentada co grego méros, parte, cando significa a parte de bens que lle corresponde a cada herdeiro ou a sorte que lle toca a cada veciño nunha partilla comunal.

MERLÁN
Orixe nun fitotopónimo? Nicandro Ares di que provén do antropónimo Merila, -anis, como propoñen Piel e Kramer.

MESA
Ao parecer procede de Galiza. Cabeza Quiles, no seu libro Os nomes de lugar, cita un documento do ano 1141 no que se lle dá o nome de mesa a un monte que tería esa forma: “dehina pro illo monte de Campello et pro illo monte de mesa...”.

MÍGUEZ/MIGUEIZ
Orixinario de Galiza. Patronímico “fillo de Miguel”. *(Villa) Micaeli, de Micael? Nicandro Ares cre que pode ser unha forma evolucionada do apelido Amiquiz, de amicus, amigo.

MILLÁN
Provén dun propietario medieval de nome Aemilianus que se relaciona co xentilicio Aemilius, segundo Ares Vázquez de orixe etrusca.

MIÑAMBRES
Do céltico miniambrem, acusativo de Miniambris, logo latinizado Miniambriga. Da cidade ou castro do Miño? Quizais o segundo elemento, bre, proveña do indoeuropeo *uer, auga.

MIRA
Alusión a un posesor medieval de orixe xermánica que atendía polo nome de Miro e que vén a significar “fama, renome”.

MIRAGAYA
Miragaia en galego que significa “vista fermosa ou leda”. Posible alusión a unha casa con boas vistas ou de parecer ben ao seren vista dende lonxe.

MOL
Segundo Méndez Ferrín, mol e o seu derivado molar, procederían de mollis, "brando, dondo, doce".

MON
Hai quen o fai derivar do adxectivo posesivo francés mon, "meu", que nun principio iría acompañado por outra palabra (ex. mon roi, "o meu rei").

MONASTERIO
Mosteiro, en galego. Deriva do latín monasteriu e do grego monastérion, alusión a unha residencia solitaria. Casa ou convento onde viven os monxes en comunidade. Segundo Andrade Cernadas, o monacato comeza na Gallaecia no século VI con San Martiño de Dumio. Desta centuria semella ser a sé de Bretoña, na Pastoriza, que se organiza arredor do abade-bispo de orixe celta Mailoc. Monxe vén do grego monakhos, solitario, que en latín deu monachum, persoa que fixo votos relixiosos e que vive en comunidade con membros da mesma orde.

MONDELO
Provén dun propietario medieval de orixe xermánica de nome Mundellus ou Muntellus que significa “protección”. Ou quizais do nome celta Monto do que derivaría Montinus, unha divindade das montañas.

MONTAÑA
Do latín montana, “elevación grande do terreo”. Como no caso de Mondelo, pode ser un derivado de Monto ou Montus de onde provén o nome de Montinus, unha divindade céltica das montañas.

MONTEAGUDO
Toponímico. Mons acutus. Apelido composto polo latín monte e acutu, "agudo", que nomea formas cónicas do relevo.

MONTEALEGRE
Do latín mons, montis, "monte", e alicer, alicris, de alacris, "alegre".

MONTERO
En galego Monteiro. Persoa relacionada co oficio da caza ou montería. Tamén un traballador da pedra, a un canteiro.

MONTES
Do latín mons, -tis, terreo sen cultivar no que medran árbores, arbustos e outro tipo de vexetación.

MORA
En galego amora, o froito da moreira e da silva. Ou quizais do nome céltico Amorius ou Amuro. Con til no a sería unha (villa) Maurana, de Maurus.

MORAL
En galego silva ou silveira. Tamén pode derivar do latín mores, "costume, modo de vida", en alusión a unha persoa honesta, xusta, ética. Mais podemos estar diante dunha castelanización de moural en alusión a un sitio habitado polos mouros, os seres fantásticos galegos asociados a tantas lendas. Tampouco habería que desbotar a procedencia do nome persoal Moratus, de morari, co significado de pausado ou do adxectivo moratus, moderado.

MORÁN
En galego silva ou silveira. Tamén pode derivar do latín muratale, "muradal", ou de morare, "morar, vivir". Ademais pode facer alusión a unha *(villa) Maurani dun propietario medieval de nome Mauran.

MORCILLO
Derivado de morcilla. Cacho groso do intestino. Embutido con sangue cocida de porco e outras cousas. En castelán, cabalo ou égua de cor negra tirando a vermello. Hai autores que defenden a súa relación co latín mauricellus, proveniente de maurus, "mouro".

MOREIRA
Alusión á morus nigra, árbore de froito mouro ou negro, semellante ás moras das silveiras.

MORENO
Do latín maurus, "mouro", en alusión á cor escura da pel. Segundo algúns autores, fai alusión a unha persoa cruel e inflexible.

MORODO
Deriva do latín morum. Froito da amorodeira.

MOSTEIRÍN/MOSTEIRIÑO/MOSTEIRO/MONASTERIO
Do latín monasteriu e do grego monastérion, residencia solitaria. Casa ou convento onde viven os monxes ou monxas en comunidade.

MOURA
Deriva da raíz *mor, pedra, nome que, nalgún caso, pode facer alusión á cor moura ou ao ser sobrenatural vencellado a tantas lendas. Verbo dos mouros e mouras, cómpre precisar que nada teñen que ver cos moros (árabes) que invadiron a Península Ibérica no século VIII. As nosas mouras e os nosos mouros, habitantes de covas, mámoas e castros onde custodian grandes tesouros, veñen, segundo algúns autores, de crenzas nacidas na Prehistoria. Mailo o anterior, tamén pode proceder, segundo Caridad Arias, do céltico mord- ou mort- que adoita facer referencia á deusa nai Modron ou Modred, e coa irlandisa Morrigan, deusa polifuncional da guerra e da morte.

MOURE/MOURÍN
Xenitivo latino Mauri do antropónimo Maurus. O nome persoal primitivo provén do latín maurus, "habitante de África ou da Mauritania" e foi común como cognomem no Imperio Romano.

MOURIZ
Patronímico de Mauricius.

MOUTEIRA
Mota, aterro para resgardar os terreos das inundacións. Marco que sinala o límite entre leiras.

MUERZA
Orixe nun orotopónimo. O mesmo que Muguerza. Lugar abundante en pedras, abrupto, escabroso.

MUGÍN/MUJÍN
En galego Muxín. Derivado do latín musso, "marmurar", en alusión a unha persoa marmuradora. Ou quizais un derivado do antropónimo Mustius ou Muscius.

MUÑIZ
Patronímico do nome Munio. Prerromano *mun-n, altura, montaña, límite. O elemento Muniaego é un xentililicio do nome Muno ou Munio que deu Muñis e Muñiz; Aegia Muniaeco é unha divindade galaica das alturas.

MURADÁS
Derivado do latín muratale, muro, parede, en referencia a un muro ou valado para delimitar un terreo. Tamén pode facer alusión a un terreo abrupto. Ou a unha persoa de nome Moratus. 

MURIAS
Orixe toponímica, do latín murus. Aínda que frecuente en Galiza (concellos de Navia de Suarna, Becerreá, Baleira, A Fonsagrada ou Meira), percíbese a influencia das partes limítrofes de Asturias e O Bierzo, tal como sinala o profesor Cabeza Quiles, e cuxa etimoloxía daría “cerca de pedras coa que se pecha un terreo” ou, simplemente, "pedregal".

NAVE
Do preindoeuropeo *nav, "depresión, concavidade do terreo".

NAVIA
Partícula prerromana *nav, "depresión, concavidade do terreo", ou preindoeuropea *ab-, "auga, río". En Galiza está amplamente documentada na epigrafía a deusa prerromana Navia. Para Blanca García Fernández-Albalat no seu Guerra y religión en la Gallaecia y la Lusitania antiguas (1990) sería unha divindade que facilitaría o acceso ao Máis Alá a través da auga. Aparece en varias inscricións de época romana na Gallaecia e na Lusitania.

NEBREDA
Lugar poboado de enebros (en galego xenebreiro), o arbusto de madeira roxiza, forte e olorosa. Ou quizais xenitivo dun nome persoal.

NEIRA
Orixe toponímica. Preindoeuropeo *nar, ner, nor, "auga". Desenvolvemento co que non concorda Méndez Ferrín que, baseándose en A. Meiller, di que o indoeuropeo posuía dúas palabras para varón, guerreiro. Unha *wiro- que o designaba simplemente. Outra, *ner-, *aner- que o designaba evocando a súa calidade unida á de forza (máxica). O antigo irlandés nert e o galo nerth, "forza", virían do segundo termo indoeuropeo. Significaría, entón, "poder, forza masculina e máxica". Pon como exemplo o galego e mítico Promontorium Nerium, de nerius, "bravura, aguerrido".

NIETO
En galego Neto. Do latín clásico neptis, -is, "fillo da filla ou do fillo". O que é unha persoa respecto dos seus avós. Tamén pode facer alusión ao deus prerromano Neto, relacionado por algúns autores co irlandés *net, heroe, guerreiro, Este deus é coñecido por dúas aras atopadas en Portugal e en Cáceres. Macrobio xa informa do seu culto na Península, identificándoo cun deus con connotacións solares.

NIÑO
Pode referirse, en castelán, a un neno, persoa que está na etapa da nenez ou que é moi novo. Se se trata dun apelido galego fai alusión ao refuxio ou construción de palla ou doutros materiais que fan as aves para poñer os ovos e criar os pitos, a un niño, latín nidus.

NO
Lazo feito cunha ou dúas cordas, fitas ou outra cousa semellante, que ao tirar polos extremos se aperta cada vez máis. Malia o anterior, é un sufixo indicativo de categoría de xefe dunha agrupación social indíxena (Blanca García Fernández-Albalat 1990)

NOGUEIRA/NOGUEROL
Deriva dun fitotopónimo. Do latín nocaria, abundancial de nogueira, juglans regia, árbore cuxo froito é a noz, latín nux, nome que designa a todos os froitos de casca dura. Apelido frecuente na documentación galega a partir do século XII.

NOVELLE
Derivado do nome persoal latino Novellus ou Novellius.

NOVO
Adxectivo, antónimo de vello. Que está ben conservado, que ten pouco tempo.

NÚÑEZ
Patronímico do nome propio Nuno que nos documentos galegos de época medieval aparece como Nunnus.

OCAMPO
Natureza toponímica. Relacionado co campo, latín campu.

OCHOA
Do euskera otso, "lobo", ou otsa, "pastizal".

OJEA
Quizais veña do portugués Ugia (en galego Uxía), proveniente do grego, que logo derivou en Ougia/Ougea/Ogea e castelanizándose logo coa j. Segundo clarexa Méndez Ferrín, o deturpado Ojea utilizouse porque os cregos ou os funcionarios ignoraban a súa verdadeira tradución. Uxía significa "a ben nacida, nobre". Malia o anterior tamén pode proceder do celta uxo, o elevado, o altísimo, sobrenome de varias divindades.

OLIVA
Do latín oliva, oliveira. As disposicións reais do século XVIII que promoveron o cultivo da oliveira en Andalucía contribuíron á desaparición da especie en Galiza.

OLMO
En galego ulmeira, lamagueiro (ulmus minor). Árbore das familia das ulmáceas.

OREIRO
De aurius, "ouro"? Hai quen o fai derivar de oleiro, que fai olas, e que nalgún momento perdeu o l. Aparece citado nun documento enviado ao concello de Santiago de Compostela a finais do século XVII.

OROL
En galego tamén Ourol. Aínda que a voz orol aparece nalgúns dicionarios co significado de "montaña", tamén pode referirse a unha *(villa) Aureoli, xenitivo do nome persoal latino Aureolus. Ou da forma céltica *uer ou *wer e variantes or, our, ur, auga, río. 

ORTEGA
Ave semellante á perdiz. Tamén ortiga, latín urtica. 

OSABA
Quizais derivado do patronímico Hosinius, de Osius, o santo.  

OSORIO
Do latín ursinus, de ursus, "oso", e orius, "relativo a". Do oso. Mais Osoris  é un antropónimo composto galo, co segundo elemento rix, rei, señor, e cuxa forma orixinal é Uxo-ris ou Uxo-rix, do nome celta Oso-rix, alto rei.

OUTEIRO/OTERO
Latín altariu, sitio elevado. Tamén penedía, lugar onde abundan os penedos. Nome recollido no século X, na súa forma galega, no mosteiro de Celanova. A forma Otero, pode ser de orixe leonesa ou zamorana, mais, ao teren en Galiza a densidade máis alta de toda a península, fai pensar nunha procedencia galega.

OURO
Latín aurum. Metal precioso. Rubio.

OVIEDO
Do latín Ovidius que deriva de ovis, "ovella".

PÁEZ/PAIS/PAZ/PELÁEZ
Variantes do patronímico galego Paio, nome de grande difusión en Galiza a partir do santo galego así chamado e de cuxo nome derivan os patronímicos Páez, Pais e Paz. As crónicas árabes sitúan a Paio como rei de Galiza entre os anos 718 e 737. Paio vén a significar “mariño, pertencente ao mar”. Nome moi prestixioso na Alta Idade Media, pasou despois a ser nome de aldeáns, de onde vén o despectivo "pailán". Como comenta Méndez Ferrín, cando Paio deixou de ser nome de prestixio, os xitanos españois do sul deron en usar paio co valor despectivo de "aldeán e non xitano", traducindo o romanó puro gachó (masculino), gachí (feminino) e gaché (plural de ambos os dous xenéros) que ficou de uso restrinxido aos iniciados.

PAÍNZO/PANIZO
Do latín panicetum ou panicium. Alusión ao cereal, nomeadamente ao millo, latín miliu.

PALLARES
Do adxectivo latino palearis, -are, de palea, palla. Lugar onde se almacenaba a palla, palleira. Mais tamén pode derivar dun antropónimo celta como o nome lusitano Palarus, ou o da divindade Laho Paraliomego dunha inscrición votiva que se conserva no Museo de Lugo; Lahe dea é o nome dunha deusa pirenaica relacionada coas augas e protectora dos mananciais.

PALOMINO
Castelán. Polo da pomba brava.

PANDO
Latín pandu, alusión a un lugar curvo, encurvado. Segundo Corominas, terreo chan entre dúas alturas. Ou do antropónimo Pandus.

PARADA/PARADELA
Do latín parata, "alto no camiño, albergue, pousada".

PARAJUA
En galego Paraxúa. Para- provén do latín petra, "pedra". O segundo elemento, "súa", deriva do prefixo sub, "debaixo de". O topónimo Parasúa témolo recollido no municipio de Navia de Suarna.

PÁRAMO
Voz prerromana páramo, latín paramus, “meseta deserta, lugar alto e árido con pouca ou ningunha vexetación”.

PARDEIRO
Do latín parietinariu, derivada de parietina, “de parede, sitio acoutado”.

PARDO
Latín pardus. Da cor parecida á da terra, entre vermella e marrón. Posible procedencia dun alcume.

PASARÍN/PASARO
Do latín passer-ris, paxaro, latín passaru. Ou xenitivo do nome persoal Passerinus.

PATAO
Segundo Elixo Rivas (1988), "terreo que está de viña". Ou do nome de orixe celta Pato ou Patto que en latín daría Pattus ou Patius. Mais tamén pode vir dun alcume persoal, en alusión a pés planos, coma o pato.

PAULA/DE PAULA
Forma feminina de Paulus. Significa "pequena, miúda".

PAZOS/PACÍN/PALACIOS
Construcións que xurden en Galiza a partir do século XV. Forma deturpada de Paacios que vén de palatios e palatii, "casa dunha persoa importante". Mais esas, Méndez Ferrín di que J.J. Moralejo Álvarez propuxo unha nova hipótese no que o étimo pazo non sería o palatium latino (neutro) senón un palatios prelatino masculino que significaría "curro, curral ou mesmo habitación de pegureiros". Nome moi común na Galiza medieval. Pacín é un diminutivo.

PEDREIRA
En latín tardío, unha petraria era unha via lapidadibus munita, camiño empedrado que mesmo podería ter a orixe nunha calzada romana. Tamén pode sinalar unha canteira. Nome composto de pedra, latín petra, máis o sufixo abundancial -eira, lugar.

PEILAGO
Variante de Paio? Pei vén do latín medieval Pelagius. Quizais un lacus, lago, de Pelagius.

PENA/PENEDO/PENELA/PENELO/PEÑA/LA PEÑA
Do céltico penn e latín pinna, pedra grande que sobresae do terreo.

PEREIRA/PERAL/PEREDA
Latín piraria. Árbore da familia das rosáceas que produce as peras. Outra posible orixe é a do sustantivo petraria, "lugar onde se extrae a pedra".

PEREIRO
Latín pirariu. Variedade da pereira que produce os peros, latín pirus. Tamén pode referirse a un sitio elevado ou a un lugar onde se extrae a pedra, latín petrario.

PÉREZ
Patronímico derivado do nome propio Pero, “fillo de Pero”, que é a forma medieval de Pedro.

PESTAÑA
Posible orixe prerromana, "parte de afora nun forno".

PICOS
Latín beccu, é un sinónimo de cima, cume, curuto. Mais tamén houbo o nome persoal Picus.

PIEDRACOBA
Apelido composto que sufriu unha evidente castelanización. O primeiro elemento vén do latín petra, pedra; o composto do latín covu, "concavidade natural ou artificial, na superficie ou no interior da terra".

PIÉLAGO
Latín pelagus, "océano, mar aberto". Parte do océano que está en zona peláxica, é dicir, a columna de auga do océano que non está sobre a plataforma continental; os organismos que habitan esta área denomínanse peláxicos. Cousa que pola súa abundancia é difícil de enumerar. Balsa, estanque.

PILLADO
Pode que estea relacionado co “oficio de pillado” tal como sinalan diversos documentos da Real Audiencia de Galiza dende o século XVI. Trataríase dun escribán encargado dos depósitos de fianzas e os pagos de dereitos sobre despachos de demandas.

PIMENTEL
Plantación de pementos.

PIN
Apelido toponímico. Do céltico penn e do latín pinna, "pedra que sobresae no terreo". Ou dunha *(villa) Pinni dun posesor que atendía polo nome de Pinius.

PINILLA
Castelán. Diminutivo de pino?

PINTO
Orixe portuguesa? Quizais faga referencia a unha persoa con pencas, as manchas que saen na pel, sobre todo na cara. Ou a un propietario de orixe latina que atendía por *Pintius.

PIÑEIRO
Latín pinus, árbore cuxa semente é a piña, latín pinea.

PITA
Nome que recibe a galiña. Tamén referido a unha planta, propia de lugares secos, que bota cada varios anos unha especie de talo central cun ramallete de flores amarelas no extremo superior de cuxas follas estráese unha fibra coa que se elaboraban cordas.

PLAZA
En galego Praza. Lugar público e espacioso rodeado de casas. Mercado.

POL
Referencia a un posesor latino de nome Paulus que significa “miúdo, pequeno”.

POLANCO
Do latín populare, "poboar, lugar poboado".

POLÍN
Derivado de polo, a cría da galiña.

POMBO
Do latín palumbus. Nome vulgar extensivo a unhas aves colombinas representadas por especies selvaxes e outras domésticas, en contraposición á doméstica que era columba. Alusión tamén a unha persoa bondadosa. Segundo informacción achegada polo investigador e escritor Luis López Pombo, a mediados do século XVIII só había 22 familias na provincia de Lugo que levaban o apelido Pombo, oito eran do concello de Triacastela, tres das Nogais (Pombo de Forcas e Pombo de Nullán), dúas en Pedrafita do Cebreiro (Pombo de Louzarela e Pombo de Teixeira), dúas no Courel, unha en Samos, unha no Incio, unha en Baralla, unha en Riotorto, que procedía de Triacastela. Segundo López Pombo, a orixe podería estar en Triacastela, máis concretamente no lugar chamado dos Pombo, na parroquia da Balsa.

PONCELAS
Alusión a unha "fonte cela"? A forma romance font, "fonte", escribiuse pon.

PORTILLO
Do latín porticulo, "pequeno portón". Ou diminutivo de portus, porto, paso dun río ou dunha montaña. Sen desbotar unha ponte cela, latín cella, apousento dun relixioso nun mosteiro, ou celeiro. 

PORTO
Do latín portu, porto, paso natural entre montañas.

POSADA
En galego Pousada. Latín pausata, de pausare, "parar, cesar, repousar". Lugar onde remata unha xornada de viaxe. Casa onde facer noite que logo daría nome a unha villae. Tamén pode facer alusión a antigas pousas ou fincas medievais pertencentes a reis, nobres ou eclesiásticos semellantes ás quintas, granxas e pazos.

POSE
Méndez Ferrín considera enigmático este apelido, que domina moito na Costa da Morte, levando a algúns a sospeitar a súa orixe francesa. Podería derivar do latín pausa, parada.

POY
Do latín podium, asento de pedra que se constrúe apegado á parede de fóra da casa e ao lado da porta, ou lugar alto onde se pon unha cousa. Mailo anterior, tamén nomea alturas ou montículos con boas vistas.

PRADA/PRADO/PRADOS
Latín pratu, terreo, xeralmente húmido, onde medra ou sementa a herba para alimentar o gando. Nos documentos antigos aparece a palabra pratis con motivo de doazóns.

PRIETO
Latín apectorare, apertar, ou de apectoratum, denso, sombrizo. Derivación castelanizada do preto portugués, negro, escuro. Na Idade Media tiña o sentido de negro, moreno.

PRÍNCIPE
Latín princeps, "o que vai diante ou vai primeiro". Fillo do rei ou membro da familia real.

PUEBLO
En galego, pobo, poboación. Latín populus. Orixinariamente designaba ao conxunto de xoves, capaces de levar armas, con voto pero non con capacidade de goberno.

PUENTE/PUENTES
En galego Ponte e Pontes. Latín ponte, "estrutura construída para comunicar dous lugares separados por unha corrente de auga ou un accidente do terreo". Caridad Arias asegura que o nome non sempre fai alusión a esta estrutura, senón que podería derivar do nome persoal Pontidius, ou dunha divindade vencellada coa auga.

PULIDO
Latín politus. Alusión a unha persoa agraciada, fermosa, puída, culta, que puido dar o nome persoal Politus.

QUEIJO
Non creo que teña nada que ver co queixo, o alimento que se fai callando o leite. Aínda que a etimoloxía non está clara, ao botar man da toponimia atopámonos con que sempre fai alusión a montañas e lugares elevados. Mais non falta quen o emparente con quercus, "carballo", ou unha variación de queixa, "aflición, pesar". Ou derivar do nome celta Cisus; Cisonius era unha divindade prerromana identificada con Marte ou Mercurio.

QUEIPO
En galego, "cesto para a herba". Do xermánico *kaipo e do latín capere, coller.

QUINDÓS
Ningunha relación, dende logo, co latín quindecenium (quince anos). Nicandro Ares Vázquez dálle unha orixe visigótica con base en *kid-, neno, descendencia, e que puido ser o xenitivo de Cindo, -onis.

QUINTANA
Nada ten que ver co nome Quintius, si co latín quintana, quinta parte dos froitos que tiña que pagar o labrego. Tamén recibe o nome de quintana, o adro, o terreo chan cercado que está diante da igrexa e que, nalgún tempo, actuaba como cemiterio.

QUINTAS
Latín quinta, grande propiedade rústica con casa e terreo de cultivo. Extensión de terreo cultivado. Porción de terra pola que o labrego debe pagar ao amo unha quinta parte dos froitos obtidos.

QUINTILLÁN
Deriva dun propietario medieval de orixe latina que atendía polo nome de Quintilianus ou do gótico Quintila.

QUIROGA
Provén da raíz prerromana *kar ou cario, pedra, rocha, aínda que hai autores que o identifican coa queiroga, halimium occidentale, a planta silvestre. Menéndez Pidal fala de Karioca e Carioga, citados no século X. O mesmo autor no seu Mars Cariociecus y la etimología de Quiroga (en alusión a unha ara romana atopada en Tui) di que Cariocieco debe de ter o valor orixinario dun adxectivo, e que estariamos, pois, diante dun Marte Carioca que logo se chamou Quiroga.

RAÍDO
Pode designar a unha persoa descarada, ousada e, tamén, a unha persoa farrapenta. Ou do verbo latino radere, raer, rañar.

RAIMÓNDEZ/RAIMÚNDEZ/REIMONDE/REIMÓNDEZ
Do xermánico. Alusión a unha *(villa) Reimundis, dun propietario medieval de nome Reimundus ou Regimundus. Significa “protector, conselleiro”.

RAMIRO
Do nome latino de procedencia xermánica Ranimirus. Ramiro é xermánico, raíz ra-, que Piel-Kremer dubidan en identificar co gótico *rana, "fuciño do porco bravo", ou tamén do gótico *rahana, "roubo, botín".

RAMOS
Xenericamente, o ramo, latín ramu, é a póla cortada dunha árbore. Mais, en Galiza, asociámolo á planta do loureiro. Para J. P. Machado pode proceder do Domingo de Ramos poñéndolle o alcuño aos nenos nados nese día. Tamén pode derivar do nome persoal Ramo, latín Ramus.

RAMUDO
Alusión a unha árbore de moitas ramas.

RAPOSO
Derivado de rapum, rabo. Animal mamífero carnívoro que acostuma a saír de noite para cazar aves e pequenos animais. Dise da persoa astuta, sagaz. Apelido utilizado orixinalmente como alcuño.

REBOLLAL
En galego Rebolal ou Reboleira, variante de carballo. Segundo Joseph Piel vén do latín repullus. García de Diego propón un hipotético rebullus, diminutivo do latín robur, carballo. Lugar plantado de carballos ou lugar pedroso. Tamén recibe este nome a parte máis densa dun bosque, prado ou seara, onde apenas hai claros.

REDONDO
Latín rotundus, referido á redondez do terreo. Rotundus existiu tamén como sobrenome, derivado quizais do indoeuropeo *ret, correr, fluír, ou o kimrico red, carreira, curso de auga. O nome celta Redonius está relacionado coa deusa céltica Ritona ou Epona.

REGAL
Cabeza Quiles di que vén da voz regale, derivada de rego e que fai referencia a pequenas correntes de auga, excluíndo a súa relación coa palabra rei (monarca). J. Piel di que tampouco ten nada que ver co adxectivo real. Ou quizais dun antropónimo.

REGO/REGUEIRA/REGUEIRAL/REGUEIRO/REGUERA
Prerromano *rek, rego, curso de auga. Latín rigu, curso pequeno e pouco voluminoso de auga. Tamén sulco natural ou artificial para conducir a auga de regar.

REGODESEBES
Apelido case exclusivo de Asturias e a provincia de Lugo. Apelido composto, rego, latín rigu, "canle natural que hai na terra por onde discorre a auga", e sebe, "o valo feito con estacas entre as que se cruzan silvas, varas, etc".

RELLÁN
Quizais un patronímico do antropónimo latino Regula. Tamén alusión a unha ladeira pequena.

REMESAL
Deriva do nome dun posesor medieval que atendía por Remesarius. A raíz remis significa “paz, tranquilidade”.

RESCO
Orixe hebrea?

RETORTILLO
Castelán, diminutivo de retuerto. Do latín rivu e tortus. Alusión a un río torto ou torcido, é dicir, con curvas e meandros. Ou de retortum, retorcido.

REVALDERIA
Composto de rigu, rego, e vallis, val.  

REVILLA
Segundo Grace de Jesús Álvarez (1968), o prefixo Re fai a connotación de "pero que vila de peso e medida". "A vila do rei" puidera ser o seu significado procedente da toponimia. Ou proveniente do xenitivo Revelii que daría o nome persoal Revelius. Tamén podería vir do latín ripa, ribeira.

REVUELTO
Galego revolto.  Quizais do latín revolvere, revolver.

REY
Rei en galego. Coidamos que non fai referencia ao soberano ou monarca que gobernaba un territorio, senón a un propietario medieval de orixe xermánica de nome Reiricus. En Galiza chamaban “rei” ao fillo de pai descoñecido, acollido logo nunha inclusa.

RIBADA
Procedencia toponímica. Do latín ripa, ribeira, encosta da conca dun río ou do mar, e en xeral terreo case vertical que hai aos lados dos camiños e corredoiras. Ribada figura en documentos galegos dos anos 1418 e 1453.

RICO
Nobre. Opulento. Bondadoso. Tamén pode derivar do xermánico ric, "poderoso".

RIGUEIRO
Un regueiro, do latín rigarium, é unha pequena corrente de auga, máis grande ca o regato e máis pequena ca o río.

RÍO/RÍOS/DEL RÍO
Do latín rivu, "corrente de auga".

RIVADENEIRA
Apelido composto. Riba deriva da voz latina ripa, "ribeira máis ou menos característica dun río ou regueiro". Neira vén do preindoeuropeo *nar, *ner, *nor, "auga".

RIVADULLA
Apelido composto pola voz latina ripa, "ribeira", e oculu, "ollo, brote", en alusión a un manancial ou un lugar relacionado coa auga.

RIVAS/DE LA RIVA
Orixe nun topónimo. Do latín ripa, ae. Beira ou banda de terra que bordea un río, lago ou, por veces, o mar. A voz riba xa aparece nun documento do mosteiro de Celanova do ano 964.

RIVEIRA/RIVEIRO/RIVERA/RIVERAS/RIVERO
Latín riparia, zona de terra que está en contacto ou próxima ao mar, a un lago ou a un río.

ROBLEDO
Foi roburetum, co sufixo abundancial -etum, de robur, carballo, nome dado polos romanos pola súa dureza.  

ROCA
En galego Rocha, "masa de mineral sólido". Orixe prerromana *rok-.

RODA
Latín rota, roda, aplicado a terreos ou construcións de forma circular.

RODIL
Prado situado en terras labrantías? Ou quizais derivado do latín rutilius, brillante, rutilante.

RODRÍGUEZ
Patronímico derivado do nome propio Rodrigo, latín medieval Rodericus. Nome de orixe xermánica formado polas plabras hroths, "fama", e rikaz, "poderoso". O documento máis antigo no que aparece este apelido é do ano 1062.

ROIS
Provén dun propietario medieval de nome Rodericus, do gótico hrodeigs que vén a significar famoso.

ROJO
En galego Roxo. Latín russeu, "tirando a vermello". Podería facer alusión a unha persoa "roxa de pelo". Nicandro Ares que pode vir do antropónimo Rosius ou Rusius, con base no adxectivo russeus, roibo subido.

ROLDÁN
Do xermánico que vén a significar “de terra gloriosa”.

ROMERO
En galego Romeu. Posible orixe no nome xermánico Romilanus. Romeo en grego vén a significar “romano, habitante de Roma”, apelido que máis adiante identificaría, en principio, aos peregrinos que ían a Roma. Tamén pode facer referencia a unha persoa que arrecende á planta chamada romeu.

RON
Variante de Ronald, do xermánico Reginal, nome composto por ragina, "concilio, xuízo" e waldan, "gobernar". Tería o significado xenérico de xuíz. Segundo Méndez Ferrín, Rom (rematado en m) é o nome do pobo xitano, de onde sae o xentilicio masculino romanó, feminino romaní, plural de ambos os xéneros romané. Orixinarios da India, falan as linguas das comunidades polas que pasan aínda que todos conservan, en maior ou menor medida, fragmentos do seu propio idioma, que é indoeuropeo.

ROSÓN
Podería ter a mesma orixe que Rosende, do antropónimo gótico Rudesindus.  

ROZADOS/ROZAS
Forma latina ruptiare, roturar, "terreo rozado preparado para sementar".

RUBIEIRO/RUBIO/RUBIANES
Do latín rubeu, "vermello, colorado", en alusión a algunha característica física; ou de rupeum, peñasco. Ou quizais do antropónimo Rubianus.

RUBINOS
Quizais veña de Rubinii, xenitivo de Rubinus, un posesor medieval.

RUIZ
Patronímico derivado do nome propio Rui.

SAAVEDRA
J. Piel tradúceo como "sala vella", do xermánico *sal e do latín vetera. O compoñente sala sería equivalente a casa ou habitación. Para Caridad Arias non contén elementos xermánicos nin latinos xa que é un vocábulo prerromano, seguramente celta, identificado co nome Salaverus.

SABATER
Catalán. Significa zapeteiro, "o que ten por oficio arranxar ou fabricar zapatos". Ou do nome Sabatelli.

SACO
Coido que nada ten que ver co verbo sacar. Parece ser que procede dun orotopónimo, en euskera sako/zakon, "fondal, depresión do terreo".

SAL/SALGADO
Do alcume que nace de salgar, latín vulgar salicare. Persoa dotada de graza, viveza, brillantez. Dise tamén do terreo estéril por seren moi salitroso.

SAMPRÓN
Deriva dun propietario medieval de orixe latina de nome Sempronius.

SAN GREGORIO
Sanctus Gregorius. San Gregorio naceu en Roma no ano 540 e morreu na mesma cidade no 604. Foi o sesaxésimo cuarto papa da Igrexa católica; é considerado como un dos catro pais da Igrexa. Outro San Gregorio, chamado o "taumaturgo" (que fai moitos milagres), naceu no ano 268 preto do Mar Negro; de xove tivo que viaxar a Palestina onde coñeceu ao famoso teólogo Oríxenes.

SAN JOSÉ
San Xosé en galego. Sanctus Josephus. Esposo da Virxe María. Nome de orixe hebrea que significa "Deus axudará ou sentado á dereira de Deus". Nome que chegou ata nós a través do latín eclesiástico.

SÁNCHEZ
Patronímico derivado do nome propio Sancho, “fillo de Sancho”. Variante de Santo que vén a significar “consagrado á divindade”; na documentación medieval aparece como Sanctius. Referido a unha persoa, boa, honrada.

SANDAMIL
Provén dun posesor medieval de orixe xermánica de nome Sandamirus cuxo elemento mirus significa grande, célebre, famoso.

SANGIL
En galego Sanxil. Posible orixe francesa Gil, Gille, Gilles, que se estendeu por toda Europa na Baixa Idade Media. Provén do nome latino Aegidius que, por outra parte, tería unha orixe grega. Outros autores fano proceder do nome xermánico Gillus, fermoso. Gil utilizouse como nome de persoa ata os séculos XVIII e XIX, non sendo, hoxe en día, un nome propio inusual. Significa “protector”.

SANJURJO
Castelanización de San Xurxo, do grego Giorgius, latín Sactus Georgius. Significa "o que traballa a terra, labrego".

SANTALLA
Do latín Sancta Eulalia, alusión á santa que padeceu martirio durante a persecución do emperador romano Diocleciano a principios do século IV. Baia, en grego, significa "ben falada". En galego, ademais de Santalla, deu Baia, Olalla, Olaia.

SANTAMARÍA
María, nome de orixe hebrea que chegou ata nós a través do latín eclesiástico; significa "señora".

SANTIAGO
Santiago o Maior, coñecido tamén como o Zebedeu, foi discípulo de Xesús. Segundo a tradición foi no ano 33 cando pisou por primeira vez a Gallaecia para evanxelizala. Fóra dos Evanxeos, só aparece nomeado nos Feitos dos Apóstolos, cando é martirizado en Xerusalén no ano 44 por orde de Herodes Agripa. Será no ano 813 cando o ermitán Paio descubra a suposta tumba no monte Libredón, onde o enterraran os discípulos que arrivaran co seu cadáver a Iria Flavia (Padrón), nun lugar onde xa existía unha necrópole precristiá e onde logo se ergueu a catedral. Hai quen asegura que os restos venerados na catedral son os de Prisciliano, o famoso heresiarca galego do século IV.

SANTÍN
Alusión a unha *(villa) Sendini, dun propietario medieval de nome Sendinus. Santius é tamén unha divindade céltica de onde derivarían os topónimos e antropónimos galegos Sante, Vilasante, Vilasantán, etc. Ares Vázquez di que foi xenitivo dun nome persoal Sanctinus ou Sanctinius, diminutivo de Sanctus ou Sanctius.

SANTISO
Variante de San Tirso, Sanctus Thyrsus, santo católico martirizado no ano 251 en Frixia durante a persecución de Decio.

SANTOS
Alusión a unha persoa moi boa ou adicada a Deus ou relacionada coa relixión. Este apelido impúxose ben por cristianización forzosa, ben por circunstancias como orfandade, descoñecemento dos pais, abandono paterno, etc. Mais tamén pode vir do nome celta Santo; a divindade Santius é coñecida como Deo Santo.

SARCEDA
Da forma variante Soc(c)ius poden derivar o topónimo galego Souceda e os apelidos Sarceda e Sarces, cuxa filiación, non moi clara, puidera derivar do nome celta Sarcio. Tamén de salicem, salgueiro. Nicandro Ares Vázquez di que é abundancial de sarça en portugués, de orixe prerromana ou variante de salceda, orixinado en salix, -icis, salgueiro, co sufixo -eda.

SEGUNDEZ
Do latín secundus, o segundo, que vén a significar "despois do primeiro". Na antiga Roma ao primeiro fillo designábase como Primus ou Máximus, e ao segundo Secundus, que logo foron adoptados como nomes propios.

SEIJAS
Seixas en galego. O vocábulo seixa non existe en castelán. Vén do latín saxum, rocha, penedo, croio. Por outra banda, hai autores que defenden que o antropotopónimo celta Sescius ou o latino Sessius puido dar orixe ao nome seixo.

SEOANE
*(Villa) Iohanni, dun posesor de nome Iohannes. Xoán. Tamén San Iohannis, San Xoán. En hebreu significa “Deus é propicio e misericordioso”. Segundo Caridad Arias está relacionado coa antiga divindade Ana/Hanna, deusa nai que ten a mesma raíz an-, “o ceo”.

SERRANO
Deriva do latín serra, cordal montañoso de pouca extensión. Alusión a unha persoa que vive na serra. Montañés.

SETIÉN
Derivado do nome latino Septienus ou Septenius.

SIDORO
Variante de Isidro ou de Isidoro que significa "regalo da deusa exipcia Isis". Na súa composición entra a palabra grega doros, "don, regalo".

SIERRA
En galego Serra. Do latín serra, "cordal montañoso de pouca extensión". Como topónimo, utilizouse para designar lugares situados na serra ou elevados orograficamente.

SILVA/DASILVA
Latín silva, "selva, bosque, maleza". Alusión a alguén de trato espiñento.

SIMÓN
Do hebreo que significa “Deus escoitoume”. Hai autores que o derivan do xermánico Sigismund, Sexismundo, ou do grego simos, "o que ten o nariz chato". En documentos galegos e portugueses dos séculos XIII e XIV atopamos este apelido baixo diferentes formas: Simoiz, Simois.

SOBRADO
Vén do latín superatum, edificio cunha parte alta que, por analoxía, denuncia un lugar elevado.

SOENGAS
Orixe galega. Nicandro Ares Vázquez di que ten aspecto xermánico, quizais referido á voz sulinga como premio a militares, consistente nunha porción de terreo cunha determinada medida.

SOILÁN
Carré Alvarellos, no seu Diccionario galego-castelán, di que significa solitario, e soilo, la, só. Mais, segundo Nicandro Ares, Soilán é unha evolución do nome persoal xermánico Sunila. J. Piel di que Sun-ila pode ser unha forma proveniente do gótico sunta, verdade.

SOLER
De solarium, derivado de solum, "terreo ou solar".

SORIANO
Trátase dun xentilicio o que quere dicir que algún antepasado era natural de Soria ou viviu naquela cidade. Soria puido tomar o nome da divindade solar Surius.

SOUTO/SOTO
Apelido de natureza toponímica. Latín vulgar saltus, bosque pedroso e con altibaixos no terreo no que hai moitas árbores, sobre todo castiñeiros. Caridad Arias amosa as súas dúbidas canto a que o nome se relacione sempre con lugares referidos ás características da paisaxe, de feito sinala a presenza de nomes persoais: Sottus, Suttus, Saltus, Sotillus, Sotullianus (divindidade prerromana), Suttunius, etc.

SUÁREZ/SOARES
Apelido patronímico derivado do nome propio Sueiro, latín medieval suario, un dos nomes persoais máis frecuentes na Galiza dos séculos X-XII. Hai quen o emparenta co étimo sus, "porco" polo que Sueiro sería orixinalmente "porqueiro", e tamén con sutor que en latín significa "zapateiro".

SUAZO
Disque que a etimoloxía atópase no sustantivo zuatz, "árbore", ao que se lle engadiu a partícula -so/xo/zo que deu "arboreda". Mais tamén podería derivar do nome latino Solarius que tiña o significado de solatium, consolo.

TABOADA
Do latín tabulata, que pode facer alusión a un anaco de terra en forma de cadro, segundo Ares Vázquez.

TADÍN
Deriva dun propietario medieval de orixe xermánica de nome Tadinus. Thagin significa “silencio, tranquilidade”.

TAÍN
De Taginus, un propietario medieval.

TALADRID
Segundo algúns investigadores, a primeira parte do apelido vén do grego e significa "florecer".

TALLÓN
Leira moi pequena separada dunha maior para traballar á parte ou como sementeiro. Tamén pode ser un aumentativo de tallo, "toro tallado dunha árbore".

TANARRO
Hai quen o fai derivar dun repoboador medieval de nome Tel (ou Tello) Narro, orixinariamente Naharro, é dicir, "Navarro", por ter a súa orixe en Navarra.

TEIXEIRA/TEIJEIRA/TEIJEIRO
Lugar onde abunda a árbore do teixo, latín taxus baccata, árbore moi tóxica, pois contén un alcaloide, a taxina, que produce a morte en breve tempo. Segundo a lenda, os defensores do Monte Medulio, derradeiro bastión galego contra as poderosas lexións romanas, inmoláronse, logo dun longo asedio e denantes seren escravizados, polo veleno do teixo e as propias armas. Tamén pode facer alusión ao teixo ou porco teixo. Os vocábulos teijeira/teijeiro non existen en castelán.

TEJEDOR
En galego tecelán, latín texere, texetorem, texer, o que tece. Alusión a unha  persoa que tece pano ou traballa en teares.

TELO
Alusión a un propietario que atendía polo nome de Tellus.

TELLADO
Do latín tegula, "tella".

TÉMEZ
Nicandro Ares Vázquez di que semella un patronímico prelatino. Ou do latín timere, "temor"? Mais o mesmo don Nicandro, ao falar do apelido Temes di que a forma medieval debeu de ser Témanes, nome de orixe céltica ou afín, coa raíz indoeuropea tem- que está implícita na palabra grega témenos, corte, anaco de terra acoutado e reservado ao rei, recinto sagrado; de aquí temenios, pertencente a un templo ou bosque sagrado. Tamén se atopa no verbo tenno, en grego e en latín, cos significados de cortar, partir, desprezar. Mesmo pertence a esta familia a palabra templum.

TERRADO
Terraza, azotea. Cuberta plana dun edificio. Paviemento argamasado dun edificio. Terreo.

TOJEIRO
En galego Toxeiro, derivado do latín toju, "toxo". Alusión a un terreo cuberto de toxos ou persoa que andaba cos toxos. Designaba a unha persoa pouco sociable.

TOMÉ
Do arameo, Thomas. Significa "xemelgo".

TOIMIL
Dun propietario medieval de nome Tudemirus. Theod significa "pobo", e mir "fama".

TOIRÁN
Galego. Base prerromana *tor, "montaña, rocha". Ou do nome persoal Torianus ou Taurianus.

TORNEIRO
Persoa que traballa co torno, latín tornus.

TORRE/TORRES
Latín vulgar turre, castelo, campanario, lugar dominante. Persoa encargada de tocar as campás ou que vivía nun sitio onde se divisaba unha ampla panorámica.

TOURAL
Preromano *taur, monte. Campo onde se celebraba a feira de gando bovino. Sitio destinado aos touros, latín taurus. Tamén lugar onde o coello bravo acostuma estercar e onde os cazadores lle fan a espera. Curro.

TOURÓN
Segundo Nicandro Ares, quizais do nome persoal Tauron, -onis, touro. Especie de furón, da familia das ratas. Tamén rexo, duro, teso.

TRABADA
Aínda que deriva de trabs, trabis, "tronco groso de madeira, trabe", ten outras acepcións. Mordedura. Hidrofobia transmitida por un can rabioso. Tamén persoa robusta, forte, vigorosa. Por outra banda, aplícase este participio adxectival ao cabalo ou égua que ten brancas as dúas mans, por seren alí onde se lle poñen as trabas. Ou relacionado co nome Trabatius.

TRABADO
Participio do verbo trabare, impedir, derivado de trabs, trabis, trabe, atranco. Mais tamén recibe este nome a persoa tatexa, tartamuda; e a robusta, forte, vigorosa.

TREBOLLE
Nicandro Ares Vázquez di que deber explicarse como (villa) Trifolii>Trevoli, vila de Trifolio, dando orixe tamén ao apelido, que alude a un filius Trifolii ou a unha persoa natural daquel lugar. Continúa don Nicandro que aquel Trifolius histórico era un defensor trinitario, cousa que vai ben co seu nome, xa que o trevo ou trifolium é un bo símbolo da Trinidade divina por seren tres follas dunha mesma planta. Ou tamén dun propietario medieval que atendía polo nome de Trebonus ou Trebonius. Kajanto recólleo como cognomem latino Trebulla, que é un diminutivo.

TRELLES
Segundo algúns autores, provén do hebreo terefa, "carne prohibida ou manxar botado a perder" e que faría alusión a unha persoa "delgada, frouxa".

TROBO
Refuxio artificial para as abellas, feito de bimbio, cortiza ou madeira. Apelido que atopamos na Mariña Luguesa e nos Ancares. Nicandro Ares Vázquez fala da forma prerromana Trobanum.

TRUJILLO
A orixe parece estar na antiga Turgalium, pobo celtíbero logo conquistado por Roma que se corresponde co actual Trujillo (Cáceres). O nome semella vir dun prerromano *tur, elevación, altura. Hai quen o fai derivar do latín troianus, "de Troia".

ULLOA
Galego. Orixe nun hidrotopónimo, ulia, ulla, ou oculo, "ollo, brote", alusión ao nacemento dun río ou manancial, derivado dunha posible raíz indoeuropea relacionada coa auga.

URBÁN
Latín urbanus, "da cidade ou cidadán".

URÍA
Deriva do nome dun propietario medieval que atendía por Honoricus.

VALCARCE/VALCÁRCEL
Apelido formado polos vocábulos latinos valle, val, e carcere, cárcere, angostura que pode facer alusión a un val angosto ou estreito. Segundo Méndez Ferrín, faría alusión a un propietario agrícola medieval que daría nome a un val ou territorio que lle pertencía. Da xuntanza do latín vulgar valle e do nome persoal Caricus en xenitivo sairía un Valle Carici, que ao perder o i postónico, ficaría como Val Carce ou Valcarce.

VALDEIGLESIA
Vallis eclesiae, "chaira de terra entre montes ou alturas", e "asemblea, edificio consagrada ao culto cristián".

VALÍN/VALIÑA/VALIÑO/VALLE
Do ltín vallis, val, chaira de terra entre montes ou alturas.

VALLEDOR
Toponímico. Coido que en galego é como Valadouro, o municipio da Mariña Luguesa. Latín vallis, val, e a raíz prerromana *or, "monte, val, altura".

VARA
Latín vara. Debe referirse á medida de lonxitude. Quizais faga alusión a unha persoa que custodiaba o patrón para o contraste. Elixio Rivas fala da "vara de monte, vara de doce palmos, a antiga medida de lonxitude equivalente a 1,10 metros. Navia de Suarna-Cervantes de onde monte de varas/de voces, monte comunal de pastos ou en que se reparten searas". Menéndez Pidal di que vén do latín varale, "sebe de travesaños, cerca". Bara tamén é unha divindade prerromana que contén o radical indoeuropeo *bar, auga. Ou alusión a unha (villa) Vara dun posesor de nome Varus.

VARELA
Varela ou Barela semella derivar do prerromano *bar, "depresión, altura, costa". Gonzalo Navaza defende a procedencia de "valela", diminutivo de val, latín vallis, en alusión a un pequeno val. Méndez Ferrín identifícao cun alcuño ou alcume; di que en latín existe o adxectivo varus, -a, -um, que signfica "zambo, trenco, cambeiro, mal disposto dos pés ou das pernas ou das patas" en persoas e animais. Posto no feminino, propio dos alcumes tan a miúdo, e en diminutivo -ela teriamos o Varela, "persoa mal asentada de pés ou mans". A datación máis antiga deste apelido sitúase na segunda metade do século XII. Malia o anterior pode que veña do nome Varellius con formas femininas Varelia ou Varella. A datación máis antiga deste apelido sitúase na segunda metade do século XII.

VÁZQUEZ
Patronímico do nome persoal Vasco (Velascus), forma galega e portuguesa correspondente ao castelán Velasco. Atribúeselle unha procedencia vasca derivada do vocábulo bela, "corvo", o paxaro asociado á mala sorte.

VECÍN
Latín vicinus, "veciño", que debemos tomar como unha variante dialectal frecuente na zona oriental de Galiza. Mais non todos os vecín fan alusión á veciñanza, proveñen do antropónimo Veccius, do celta vec / vic, antigo irlandés fichid, loita.

VEIGA/VEGA
Prerromano *baika, "terreo sempre húmido, chan e fértil". Denomina un val ou terreo que baixa cara o río.

VELÁZQUEZ
Como outros nomes, deriva dun antigo Blas. Algúns autores defenden unha orixe latina, de vigilare, "vixiar", mais o sufixo ez, "fillo de", que nos daría "fillo de Velasco".

VENTOSA
Do latín ventus, vento. Vent é tamén unha variante de *Bre, unha deusa céltica que, ao igual que o apelido Bento, podería facer alusión a Vindamus, a “divindade branca”.

VICO/VIGO/VIGUÍN
Latín vicus, "lugar, aldea, propiedade rural, quinta". A terminación -in de Viguín debemos tomala como unha varinate dialectal frecuente na zona oriental de Galiza. Tamén pode derivar do antropónimo e teónimo Vigius ou Vigio que conteñen a base ccéltica Vig-. Canto a Vico quizais veña do nome celta Veco ou Vico.

VIDAL
Deriva dun posesor medieval de nome Vitalis. O latín vitalis está relacionado con vita, "vida". Nome documentado no mosteiro de Samos no ano 1058.

VIEJO
En galego Vello. Persoa que ten moitos anos. Antónimo de novo. 

VILA
Por vila, latín villa, entendíase unha aldea ou grupo de casas dentro duns límites precisos con edificacións para vivir e gardar as colleitas, animais e aparellos, converténdose nun elemento básico dende o século X.

VILAMARZO
O composto, marzo, deriva do adxectivo latino martius, a, um, relativo ou propio de Marte, o venerado deus da guerra dos romanos. Segundo a lenda, dise que Rómulo dividiu o ano en dez meses e o calandario comezaba na primavera, precisamente co mes de marzo.

VILA REAL
Villa regalis, alusión a unha vila baixo protección do rei.

VILAR/VILARES/VILARIÑO/VILELA/VILLAR/VILLARES
Latín villare, pequeno núcleo de poboación co conxunto das súas terras. O vilar ou casal, de menor rango ca a vila, xurde a partir dos séculos XII e XIII por mor da modificación na organización da produción agraria.

VILUMBRALES
Apelido composto. O primeiro elemento vén do latín villa. O segundo tamén semella derivar do latín umbra, "sombra". Quizais faga alusión a unha vila sombriza, á que lle dá pouco o sol. En astroloxía, umbra refírese á parte da terra que está completamente tapada pola lúa durante un eclipse de sol. A palabra umbra, "parte inferior dunha cousa", en castelán antigo dicíase lumbral e que logo perdeu o l inicial; é unha confluenza do latín limen, liminaris (soleira en galego, e umbral en castelán) e lumen, "lume".

VILLABOL
En galego Vilabol. Vén dun posesor medieval de nome Abolos, dunha (villa) Aboli.

VILLADESUSO
En galego Viladesuso. Nome composto. Referencia a unha vila situada nun lugar elevado. O segundo elemento, "suso", deriva do latín sursum, por riba de, no alto.

VILLAMIL
Vilamil en galego. Vén dun propietario medieval de orixe xermánica de nome Vilamirius.

VILLANUEVA
En galego Vilanova. Latín villa nova, pequeno núcleo rural.

VILLAPUN
En galego Vilapun. Orixe nun topónimo. Alusión a unha vila Puni dun posesor medieval que atendía polo nome de Punius.

VILLASOL
En galego Vilasol. Deriva dun posesor medieval que atendía polo nome de Saul ou Saulo.

VILLAVERDE
En galego Vilaverde. Pode facer alusión á cor verde, latín viridis, ou a unha (villa) Alberti, dun propietario medieval de nome Albertus. Coa mesma raíz houbo o nome persoal Viridius.

VILOR
Orixe toponímica. Quizais, como apunta Edelmiro Bascuas para Viloira, faga alusión a unha *(villa) Auria, do indoeuropeo *aura, "auga". Méndez Ferrín di que provén de Honorius.

VIÑA
Do latín vinea, terreo plantado de videiras. Os primeiros cultivos de viño dátanse arredor do terceiro milenio antes de Cristo no Oriente Próximo, Sumeria e Exipto. O viño aparece na Biblia tras o Diluvio Universal da man de Noé, e tamén no Gilgamesh. O viño chegou a Grecia vía Creta, onde mesmo lle adicaron un deus: Dionisio. Na Península Ibérica parece que chegou da man dos fenicios proveniente de Italia. A súa divulgación foi grazas aos romanos e que pouco a pouco substituíu a outras bebidas, en Galiza á cervexa bebida utilizada polos habitantes dos castros segundo narran os autores clásicos. En Roma tamén tivo un deus: Baco. Malia o anterior, Vinia e Vinius son nomes celtas presentes na epigrafía relacionados coa auga.

VIVERO
Viveiro en galego. Latín vivariu. Varias acepcións: lugar adicado á cría de marisco e nome dun propietario medieval de nome Vivarius.

VUELTA
En galego volta. Do latín voluto, de volvere, "volver".

XAMPÉREZ
Apelido composto. Xan, hebreo, que en latín deu Iohannes que significa "Deus é propicio ou misericordioso". O composto é un patronímico derivado do nome propio Pero, “fillo de Pero”, que é a forma medieval de Pedro.

YÁÑEZ
Relacionado cos apelidos portugueses Eáns e Eanes. Deriva de Johannis, Xoán.

ZAPATEIRO/ZAPATERO
Persoa que fai, vende ou arranxa zapatos.

ZARAUZA
Euskera zara e (h)uts, "vacío do bosque".

ZOBRA
Semella que contén o sufixo céltico *briga, "cidade". Nicandro Ares Vázquez di que pode ser unha (villa) supera, de arriba ou propia de Super e Superus, nomes persoais. Atopámolo como topónimo no concello de Lalín.

Apelidos da Comarca dos Ancares
Colectivo Patrimonio dos Ancares